Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Chilidúgú, sive, Tractatus linguae chilensis"

See other formats


Gougle 


This  is  adigital  copy  of  a  biK)k  ihal  was  presLTVvd  for  guiiLTalions  on  library  sIil-Ivl-s  ru-lbre  il  was  carefully  scaniiL'd  by  Googlu  as  parl  of  a  projccl 

to  makc  thc  world's  books  discovcrablc  onlinc. 

Il  has  survivcd  long  L-nough  for  llu-  copyrighl  lo  cspirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  onc  that  was  ncvcr  subjccl 

to  copyrighl  or  whosc  lcgal  copyrighl  Urrn  has  cxpircd.  Whcthcr  abook  is  in  thc  public  dornaiii  may  vary  country  tocountry.  Publicdomain  books 

arc  our  gatcways  to  thc  past.  rcprcscnting  a  wcalth  of  history.  culturc  and  knowlcdgc  thafs  oftcn  dillicult  to  discovcr. 

Marks.  notations  and  othcr  margiiialia  prcscnt  in  thc  original  volumc  will  appcar  in  this  lilc  -  a  rcmindcr  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  linally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  librariL-s  u>  digili/L-  public  doniain  niaUTials  and  niakL-  Uiltii  widcly  acccssiblc.  Public  doniain  books  bclong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  llu-ir  cuslodians.  Nl-vltiIil-Il-ss.  this  work  is  cxpcnsivc.  so  in  ordcr  to  kccp  providing  ihis  rcsourcc.  wc  havc  takcn  stcps  lo 
prcvcnt  abusc  by  coninicrcial  parlics.  iiicIliJiiil:  placing:  lcchnical  rcstrictions  011  automatcd  qucrying. 
Wc  alsoasklhat  you: 

+  Make  non-commerciai  u.se  ofthefilvs  Wc  JcsigncJ  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals.  and  wc  rcuucst  thal  you  usc  thcsc  filcs  for 
pcrsonal,  non-commcrcial  purposcs. 

+  Refrain  from  mttomutvil  qtterying  Donot  scnd  autoniatcd  uucrics  of  any  sort  to  G(K>glc's  systcni:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation.  optical  charactcr  rccognition  or  othcr  arcas  whcrc  acccss  to  a  largc  aniount  of  tcxt  is  hclpful.  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
uscofpublic  domain  matcrials  for  thcsc  purposcs  and  may  bc  ablc  to  hclp. 

+  Maintain  attribittion  Thc  Googlc  "watcrniark"  you  scc  on  cach  lilc  is  csscntial  for  inforiiiiiig  pcoplc  about  this  projcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  maturials  ihrough  Googk'  Uook  Scarch.  Pk-asL-  do  not  rcmovc  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc.  rcmcmbcr  that  you  arc  rcsponsiblc  for  cnsuring  that  what  you  arc  doing  is  lcgal.  Do  not  assumc  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  b(K>k  is  in  thc  public  domain  for  uscrs  in  thc  Unitcd  Statcs.  that  thc  work  is  also  in  thc  public  domain  for  uscrs  in  othcr 
courilrics.  Whclhcr  a  book  is  slill  in  copyrighl  varius  from  counlry  lo  counlry.  and  wl-  can'l  offcr  guidancL'  on  wliclhcr  any  spucilic  lisl'  of 
any  spccilic  biK>k  is  allowcd.  PkasL-  do  not  assumc  that  a  b(K>k's  appL-arancL-  in  Googlu  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhcrc  in  thc  world.  Copyrighl  iiilriiigciiicnl  liability  can  bc  quitc  scvcrc. 

About  Google  Book  Search 

GooglL-'s  niission  is  lo  organi/c  thc  world's  information  and  to  makc  it  univL-rsally  accL-ssibk-  and  lisl-1'uI.  Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovLT  Uil'  world's  books  wlulc  liclpniL!  amhors  aiid  publishurs  ivacli  ncw  audiuncus.  You  cau  scaivli  Lhrough  llic  liill  lc\l  of  ihis  book  on  llic  wcb 
al|--.:.  :.■■-:  /  /  bQQkj  .  qooqle  .  com/| 


•■y 


V 


B#" 


flOTTTO    AMTOTPA        R    PQ*    a 


HARVARD  UNIVERSITY 


LIBRARYOFTHE 
PEABODY  MUSEUM  OF  AMERICAN 
ARCHAEOLOGYAND  ETHNOLOGY 

SAMUEL  KIRKLAND  LOTHROP 

BEQUEST 


Received  June  9,  1966 


\ 


A 


ciiii.iDicr 

SIVE 

TRACTATUS    . 

LINGUAE  CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI  HAVESTADT. 


EDITIONEM  NOVAM  IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr.  julius  platzmann. 

volumen  i. 


LIPSIAE 

IN  AEDIBUS  B.  G.  TEUBNERI 
MDCCCLXXXIII 


/       / 


CHILIDUGU 

SIVE 

TRACTATUS 

LINGUAE  CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI  HAVESTADT. 


EDITIONEM  NOVAM  IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr.  julius  platzmann. 

volumen  i. 


LIPSIAE 

IN  AEDIBUS  B.  G,  TEUBNERI 
MDCCCLXXXin 


r>» 


W-1>  *=».  Pu  v*i<te 


c 


lipsiae:  typis  b.  g.teubneri. 


CHILIDUGU 

RES  CHILENSES 

VEL 

Defcriptio  Status  tum  naturalis,  turn  ci- 

vilis,  cum  moralis  Regiti  populique  Chilenfis, 

inferta  fuis  locis  perfe&ae  ad  Chilenfem 

Linguam  ManuduAioni, 

DEO  O.M. 

MULTIS  AC  MIRIS  MODIS 

JUVANTE 

opcra  ,  iumptibus  ,  periculisque 

BERNARDI    HAVESTADT 

Agrippinmfis    quondam   Provinciae   Rheni    Inferioru    pris 

nmin  Horfanariae   in  Weftphalia,   deinde  in  Americce  Me= 

ridionalis  RegnoChilenri  e  Societate  JESU  Miffionarii. 

T  O  M  U  S    I. 


Monafterii  Weftphaliae  Typis  Afchendorfianis, 


FA  CUL  TAS  SPECIALIS. 

Tra&atum  de  lingua  Indorum  *  in  Chi- 
lenfibus  Provinciis  habitantium  & 
do&rina  Chriftiana  iis  tradita  fcriptum 
k  R*  D*  Bernardo  Havestadt  Colonien- 
fi  quondam  Miffionario  in  diftis  terris 
Indicis ,  dum  facra  Evangelici  operarii 
fun&ione  cum  aliis  Societatis  JESU  fa- 
cerdotibus  linguae  illius  peritiam  acquifi- 
vit ,  &  praedicatione  aliisque  exercitiis 
perfecit  ,  fcriptum ,  ac  deinde  diligenti 
opera  expolitum  imprimendi  Facultatem 
concedo. 

23.  Martii  1775» 

J.  G.  Kauffmanns  ,  S.  Th.  D. 
Curiae  Archi-Ep.  Sigillifer  Major 
&  Librorum  Cenfor  Ordinarius, 
Canonicus  **  S.  Mariae  in  Capi- 
tol.  &  ad  gradus  mpp. 


*  Prior  hujus  Iibri  Titulus  crat ;  Chilidugu  sive  Tra: 
ftatus  de  Lingua  feu  Idiomate  Indo-Chilenfi. 

**  Modo  ad  S»  Gereonem,  nec  non  Examinator  fyno= 
dalis ,  atque  Emeritus  Univerfitatis  Colonienfts 
p.  t.  Reftor  perquam  Magnificus. 


Habet   autem  Lingua  Chilenfis  quam 
plurima  omnino  prseclara,  rara  Sc  in- 
audita :   unicam    nempe    Declinationem, 
Conjugationem  unicam,  &  utramque  per- 
facilem  &  obviam;  unicum  genus,  nullum 
Nomen   aut  Verbum   anomalum;    Regu- 
las  non  nifi  univerfales  ac  fine  exceptione , 
atque   femper  eadem  vox  paucis  literis 
mutatis,  demptis  aut  adje&is,  agit  vices  & 
fubftantivi,  &  verbi,  &  adje&ivi,  Sc  ad- 
verbii;   adje&isque  vel  infertis  variis  & 
feepe   permultis  Particulis   format  omnia 
&  qusecunque  fua  compofita ,   nec  raro 
fenfum  integrum  &  bene  longum: 

Unde  fit,  ut  Lingua  Chilenfis  fit  Lin- 
gua  multo  facillima;  &  tametfi  Barbaro- 
rum,  non  folum  non  barbara;  fed  aliis 
Linguis  tanto  melior ;   ut   ficuti    montes 
Andes  aKos  montes;  ita  hsec  alias  Lin- 
guas  ufque  eo  fuperemineat ;  ut  qui  callet 
Chilenfe  Idioma,  alias  Linguas  velut  e  fpe- 
cula  longe  infra  fe  defpiciat ,  clare  paten- 
terque  agnofcens  quantum  fit  in  illis  fu- 
perflui,  quam  multa  quoque  defint,  &c. 
&c.&  quam  jure  merito   unicuique   non 
Chileno  exprobrari  pofit: 

Si  tua  Lingua  bona  eft ,  tamen  eft  prae- 
ftantior  illa  Lingua  Chilena ,  brevis  quam 
docet  ifte  liben    vide.  P.  5.  fub  finem. 


©  &  s® 


se 


CHILIDUGU 

PARS  PRIMA: 

Chilenfis  Linguae  Grammatica. 

PARS  SECUNDA: 

.Indiculus  univerfalis  R,  P.  Pomey  Soc.  JeAi 
in  Linguam  Chilenfem  translatus ,  additisque 
exemplis  quam  plurimis  ad  facilius  addifcen- 
dum  au&us.    (a) 

PARS  TERTIA: 

Catechifinus  in  profa  &  verfti. 

PARS  QUARTA. 

Voces  Indicae  ordine  alphabetico,  adje&is 
numeris,  ubi  fingulae  plenius  &  copiofius  ex- 
plicantur.     (b) 

PARS  QUINTA: 

Voces  latinae  eodem  ordiue,  &  adje&is 
numeris. 

PARS  SEXTA: 

Notae  Muficae  ad  canendum  in  Organo 
cantiones  Partis  tertiae  a  n.  650.  ufque  ad 
n.  676, 

PARS  SEPTIMA: 

Mappa  Geographica  cum  Diario  &c,   (c) 

INDEX 

(a)  Haec  Toraus.  I.       (b)  haec  Tomus  II.        (c)  haec 
Tomus  IIJ 


INDEX  CAPITUM 

PARTIS  PRIM^ 


Dedicatoria. 

Caput  i.  de  literis  earumque  pronuntiatione 

a  n.       i 

Cap.  2.  de  Nomine.  6 

Cap.  3.  de  Pronomine.  13 

§.  i.  de  Pronomine  priraitivo.  13 

§.  2.  Pronomina  derivata,  24 

Cap.  4.  de  Verbo.  32 

§.  1.  de  Verbo  absque  negatione  &  Tran- 

fitione.  32 

§.2.  de  Verbo  Paflivo.  96 

§.  3.  de  Verbo  Negativo.  104 

§.  4.  de  Verborum  Tranfitionibus.  1  x  8 

Tranfitio  ad  primam.  119 

Tranfitio  ad  fecundam,  150 

Secundus  modus  Tranfitionis  imae 

ad  2dam.  173 

Tertius  modus  imae  ad  2dara«        174 

Tranfitio  ad  tertiam.  175 

Alius  modus  Tranfitionis  ad  3tiam.  181 

Tranfitio  Reciproca.  185 

Alius  modus  Tranfitionis  imae  ad 

2dam.  187 

*  3  Cap. 


g  %  ;® 

Cap,  5*  Literae  &  particulae ,  quaB  verbis 
additae ,  aut  infertae ,  eorum  fignificatio- 
nem  extehdunt,  mutant,  aut  aliteraffi- 
ciunt.  191 

Appendix  de  Verbo  Pin.  234 

§.  1.  Variae  fignificationes  Verbi  Pin.   235 
§,  2.  Conftru&io  Verbi  Pin,  237 

Cap.  6.  de  Relativis  &  Interrogativis.  263 
Cap.  7.  de  Comparativis  &  diminutivis.  269 
Cap,  8.  de  Conftruftione  Nominum ,  Ver- 

borum,  participiorum ,  &c.  274 

Cap.  9.  de  Adverbiis.  286 

§.  1.  Regulae  formandi  adverbia.  287 

§.  2.  deadverbiis,  quae  adverbiis  lati- 

nis  refpondent.  288 

§.  3.  de  adverbiis  Linguae  Chilenae  pro- 
priis.  289 

Cap.  10.   de  Praepofitionibus.  290 

Cap.  n.    de  Conjun&ionibus,  291 

Cap.  12.   de  Interje&ionibus.  292 

Cap.  13.  de  Particulis  expletivis  &  exorna- 

tivis.  295 

Cap.  1 4.   Idiotifmi  feu  modi  loquendi  Lin- 

guae  Chilenae  proprii,  296 

Cap.  15.   de  accentu  &  orthographia.       298 

Epiftola.  299 

INDEX 


_J 


INDEX     PARTIS    SECUND^ 
SEU  INDICULI  UNIVERSALIS. 


Pars  prima  de  mundo  ejusque  partibus 

• 

t*raenotanda. 

300 

Mundi  creatio. 

301 

Cap.  i.    de  Mundi  partibus. 

309 

de  coelo  Empyreo. 

3" 

de  Firmamento  &  Aftris. 

320 

Planetae. 

333 

Cap.  2.    de  Aere, 

344 

Meteora  ignea. 

345 

lucida. 

346 

aquea. 

347 

Cap.  3.   de  igne. 

349 

Cap.  4.    de  terra. 

356 

Animalia  terreftria. 

361 

domeftica. 

362 

belluae  filveftres. 

373 

ferae  feu  animalia  ferocia. 

375 

ferpentes. 

376 

amphibia. 

377 

infe&a. 

378 

volucres. 

379 

aves  aucupes. 

380 

praedatrices. 

38i 

no&urnae. 

382 

ofcines  feu  canorae. 

383 

aquatiles. 

384 

*  4                          vo- 

9   #   tt 

voraces, 

385 

efcariae. 

386 

indolis  ab  aliis  diveriae. 

387 

infe&a  volucria. 

388 

avis  partes  &  membra. 

389 

Pifces. 

392 

pifcis  membra. 

394 

Arbores. 

397 

fru&iferae. 

398 

non  fru&iferae.# 

399 

arbufta. 

401 

partes  arboris. 

403 

plantae. 

406 

frumenta. 

407 

legnmina. 

408 

herbae  hortenfes. 

409 

Omplicia. 

410 

Machiorum  medicantium  cantiunculae. 

411 

agreftes  herbae. 

412 

flores. 

415 

colores. 

4i7 

metalla. 

420 

foffilia. 

423 

lapides. 

425 

Cap.  5.   de  aqua. 

428 

Pars  fecunda. 

De  Homine  ejusque  partibus.  434 

partes  exteriores  humani  corporis.  436 

partes  internae  :  offuariae,  454 

car- 


s  #  S 


carneae, 

455 

cartilagineae , 

456 

humores, 

457 

excrementa. 

458 

quinque  fenfus  corporis. 

459 

dotes  humani  corporis. 

461 

vitia  humani  corporis. 

462 

vitia  gravia. 

463 

de  veftibus. 

466 

veftes  muliebres. 

469 

mundus  muliebris. 

472 

de  re  cibaria. 

474 

potio. 

477 

de  anima :  illius  facultates  virtutesque. 

480 

vitia. 

483 

animi  motus. 

486 

flagitia,   quse   vitiorum   cupiditatumque 

effrenatarum  effe&us  funt. 

489 

Pars  tertia. 

De  Civitate  ejusque  partibus. 

492 

Cap.   i.    de  incolis  Civitatis; 

aetatis  differentia. 

495 

diverfitas  conditionum. 

498 

Cognationum  varii  gradus. 

5oi 

Affinitatum  varietas. 

504 

modi  &  formulae. 

506 

falutandi  &  valedicendi. 

-  506 

falutandi  per  alium. 

507 

*  5 

pe- 

©  #  ;© 


petendi ,  colloquendi. 

50» 

.  min»,  comminatio. 

509 

juramenta. 

510 

.    execrationes,  imprecationes. 

5»» 

excufationes. 

512 

Nomina,  cognomina. 

5«3 

mutuae  inter  homines  rationis  diverfitas 

5*4 

Cap.  2,de  domo  ejusque  partibus 

517 

domfts  fupellex. 

520 

Cap.  3.   de  Templo  &  rebus  facris. 

523 

Cap.  4.   de  Forenfi  Curia, 

525 

Reorum  fupplicia. 

5*& 

Cap.   5.   de  re  militari. 

531 

Cap,  6.   Scientiae :  Medicina, 

534 

•  Aftronomia , 

539 

Arithmetica , 

544 

Statica. 

55» 

Geometria,                                        • 

554 

Nautica. 

557 

Mufica, 

561 

Mechanica. 

565 

Artes  liberales. 

570 

Notandum. 

574 

1NDEX  PARTIS  TERTIjE ,  QVJE  EST  CATE* 
CHISMUS  IN  PROSA  &  VERSU. 

Caput  1.   Preces:  per  fignum  Crucis.  575 

Pater  nofter.  576 

Ave  MARIA,  577 

Credo.  578 

Decalogus.  579 


Quinque  praecepta  Ecclefiae,  580 

Septem  Sacramenta.  581 

AAus  Contritionis.  582 

Salve  Regina.  583 

Lnterrogatiunculae  Catecheticae.  584 

Cap.  2.  Tres  fermones,  quibus  diAae  Ro- 

gatiunculae  acclarantur.  585 

Serxno  primus,    quo  explicantur  tres 

primae  quaeftiunculae.  586 

Sermo   2dus  fuper  quartam,  5.  6.  7.  8. 

9.  10«  &  11.  interrogationes.  591 

Sermo  tertius  fuper  interrogatiuncu- 
lam   1 2.  &  reliquas.  603 

Cap.  3.  fermo  quartus  fuper  interrogatio- 

nes  12.  13.  &  i4tam.  615 

Cap.  4.  Praxis  adminiftrandi  Indis  Chilenfi- 
bus  Matrimonium. 

Examen.  630 

Proclamationes.  6  3 1 

Cap.  5.   de  Sacramento  Poenitentiae.         634 
Ratio  interrogandi  accedentem  Indtun 
Chilenfem  ad  Pcenitentiae  Tribunal.  635 
Cap.  6.  de  fanftif.  Euchariftiae  Sacramento. 
§.  i,    de  Communione  Infirmorum  feu 

facro  Viatico.  636 

§.  2  de  Sacramento  extremae  Unftionis.  638 
§.  3    Do&rina  de  Ssmo  Euchariftiae  Sa- 

cramento.  639 

Praeparatio  ad  facram  Communionem.  639 
Oratio  ante  facram  Communionem,  .      640 


&  * 


Gratiarum  a&io  poft  facfam  Commu 

nionem.  64 1 

§.  4.  de  Sacrofan&o  Miflae  Sacrificio.        642 
de  Ssmo  Rofario.  643 

Cap  7.  de  Sacramento  Baptifmi.  644 

Cap.  8.  de  Confirmationis  Sacramento.     646 
de  Sacramento  Ordinis  facri.  647 

Cap.  9.  de  a&ibus  Fidei ,  fpei  &  charitatis.  648 
Cap.  10.  Catechifmus  in  verfu:  Credo.      650 
Pater  nofter.  655 

Decalogus.  656 

de  Ssmo  JESU  Nomine.  665 

ad  Ssmam  Euchariftiam,  &  fimul  de 

immaculata  B,  V.  M.  conceptione.  657 
Scitu  neceifaria  neceffitate  medii.  658 
Varii  a&us  Contritionis.  65  9 

Attritionis  &  Contritionis  fimul.  663 

Cantio  P.  Ludovici  de  Baldivia  de  pue- 

ro  JESULO.  665 

Salve  Regina.  666 

Omni  die  dic  MARLE.  667 

de  S.  Jofepho.  668 

ad  S.  Angelum  Cuftodem.  669 

de  animabus  in  Purgatorio.  670 

Modus  mane  furgendi  &  de  bona  inten- 

tione.  672 

Cantanda  in  adventuPr&fidis,  Epifcopi, 
R.  P.  Provincialis  &c.  673 

In  Comitiis  generalibus.  675 

Verfus  Latini. 


8    *    S 


DEDICATORIA  SANCTISSIMiE  VIRGI- 
NIS  MARJLE  NOMINI. 

Hunc  TraQatum,  O  DEIpara  Virgol 
Hifpaniee  DEO  juvante  a  me  confcriptum, 
fandiffimo  Diviniffimoque  JESU  dile&if- 
fimi  Filii  Tui  Nomini  jam  ab  anno  1765. 
dedicavi:  Hunc  eundem  ab  eodem  mefervo 
Tuo  Mancipioque ,  eodem  favente  Numhte 
nunc  redditum  Latine  ;  cui  potius  quam 
Tuofanao,  <¥post  jESUNomenfan<Uiffi- 
mo  Nomini  dicetn,  dedicem,  confecrem? 

JESUS  Fi/ius  Tuus  Homo  efi;  at  Ho- 
mo-DEUS:  Tu  affe&u  ac  Patrocinio  U- 
niverfi  generis  humani  es  Maier,  &  Maier 
viea  ;  at  fimul  generatione ,  qua  JESUM 
Virgo  peperifli;  es  DEIpara:  JESUSfai- 
vatoris  Nomen  efl ,  quod  qui  invocaverit, 
falvus 


;®  %  S! 

falvus   erit :  MARIA    Salvatoris  Matris 
eft  Nomen  Jiellam  Jignificans  ;   quam   qui 
femper    refpexerit ;  falutis  portum    inve- 
niet :   fESUM  inclamantes  falvi  erunt  : 
MARIAM  ut  par  efi ,  invocantes ,  JEfus 
falvos  faciet:  yEfum  legimus  feciffe  MA- 
RLE  Nomine  intercedente ;  quod  folo  fuo 
Nomine   invocatus    non  fecerat:   nam  fic 
Filius  Matrem  vult  honorare:  JESUS  fui 
Myfiici  corporis  ,  quod  est  Ecclefia ,  caput 
efl ;  sed  hujus  fui  Myfiici  corporis ,  MA- 
RIAM  vult  ejfe  collum  ;  eo  quod  omnia  nos 
vult  habere  per  MARIAM:  Pharao  Ite, 
aiebaty  ad  Joseph:  JESUS  nos  mittit  ad 
MARIAM;    Optimus  Filius  ad  optimam 
Matrem  ;  ut  Mater  Jic  a  Filiis  honoretur. 

JESUS  efi  Luminare  majus  ,  ut  prce- 
fit  diei:  MARIA  Luminare  minus,  ut  prce- 
fitno&i:  yESUSverusDEUS  cultuLatrice 
in  Ccelo  dr*  in  Terra  jure  merito  colitur  & 
adoratur:  MARIA  Deiparay  eflfola^  quce 
cultu  Hyperdulice  (  uti  cceleflis  Curice  ccete- 
riAulici  <5r  Minifiri  cultu  Dulice  )jure  ?ne- 
rito  colitur  dr*  honoratur :  yESUS  efifolfe 
ipfoLucenSyfu/genSyfovens:  MARIA  JE- 
SUDEI&fui  Filii  lucet iftdget  ifovetque 

Lu- 


g  *  ^ 

Lumine;  atque  ita  lucet ,  /utget ,  /ovet ;  ut 
cui  MARIA  in  hac  mundi  no&e  non  luxe- 
rit ,  /ulferiique ,  quem  MARIA  non  /ove- 
rit ,  te/le  D.  Bernardo  ac  communi  SS.PP. 
teternum  pereaU 

Eja  ergo  o  Deipara ,  o  Mater  mea ,  o/em- 
per  Virgo  immaculata!  immaculata,  quan- 
do  es  concepta ;  dr*  ab  originali  labe ,  ob  prce- 
vi/a  /ESU  Ckri/ti  merita,  cujus  prceele&a 
ab  omni  retro  ceternitate ,  /utura  eras  pu- 
ri/Jima  Mater  ;  /ui/ii  prce/ervata :  (a)  d* 
immacuiata  ,  quando  DEUM  verum  ve- 
ra  DEI  Mater  Virgo  concepi/ti ;  &  in 
partu ,  (5r*  po/t  partum  /emper  Virgo  per- 
manfifiu 

Eja  ergo ,  inquam  ,  DEI  Satuatoris 
noftri  sandi/fima ,  Clementi/fima ,  puri/fi- 
ma  atque  multo  dulci/fima  Materl     Hoc 

(a)  Uterque  &  JESUS  &  AfARIA  peccati  Originalis 
ell  expers ,  attamen  longe  diverfo  refpectu :  nam  JESUS 
Chriftus  eft  ipfe  Redemptor  Homo=DEUS,  qui  qua  Deus 
ab  aeterno  genitus  a  Deo  Patre  absque  Matre  \  Sc  qua  Ho; 
mo  in  tempore  natus  ex  Maria  femper  Virgine  absque 
Patre:  non  defcendit  ab  Adamo  generatione  ordinaria  J 
MARIA  autem  JESU  ChriiU  Redemptoris  HorainisiDEI 
vera  Mater ,  ab  Adamo  generatione  ordinaria  defcendens; 
ob  pnevifa  ab  seterno  infinita  JESU  Chrifti  Redemptoris 
Hominis-DEI,  DEI  &  fui  Filii  merita ,  eft  a  DEO  ab 
aterno  a  labe  peccati  originalis  prxfervata. 


^  *  ^ 

per  yESU  Nomen ,    cui  Hifpanice   a   nie 
fcriptum  fcis  tot  jam  annis  fuiffe  dicatum 
hoc  opufculum  ;  idem  nunc  Latine  a  tne  red- 
ditum ,    Tuoque  dedicatum  Nomini  ,  gute/b 
refpicere ,  fufcipere  ac  admittere  non  dedi- 
gneris  :  fit  totus  Tuus  hic  Tra&atus ,  uti  ip- 
fe  Tuus  esse  cupio ;  atque  utfim  6*  nunquam 
non  fim ;  per  utrumqne  Nomen  oro ,  rogo , 
obfecro  etiam  atque  etiam ,  iterum  iterum- 
que.    Geifice  (b)  9.    O&obris  1772. 

O  fan&iflima  femper  Virgo  MARIA!  Tuus  o 
DEIpara  femper  ab  Originali  n&volmmaculata 

Servus ,  Cliens  &  Mancipium'  BERNARDUS  HAVE- 
STADT  e  Societate  JESU  DEI  Patris  &  veftri  Filii:  DEI 
Patris,  qua  DEUS  eft ;  veftri ,  verae  DEI  Matris ,  qua 
Homo-DEUS  eft. 

(b)  Vocabatur  etiam  domus  Spiritus ,  Arx  Geiftana , 
Collegium  Soc.  Jefn  ac  domus  tertiae  Probationis:  diftat 
Monafterio  Weftphalias  quatuor  circiter  leucis  germ.  verfus 
Orientem  in  hyberao  folftitio.  Fundator  V.  P.  Mauritius 
de  Biiren,  qni  ibidem  obiit,  at  hic  Monafterii  ante  aram 
maximam  honorificentiflime  fepultus  fuperpofita  fepulchro 
eleganti  artificio  lamin&  asrea,  quae  praeter  Familiae  infignia 
habet,  quse  fequuntur:  R.  P.  Maurithis  de  Buren  olim  Ca- 
merae  Imperialis  Praefes ,  NobiKum  Dommorum  &  Baro- 
num  in  Beren  &c.  uhimus  fpem  Familiae  Deo  generofe  obs 
tulit,  in  Societate  Jesu  piiflime  mortuus  Geiftse  anno 
MDCLXI.  VII.  Novembris,  duorum  Societatis  JefuColle* 
giorum  feu  domuum  Fundator  munificus,  plurium  Kbero 
lis  Benefador,  cujus  Corpus  feb  hoc  lapide  ad  seterna  prae*- 
mia  redfturam  exfpeftat  animam.  Bene  precare  Leftor  & 
dic  Requiem  seternam  donaEi  Domine.  JEtas  omittitnr, 
obiit  autem ,  ni  iallor ,  fexagenario  major ,  quadragena* 
rius  ingreflus  Societatem. 


CHILIDUGU 

PARTIS  PRINLE  SEU  GRAMMATICiE 
CAPUT  PRIMUM 


LITERIS  EARUMQUE  PRONUNTIATIONE. 

i .  A  a.  b.  c.  c.  ch.  d.  e.  f.  g.  9.  h.  i.  j.  k.  1 11. 11. 
m.  n.  n.*  o.  p.  q.  r.  t  s.  1. 1.  u.  v.  u.  u.  x.  y.  z  gue, 
gui.    que.  qui. 

Difficultas  omnis  ac  differentia  Idiomatis 
Indo  -  Chilenfls  ad  alias  Hnguas,  potiflimiim 
conflitit  in  hisce  literis:  b  c.  ch.  g.  3  j.  II.  n. 
r.  t.  u.  u.  x.  z.  ex  quibus  foliim  fex  funt  pro- 
priae  Idiomati  Chileno;  reliquas  autem  ac- 
ceptce  mutuo  a  lingua  Hifpana:  nam  cum 
ex  vocibus  Idiomatis  Indo-  Chilenfis  com- 
plures  fint  Hifpanse ,  quamvis  plerumque 
corruptae ;  illarum  fcilicet  rerum ,  quse  ante 
Hifpanorum  adventum,  in  Chilenfl  Regno 
nefciebantur :  propterea  etiam  more  Hi- 
fpano  videntur  pronuntiandse :  &  Indi  Chi- 
lenfes  ita  eas  revera  pronuntiant. 

A  Su- 


2  *%*%<& 

Superatur    haec    difficultas    pronuntiando 
literam  primam,    quse    eft  B.   eodem  modo 
quo  profertur   V  confonans ;  nam  ab  Hifpa- 
nis  b  fcribitur  indifferenter  pro  v.  confona ; 
&  viciffim  altera  pro  altera;  eandemque  ot>- 
tinet   pronuntiationem.     Hoc   autem   verum 
effe,    id  argnmento  eft,    quod    foepenumerd 
ambae   in   eadem  di&ione   reperiantur  E.  g\ 
Sabana  &  Savana;  Syndon:  Sabio  &  favio^ 
fapiens :   &  fimihter   rn    aliis,     Unde    illud : 
Felices  Hifpani ,  quorum  bibere  vivere  eft : 
&    cum   Hifpanus    Germano    objiceret    eum 
pro  DEUM  verum  ex  DEO  vero,   dicere : 
DEUM  ferum  ex  DEO  fero;  hic  prompte 
refpondit  :    &    vos    Hifpani    dicitis    DEUM 
viventem,   bibentem   in   fsecula    faeculorum. 

Altera  quse  eft  <;  Hifpanis  di6ta  c  con  ce- 
dilla\  feu  c  cum  c  parvo;  prseponiturque 
duntaxat  vocalibus  a,  o  &  u;  valet  tantun- 
dem  ac  c  vulgare  pofitum  ante  e  &  i\  aut 
quantum  s;  eftque  illud  quod  Galli  habent 
in  gentili  fuo  vocabulo  Frangois ,  ubi  illud 
(  aequipollet  literse  s.  Falluntur,  qui  dum 
fcribunt  hifpanice ,  ponunt  hoc  f  ante  e  vel 
2';  cum  planfe  fit  ibi  fupervacaneum. 

Tertia  eft  ch%  quae  efFertur  ut  a  Germa- 
nis  tfc^  feu  tfch,  ita  ut  extremum  lingnae 
oris  palato  illidatur ,  ac  dentes  labiaque  ma- 
gis    comprimantur ,    quam    in    fonando    ch 

Gallo- 


Gallorum :  veluti  mucho ,  multum  ;  mucha- 
cliOj  adolefcens;  quae  leguntur  ac  fi  fcri- 
ptum  eflet:  mutfcho ,  mutfchatfcho. 

Quarta  in  ordine  eft  g  ante  e  vel  i9   quae 

quemadmodum  &   j  Hifpanis  jota;   imo  & 

x ,  Hifpanis  diftum  equis  vel  ecqs ;  pronun- 

tiantur  ferme  ut  h,   nam  licet  Hifpani  non 

agnofcant  h  literam:  at  habent  ejus  fonum 

&  afpirationem ,    eamque  fatis   fortem,    nec 

in  folo  g ,   fed  ut  diftum ,   etiam  in  j  &  x : 

&  in  x  quidem,  junfto  vocalibus:  uti  patet 

in  di&ionibus,    quae    tribus   hisce   literis  in- 

difcriminatim  fcribuntur  E.  g.  tigeras,  tije- 

ras ,  tixeras ;  forfices :  trabajo ,  trabaxo ,  tra- 

vaxo;  labor:  quae  pronunciantur  uti  a  Ger- 

manis  legitur:  tiheras ,  trabacho. 

2.  Quinta  litera  eft  g  Indo-Chilenfe; 
quod  effertur  ng :  E,  g.  qe  oculus;  dic  nge: 
fneliq>e ;  quatuor  oculi  /  confpicilia ;  melingei 
duQun,  loquor  ;  dungun.  Uude  quando 
vox  praecedens  g  particulare  (fic  enim  eft 
appellandum ,  ut  diftinguatur  a  g  hic  fu- 
pra)  defmit  in  vocalem;  haec  vox  pronun- 
tiabitur  haud  fecus,  ac  fi  cum  fequente  ef- 
fet  eadem  vel  compofita.  E,  g.  Senor  JE- 
SU  Chriflo  DIOS  $ei,  che  %ei  cai;  Domi- 
nus  JESUS  Chriftus  &  DEUS  eft  &  Homo: 
enuntietur :  Senor  JESU  Chrflo  DIOS 
qei,  Chengei  cai. 

A  2  Sexta 


4  •$&$<#• 

Sexta    eft   geminum   11   quod   Hifpanis    & 
Chilenis   commune  eft ;    &    pronuntiationem 
obtinet,    qualis   in   vocibus   gallicis    depre- 
henditur  habentibus  i  ante  //;  ut  fille ,  pa- 
reille ,   bataille ,   &    fimilibus    aliis.      Verum 
notatu    dignum ;    quando  vox   Hifpana     vel 
Indo-Chilenfis   incipit  ab  11;   non   illud    ac- 
cipiendum  perinde  ac  fi  haberet  i  praepofi- 
tum    fibi :    quin   potius   imaginari    oportet , 
quo  fono  poffit  enuntiari  feparatum  ab  iflo 
i.  E.  g.  llamma ,  flamma ;  llaga ,  plaga ;  llechi, 
&c.  non  exprimentur,   veluti   fi   haberent   t 
ante  fe  ( nam  fic  diceretur  E.  g,  illechi  tribus 
fyllabis;   cum   tantum  duae  fint)   verum    di- 
videndo  vocem  gallicam  fille  in  duas  partes 
hoc  pafto:  fi-lle\  promptifiimum  fuerit  ap- 
prehendere   fecundam  partem   (intellige   fo- 
num    ipfius )   &  apphcare  di&ionibus   Chile- 
nis  &  Hifpanis ,   quae   inceperint   ab  ifto   // 
ante  vocalem  quamcunque. 

Septima  eft  n*  vocata  n  con  tilde ,  hoc  eft 
n  cum  titulo  vel  figno;  aequipollcns  gallico 
gn  in  his  vocibus  campagne ,  montagne :  fit 
exemplo  fenor ,  quod  legitur  feignor. 

O&ava  eft  r ,  quod  raro  occurrit ,  & 
forti  valde  fono  praeditum  veluti  erre :  &  f 
ut  ej/e. 

Nona  eft  t  quod  aequivalet  ch.  V.  fupra, 
nam  in  nullo  differt. 

*"  3. 


<&>     @     e&»  5 

3.  Decima  eft  &,  quod  pronuntiatur  ut 
i  vel  ut  u  Gallorum:  vel  pronuntia  u  lati- 
num  &  ordinarium;  uti  in  hac  voce  cucu- 
lus ,  apertis  labiis  at  dentibus  claufis.  Sed 
NB  quod  iftud  &  particulare  pofttum  ante 
vocalem  fonet  ficut  apud  Hifpanos  y  in 
hac  voce  maybr :  aut  uti  apud  Germanos 
praefertim  Colonienfes  g  vel  g  in  hac  di&io- 
ne  gegeben,  &  quando  ita  fuerit  pronun- 
tiandum;  notabitur  circumflexo  E.  g.  relile, 
feptem ;  lamuen ,  foror ;  dic  relye  vel  relq/t ; 
lamyen  vel  lamqm.  NB  Quoties  u  particu- 
lare  eft  ultima  di&ionis  litera,  &  notata  cir- 
cumflexo;  pronuntiandum  erit  uti  h  in  his 
vocibus  ah ,  vah.  Et  fi  voci  terminatae  in  . 
w,  ut  fiat  verbum,  in  fine  addatur  n;  ma- 
nente  circumflexo  prdnuntiabitur  ut  apud 
Hifpanos  y ;  &  apud  Germanos ,  praecipue 
Colonienfes,  g.  E.  g.  nati,  defcenfus;  nailn, 
defcendo:  na&page,  defcende;  profertur; 
nah,  nayen  vel  noQexi;  nahpange.  NB  3tio. 
U  particulare ,  quod  femper  &  ftUt  natur^.  eft 
breve  ;  multoties  omitti,  vel  folum  fcribi 
accentu:  atque  idem  accidit  literae  e  ante  / 
vel  n.  E  g.  d%u ,  res ;  mtn ,  foliim  ;  mlen,  ad- 
fum :  lege  :  dungu  ,  muten ,  melen. 

Undecima  eft  x  ante  vocalem,  &  pro- 
fertur  aliquanto  durius  magisque  quam  jota; 
licet  inter  ipfas  alioqui  magna  fit  cognatio; 
nifi  quod  litera  x  eft  magis  gutturalis,    Ob- 

A  3  fer- 


6  *%*     B     <& 

ferva  quando  x  occurrit  in  di&ione  com- 
pofita  cum  ex ,  tunc  eam  retinere  genuinam 
fuam  pronuntiationem ,  ut  Excellencia ,  ex- 
cepto  :  quamvis  non  defmt  ex  Hifpanis , 
qui  legant,  fcribantque  efcellencia :  efcepto* 

Duodecima  &  poftrema  eft  z,  quse  inter- 
dum  fonat  afperius  quam  c,  aut  s;  &  quafi 
Gallorum   z,    fcepius  tamen    fonum    obtinet 
eundem   cum   g\    &    Hifpani    fcribunt    pro- 
mifcue  E.  g.  hager  pro  hazer ;  facere  .•  lten~ 
go  pro  lienzo ;  linteum:     Quanquam  illud   z 
rn  diftionis  fine  pofltum,  nihil  omnino  dif- 
ferat  ab  f  finali  ;  excepto  quod  efFertur  cum 
tono   gravi  E.  g.  Suarez  ,   Vafquez ,   Marti- 
nez.&c.  dicatur  Suares,  Vafques,  Martines. 

Quod  ad  reliquas  literas  attinet;  nullum 
reperio  pronuntiationis  difcrimen  a  lingua 
Gallica  vel  ab  aliis:  tantum  q  profertur  ut 
cou ;  non  cu ,  ficut  apud  Gallos,  Addo  quod 
Hifpani  confonantes  non  geminant  praeter 
l  &  r;  &  aliquando  m,  ante  quod  praemit- 
tunt  frequentius  n ,  ut  enmendar  pro  ern- 
mendar- 

Nec  fuerit  abs  re  hic  admonere  gn  Hifpa- 
num  &  per  confequens  etiam  Indo-Chi- 
lenfe ,  non  efferri  ad  modum  gn  Gallici; 
nihil  enim  hac  ratione  difcerneretur  ab  n; 
fed  ita  quafi  g  feparatum  effet  ab  n.    E.  g, 

digno, 


digno ,  legatur  dig  no  ;  dignus  :  quin  etiam 
Hifpani  non  raro  excludunt  g  fcribentes  di- 
no  pro  digno  ;  Jinificar  pro  jignificar*  Prae- 
terea  Hifpam  nunquam  ufurpant  /  ubi  vim 
habet  eandem  cum  c  ;  ut  in  his  vocibus : 
gracia,  intencion,  paciencia,  aliisque:  non 
enim  reperies  t  ante  i  propterea ,  quod  ipfum 
/  perpetuo  fonat  qualiter  in  di&ionibus  71- 
rano ,   Tiberio ,   Titiro ,  &  confimilibus. 

Habito  fermone  de  fimplicibus  literis, 
praetereunda  non  eft  pronuntiatio  fyllaba- 
rum  gtie  &  gui;  que  &  qui\  cum  non  pro- 
ferantur  ut  apud  Germanos ;  fed  proprie 
ficut  apud  Gallos ;  &  quemadmodum  Itali 
fcribunt  ac  enuntiant  ghe  &  ghiipro  gue  & 
gui:  item  che  y  chi  pro  gue  guu  Neque  eft 
ulla  exceptio  de  que  &  qui ;  at  vero  de  gue 
omnino;  in  quo  expreffe  percipitur  u;  ficut 
aguelo,  avus;  ciguena,  ciconia;  aguero,  au- 
gurium;  verguenza,  verecundia;  &c.  pro- 
nuntia,  agu-elo,  &c.  De  gui  non  obferva- 
vi  quod  excipiatur  prseter  arguyr ;  quod 
fcribitur  per  ypfelon,  &  effertur  velut  ar- 
gouyr  ita  diftindum :  argou-yr;  non  autem: 
argo-uir  per  v.  confonantem. 

Inveniuntur  etiam  diltiones  fcriptae  per 
qua\  ut  quaji,  qualidad:  in  quibus  illud  u 
foni  expers  eft;  ac  pronuntiatur  caji,  cali- 
dad\  eftque  germana  ipforum  orthographia. 

A  4  Contra 


8  «$&$<#• 

Contra  Nebriffenlis  in  Di&ionario  fuo  per 
cua  fcribit  voces,  quae  fuapte  natura  fcri- 
bendae  funt  per  qua ;  ut  quando ,  quadertto , 
quarenta,  &  aliae  plures:  quas  ilie  fcribit 
cuando,  cuaderno ,  cuarenta,  exiftimans  for- 
te  qua  efferri  ut  que ,  ita  ut  u  quiefcat. 

4,  Sumit  Gbi  Lingua  Chilenfis  licentiam 
ufurpandi  unam  literam  pro  alia;   idque     i. 
ut  formet  Diminutiva.  V  n.  273.   2d6  ad  £i- 
gnificandum  affe&um  amoris,  blanditias  &c. 
292.     3U6.    quia  aucupantur  verborum  con- 
cmnitatem  ,    orationis    cultum,     famamque 
eloquentiae :  vel  etiam  ad  cujusvis  arbitrium 
ac    libitum.      Hinc    funt   fynonima  :     huiff 
huiv  ,  huib;  ordo  :  chollob  ,  chollof ,  chollov ; 
tegula:  ape ,  epe;  pene,   fere,  prope:  voro, 
voru;  os,  oflis.     Amomn,  amumn\  ite:  cal, 
call ;  lana:  lamHen,  llam&en;    foror:    Chi/i, 
Chilli,  Chile;  Regnum  Chilenfe  .•  colu ,  collU  ; 
color   heluus  ravus;   moQeli,  moQelli;   fi  vi- 
vam    ruca,  duca,  fuca;  domus:  huera,  hue- 
da ,  huefa ;  malus ,  a,  um :  carU ,  cadu ,  casil ; 
viridis,  crudus:    aniln,  anun;    fedeo:  utim, 
unm  ;  avis :  cuil ,  cu ;  manus :  ancun ,  anquen  ; 
ficcus  :    vircun ,    virquen ,    fubfrigidus :    &c. 
94.  198.  223. 

5.  Eft  etiam  perfrequens ,  ut  in  fine  vo- 
cum  unam  vel  plures .  fyllabas  omittant.  1. 
in  2da  perfona  Imperativi.    E»  g.  matul  pro 

ma- 


n 


« 


« 


*$&,&<&  9 

matui$e  ;  propera.  2do.  in  Nominibus 
propnis.  E  g.  Ancai  pro  Ancayecu.  Ale- 
coi  pro  Alecoyam.  Paineu  pro  Painehuala. 
Huaiquilaf  pro  Huaiquilafquen.  Huenull 
pro  Huenullanca.  Maripil  pro  MaripHlan. 
Quintulem  pro  Quintulemu.  &c.  3tio.  in 
nominibus  confanguinitatem  fignificanti- 
bus.  E.  g.  Za#g  pro  lamiien ;  foror.  na«  pro 
nahue;  filia.  289.  5to.  in  hac  voce  Huentu; 
vir ,  homo.    E.  g.  #ot*'  mari  pu  Huen  !  506. 

De  accentu  dicetur  n.  34.  298. 

6.  CAPUT  II.    De  Nomine. 

Numerus  Singularis. 
Nominativus  x.      E.  g.Ruca ,  domus.  Nuque, 
Gen.  xm.  24    26.         mater.     peni ,    frater. 
Dat,  mmo  v,  meu.  chao ,  pater.  £#<;#, avia. 

Acc.  x.  //Tlfl»,  tronu,  diabolus. 

Voc.  A.  x.  v,  x  em.  loo.lamHen  ,  foror.     Pilin, 
Abl.  nmo  v,  meu  v.       pruina.      Pelon  ,    /*/.*. 
*g#f  290.  22.  Namun,   pes.      F0/0&, 

filius.  Kdau,  labor.  &c,  Nam  omnia  &  fin- 
gula  funt  monoptota,  quae  absque  literae 
mutatione  ,  ac  fub  una  eademque  termina- 
tione  fle&untur  in  numeros  &  cafus  ope 
quarundam  notarum  vel  particularum,  quae 
illis  vel  in  fine  vel  in  principio  adduntur, 
ut  monftrat  Paradigma.*  nam  x  fupponit  pro 
omni   nomine,   cujuscunque  demum  fit  ter- 

A  5  mina- 


1°  «Sfc  $  «*&• 

minationis  :  idemque    refpe&ive    intelligatur 
de  Pronominibus  ,  verbis ,  &c. 

7.  Dualis : 

Nom,  x.  e%u. 
Gen.  x.  *g#  m.  26. 
Dat.  x  *g#  200  v.  meu. 
Accuf.  x  equ 
Voc.  A  x  e§u  l 
Abl.  x  eQu  meu  v.  mo. 

8»  Pluralis. 

Nom.  /wx,  v.  xica.   v.  x*g//.  21.  180. 
Gen.puxni.  v.icani.  v.  x^gnm.  26. 
Dat. pu^meu.  v.ica  meu  v  x  e§n  meu  v.  w#. 
Acc.  pu  x.  v.  x  ica.  v.  x  ^gw. 
Voc.  Apux.  vMx  zira  v.  ^4  x  *g#. 
Abl.  puiLmo.  v.yiicameu*  v.xe$nmov.meu. 

9.  Genitivus  plerumque  praecedit  fub- 
ftantivum  ad  quod  pertinet :  E.  g.  Pedro  m" 
pinom  ;  uxor  Petri.  Inche  m  £Aa<?  /  pater 
meus.  Huinca  m"  mapu;  Hifpanorum  terra, 
Hifpania»  Ta  ni  chao\y  ta  m  nuque,  ta  ni 
lamHen  ta  ni  lan.  v,  Ta  m  lan  ta  m  lamUen, 
ta  m  nuque,  tanichao;  Mors  Sororis,  Ma- 
tris  Patris  mei»  282. 

10.  Etiam  Pluralitatem  fignificat  Que  po- 
fitum  inter  adje&ivum  &  fubftantivum. 
E.  g.  Huera  que  che  ;  homines  mali  Pichi 
que  mamll ;  parva  ligna.  Ciltne  que  cal\  lanae 
bonae.  220. 

11. 


«Sfc  @  <& 


II 


ii.  Quoties  nomen  de  fuo  &  per  fe  Dua- 
lem  vel  Pluralem  denotat ,  vel  jungitur  cum 
Numerali ;  nec  Duali  nec  Plurali  opus  eft. 
E.gT-  9* »  oculi :  epu  v.  cula  ruca ,  duae  v.  tres 
domus.  Particula  pu  eft  arbitrana,  poteft- 
que  vel  poni  vel  omitti.  E.  g.  meli  huentu  v. 
meli  pu  huentu,  quatuor  homines. 

12.  Genera  funt  tantum  duo,  mafculi- 
num  &  fgemininum ;  nec  aliter  cognofcun- 
tur ,  quam  i  mo.  ex  natura  rei :  fic  Chao,  pa- 
ter ;  eft  mafculinum :  &  Viuque ,  mater ; 
fcemininum.  2do  addendo  Huentu,  mas, 
domo\  foemina:  v.  ullcha;  Virgo.  &  perin- 
de  eft  num  rationale ,  num  irrationale  ftt. 
E.  g*.  Huentu  ovi/a ,  aries ;  domo  ovi/a ,  ovis ; 
ullcha  ovi/a  ,  Agnes :  domo  che ,  mulier ;  v. 
domo  antonomaftice :  uti  huentuy  vir:  non 
huentu  che.  Aliquando  etiam  genus  mafcu- 
linum  fignificatur  per  alca  v.  allca  ;  E.  g.  a l- 
ca  achahuall ,  Gallus  ;  quamvis  proprie  rem 
fortem,  firmam,  robuftam,  folidam  vel  du- 
raturam  flgnificet.  E.  g.  alca  pirina  ,  frae- 
num  bonum,  duraturum. 

13.    CAPUT  III#    De  Pronominibus. 

§.  1.    De  Pronomine  primitivo. 


Singularis. 
Nom.  Inche.    Ego. 


Singularis. 
Nom.  eimi.    Tu. 


Gen.  x  (  inche  )    m  ;  Gen.  x  (eimi)  mi  v.  m 
mei.  I      tui. 


Dat,  yimo  v.  meu.  mihi.  Dat.  y^meu  v.  «0.  tibi. 
Acc.  x.  me.  |  Acc.  x  te.   Voc.  AXl 

Ab\.xmeuv.mo*v.e$u       6  tu! 

a  me.  \  Abl.  x  mo  v.  meu  v.  ^gtf 

a  te. 

14.  Exempla  pro  Confabulatione :  inei? 
quis  ?  *'»; ^i ,  ego.  eimi  em  !  tu !  inche  em, 
quinimo.  ^  Huaiquilaf  eimi?  esne  tu  Huai- 
quilafquen  ?  n.  5.  Huaiquilaf  inche  :  inche 
mai:  inche  llechi:  irche  no  cam  ve?  ego  fum. 
Ani  aiuelchi  Patiru  e$u  v  e$n :  6  mei  cari 
duo  v.  plures  Patres!  A  pu  Chao  !  6  Pa- 
tres ,  6  Genitores !  inche  eimi  cam  !  inche  ei- 
miabun  ?  fortaffe  ego  fum  Gcut  tu.  Inche  no 
eimi:  ego  non  fum  tui  fimilis;  non  fum  is 
qui  tu  eimi  inchelaimi:  tu  non  es  qui  ego. 
tnche  ni  aitlel  ta  DIOS:  DEUS  amor  meus. 
mi  aiUel  inche  llechi:  ego  fum  tuus  amor, 
quem  tu  amas.  inche  ta  m  inche  §eum :  cum 
fim  qui  fum.  Nuque  ema!  6  indulgentifli- 
ma  &  fuaviflima  mater.  pu  perxi  ema  !  Ca- 
riflimi  Fratres.  m*  rito  inche\  rito  inche:  hic 
e  regione.  eimi  mi  ple,  ante,  coram  te.  eimi 
mo  cutu :  a  v.  ufque  ad  te.  eimi  cona  ?  eimi 
cona  $eimi?  esne  fortis,  magnanimus?  cona  . 
tnche ,  inche  cona ,  inche  conaqen :  fum  me- 
dius  fidius  alter  Hercules. 

15.         Dualis.  j  Dualis. 

Nom.     Inchiu.     nos     !  N.    eimu.     Vos  duo ; 


duo. 


ambo  ;  uterque. 


<$** 


t& 


13 


Gen.yiiuv.yu  53. 
Dat.  x  meu  v.  mo. 
Acc.  x, 
Abl,  yinw  v.meu,  v.eQu 


G.  TLmu 
D.  y>meu  v.  mo. 
A.  x.     Voc.  Ax  ! 
Abl.  xf^  v.meu  v  c$u. 


16«,    Exempla:    Inchtucona>  nos  duo  viri- 

bus  &   animo  praeftantes    eimu  cugen:  Vos 

duo  terrse  filii;  abje&i  &  nullius  animi.     ei- 

mi  inchiu ;  ego  &  tu.    teye  eimu ;  tu  &  ille. 

inei  rume  inchiu ;  neque  ego ,  neque  tu.  inei 

rume  eimu  ;  nec  tu .  nec  ille  eimi  inchiu  amo~ 

mariu\  nos  duo  v.  ego  &  tu  orabimus.    mi 

peni  eimu  chqfltcuimu  ;  tu  &  tuus  frater  vos 

invicem   vulner&ftis.     chem   d%u  Qeiu   veichi 

huentu  inchiu?  quid  ille  ad  me.     uHauqfiita 

yu  ciimen:  nos  duo  fumus  pares.     $ei  d%u 

inchiu  mo:  nos  duo  habemus  adhuc  tra&an- 

dum  aliquod  negotium   v.  negotiolum.     g*> 

huelai  dq>u  inchiu  mo :  neuter  alteri  debet. 

17.      Pluralis.  Pluralis. 

Nom.  inchin.  nos         j  N.  eimn.     Vos. 
Gen.  xin.    noftri,  no-iG.  xmn.    veftri ,   ve- 

ftr&m.  ftrdm. 

Dat.  xmo  v.  meu.  no-  D.  xmeuv.mo.  vobis. 

bis.  jAcc.  x.  vos.  Voc.Axf 

Acc.  x   nos.  «      6  vos. 

Abl.  xmeu  v.  mo  v.  e$n  Abl,  xmo  v  meu  v.  e§u. 

a  nobis.  k  vobis. 


18,    Exempla:    Taftu  inchin;   coram  no- 

bis. 


14 


««& 


<& 


bis.  inei  rume  inchin;  nec  nos  nec  ifti.  F*e- 
dro ,  Franci/co  inchiw.  duquain  :  Petrus,  Fran- 
cifcus  &  ego  loquemur.  mi  pu  peni  eimn 
allcumiffapalaimn  :  Tu  &  tui  fratres  non 
interfuiftis  facro. 


19.  Singularis 
N.   Teye.  ille. 
Gen.  xni.     il 

lius. 
Y>.xmeuv.mo. 

illi. 
Acc.  x.  illum. 
Abl.    xmo    v. 

meu  v.  e%u. 

ab  illo. 


Dualis. 
N.  Teye%u.  illi 

duo. 
G.  xm\ 
D.  xmeuv.mo. 
Acc.x. 
Abl.  xmeu  v. 

mo  v.  £g#* 


Pluralis. 
N.  Teye%n.  illi. 
G.     xni     illo- 

rum. 
T).xmeuv.mo. 

illis. 
Acc.  x  illos. 
Abl  x  meu  v. 

mo    v.    £g&. 


ab  illis. 
20.    Ita  pariter  eodem  modo: 


xeyn  v.  **g«. 

ifti. 
xe$n  v.  ^g». 

iidem. 


Va,  tva,  vachi,  xegu 

tvachi:  Hic  xe$u 

ifte.  ! 

Ftf*,  tvei,  vei- 

cht\  idem. 

21.  Quotiescunque  his  Pronominibus 
tertiae  perfonae  additur  aliquod  fubftanti- 
vum;  particula  Dualis  vel  Pluralis  adhaere- 
bit  fubftantivo*  E.  g»  Teye  huentu  e$u :  illi 
duo  homines.  Vachi  domo  e$u :  hae  duae  foe- 
minae.  Vachi  pu  Ulmen ,  ifti  Divites ,  Nobi- 
les.  Veichi  pu  mallHen,  eaedem  mulieres, 
Cumc  pu  huentu ,  boni  homines.  pu  Huinca 

cona, 


cona,  milites  Hifpani.  Mari  mari  pu  peni 
€$u\  pupeni  e$n,  Fratres  falvere  vos  jubeo. 
Pedro  e%n  vutalccn\laduq>uprabiq>n ,  Petrus 
&  fua  Familia.  v.  fui  amici ,  v.  fuae  fa&ionis 
homines  falfo  illum  criminati  funt  Apo 
ciQn  malopaqueiqn :  Dux  una  cum  fuis  bel- 
lum  apparat.  Sic  enim  aliqui  loco  eqn  di- 
cunt  vel  pronuntiant  eiqn. 

22,  Particula  e$u  fignum  ablativi,  inftru- 
mentiun  aut  focietatem  fignificat.  E  g.  hui- 
nu  e$u ,  cultro.   Pedro  e§u ,  una  cum  Petro, 

23.  Exempla.-  Tvamai ,  Teye  no :  hoc  po- 
tius,  quam  illud.  Tva  chei,  teye  chei  mai, 
aut  hoc ,  aut  illud.  Vachi  cahuaWu  v  ca- 
huaUu  tva ,  hic  equus.  Eimi  tva  ( fubintel- 
iigitur  tauqe  )  hoc  accipe.  Vei  mo  len  ,  hic 
fto.  Vei  mo  knobin ,  hic  illud  pono,  Inche 
ni  piel  cleitva ,  tibi  hoc  polliceor,  in  meque 
recipio.  Tei  no  cam?  nonne  illud  eft  v.  an 
non  eft  idem.  Vei  tva ,  eft  idem ,  illud  eft. 
Vau  ( idem  quod  va  meu  )  llechi ,  hic  eft. 
Vau  mlen9  praefto  fum  Tva  llechi,  iftud 
eft.  Tva  Huaiquilafquen ,  Ecce  Ifuaiqui- 
laf.  5.  Teye  Huanquehnco ,  ille  eft  Huan- 
queL  Tva  ta  in  mlen ,  hic  fumus.  Teye  ni 
mlen>  ibi  funt,  iliic  ftant,  expeftant.  Tcye 
m  chao  tva  mai,  hic  eft  ejus  pater.  Veit\ 
eft  idem,  ille  eft.  Veilai9  non  eft  idem,  ille. 
Veipe ,    fit   idem.      Tva  llechi  maupeal,   hoc 

eft 


16  «S&     &     <& 

eft  bonum  ad  reftes  contorquendos.  Tva 
ticaabuel  llechi:  inde  poffunt  tegxilae  confici. 
Tva  ta  m  acutun ,  ecce  adfum ,  nunc  venio. 
Tva  ta  in  nien  pu  Patiru  !  ecce  habemus 
Patres  Tva  tayu  mtn  peun,  nos  duo  non 
nos  videbimus  deinceps.  Tva  ta  ni  mtnny 
hucufque  duntaxat  pervenit :  hoc  &  nihil 
amplius  ;  hoc  praetereaque  nihil.  Chetn 
mo  v.  chem  e$u  rputubimi  vachi  mamll?  cachal 
mo  v.  e%u ,  qua  ratione ,  quo  inftrumento 
hoc  lignum  form&fti  ?  Securi  Ladcun  e$u 
cupaquei  tHyun ,  laetitiam  inftar  pediffequse 
comitatur  affli&io.  Inei  rume  Pedro  Pablo 
equ  quimChiliduQuquelaimu ,  neuter,  neque 
tu  Petre,  neque  tu  Paule  fcitis  linguam 
Chilenfem,  Chem  vemlaian  rume  tva  e%u , 
neutrum,  neque  hoc  neque  iftud  faciam. 

24.    §.2    Pronomina  Derivata. 

Singularis:  Inche  m* ;  v.  m:  meus.  Dua- 
lis  :  inchiu  iu,  v.  yu,  utriusque  noftrfim.  Plu- 
ralis/  Inchin  in;  v.  rii.  nofter. 

25.  Eimi  mi ;  v.  mi,  tuus.  Dualis:  eimu 
mu  v.  mu,  utriusque  veftrftm,  amborum,  am- 
barum,    Pluralis.   Eimn  mn ;  v.mn.  vefter. 

26.  Singularis.  Teyeni;  Tva  ni ;  vachi  ni : 
veichi  nix  fuus  illius,  hujus,  iftms.  Duahs: 
Teyequ  ni;  tva  e$u  ni;  vachi  e$u  ni;  veichi 
egu  ni.  amborum;  utriusque,  illius,  hujus, 
iftius ,  ipfius  ,  ejusdem. 


Pluralis.  Teyegn  ni;  vachi  eq>n  tu;  tva 
egn  iu";  veicki  e$n  m".  fuus,  illorum,  ho- 
rum,  iftonun,  ipforum,  eorundem. 

27.  Exempla :  Inchin  ta  m  Chao:  Pater 
nofter.  mipeni,  tuus  frater.  inche  ni  te  tva, 
hoc  eft  meum.  inche  ni  eluel  tva,  hoc  eft 
datum  a  me:  iflud  meum  eft  donum.  eimi 
mi  te  tva  no:  hoc  non  eft  tuum.  inche  ni 
ruca;  m  ruca  inche;  m*  ruca,  mea  domus. 
inche  jod  cumei:  meum  praeftat ,  eft  melius. 
inche  ni  acutun  huemali  ta  mi  acutun ,  Te 
prior  adveni.  23.  295  :6. 

28.  Haec  Pronomina:  Nojiras ,  ve/tras 
&c,  fiunt  addendo  huic  voci  mapu,  terra; 
particulam  tu.  226.  E.  g,  inche  ni  mapu  tu 
che:  conterraneus  meus.  eimnta  mn  Tnapu 
tu  huentu,  vefter  popularis,  concivis.  Sic 
etiam  dicitur:  ni  ruca  tu  che,  mei  domefti- 
ci.  Vau  tu  manfun  ,  hujus  loci ,  domiis , 
oppidi  bos.  Sunt  tamen  &  alii  haec  expli- 
candi  modi :  E.  g,  mapu  tu  che  inchiu ;  v. 
mapuhuen  inchiu,  fumus  cives.  mapuhuen 
Pedro  eimu,  tu  &  Petrus  eftis  conterranei, 
204.  Tucapel  maputuche ,  homines  ex  Tu- 
capel.  Santa  Fe6  egn,  homines  Miffionis 
fanta  Fel,  Cautiln  che,  urbis  Imperialis, 
v.  qui  habitant  ad  Cautun  Fluvium.  MiVia- 
namun  e%n:  familia  MiUanamuni. 

B  29. 


'8  <ifc     tt     d* 

29.  Pronomen  Ipfe  >  Egomet  explicatur 
voce  quidu;  quae  vox  etiam  folus  fignificat. 
E.  g.  Ta  ni  quiduqen  mo  cumei  ta  DIOS. 
DEUS  fuapte  natura  bonus  eft.  quidu  in- 
che  v.  inche  quidu ,  Egomet ,  ego  ipfe ,  folus 
ego.  quine  antu  quidulehuen,  tota  die  fui 
folus.  quiduvoe  che,  Monachus,  Eremita, 
homo  folitarius.  quidu  toquiuquei  tva:  ipfe 
fe  &  fua  moderatur ,  eft  fui  juris.  Qelai  qui- 
du  toquiun,  non  eft  fui  juris.  quiduduamn, 
fum  ingenuus  ac  mei  juris.  193. 

30.  NB.  quod  Pronomina  Poffefliva  nun- 
quam  fola  ponantur.  hinc  quando  interro- 
gant  vel  refpondent.  E,  g.  inei  x\i  te  tva? 
haec  res  cujus  eft  ?  non  dicunt :  inche  ni9 
fed  addunt  fubftantivum  dicendo,  E.  g-.  in- 
che  ni  te  tva ;  v.  inche  x\i  te :  mea.  Vel  re- 
fpondent  per  Pronomina  Primitiva.  E.  g. 
inche. 

31.  De  Pronominibus  is,  ea,  id:  dicetur 
opportuniore    loco,    181.    183.    184.       Idem 
eft  de  Relativis  qui  quce  quod:   &  Interro- 
gativis:  quis  >  qualis  &c.  263.  item  de  Ad- 
jeftivis.  91. 

yt.     CAPUT  IV.     De    Verbo. 
§.  1.    DE  VERBO 

ABSQUE  NEGATIONE  ET  TRANSITIONE. 

E.  g.   Lan ,   morior.  qen ,  fum.  pin ,    dico. 

non 


##«,  vinco.  i/&;z,  do.  aiun9  amo,  cupaln, 
affero ,  adduco,  traho.  uHimn ,  incendo,  &c. 
quia  pro  omnibus  &  fingulis,  nullo  excep- 
to,  fupponit  x,  cum  enim  omnia  ac  fingu- 
la  terminentur  ac  definant  in  n;  folum  hoc 
n  mutatur,  ut  docet,  monftratque  Para- 
digma:  E.  g.  La— n.  ge-n.  pi-n.  &c.  92. 

MODUS  INDICATTVUS. 
Tempus. 


Prapfen  x  —  —  n. 
Imperfl  —  —  bun. 
Praet  Perf.  —  uyvn. 
Plusquamp.  uyebun, 
Futurum. an. 


PerfonaB» 
Singularis:   n.  imi.   i. 
Dualis:  iu  v.  yu.  53. 

imu.     iga. 
Pluralis.  in.  imn.  ign. 


34.  Mox  notandum  accentum  habere  in 
ultima  imo  omnes  primas  Perfonas  tempo- 
rum  Indicativi  ac  Optativi.  E.  g  elun ,  elu- 
bun  ,  eluuyen  &c.  2do.  Palfiva  in  el.  E  g. 
eluel  &c.  80  3tio.  Genmdia  Accufativi, 
quae  non  habent  infertam  particulam  bi.  E.  g. 
eluam,  &C-66.  4to.  Omnia  Imperfonalia 
E.  g.  piam9  &c.  10 1.  5t6  omnes  voces  quae 
finiuntur  in  momv.  mum.  210.  6t6  omnes 
Infinitivi  tam  affirmativi  quam  negativi.  E.  g. 
ni  eluny  m*  elunon,  ni  eluuyenon ,  &c.  49.  108 
7m6  quae  exeunt  in  bum.  67.  73.  8v6,  om- 
nes  perfonae  verborum  definentium  in  bin 
v  bi.  Scilicet  primae  &  tertiae  perfonae.  E* 
g.  elubin,  elubi,  &c,   175.     9n6.   nomina  ab- 

B  2  ftrafta: 


1 


20 


•Sfc»   &   rfS* 


ftralta :  item  primaB  perfonae  Paflivi.  E«  g. 
temoopn,  285.  elu$en  96»  &c.  10.  omnia  no- 
mina  habentia  in  fine  U  particulare  poft  ali- 
quam  vocalem.  E.  g.  uyau  v.  uuau.  1 1 .  no- 
mina  quse  definunt  in  r.  f  vel  v  confonan- 
tem.  E.  g.  utar,  chollof  ',  huiv.  Habent  ac- 
centum  in  penultima.  1.  Secundae  perfo- 
nas  fingularis ,  item  fecundae  &  tertiae  Dua- 
lis  &  Pluralis.  E  g.  eluimi,  eluimu,  eluzgu, 
eluimn,  eluiopi.  2.  omnia  tempora  fubjun- 
ftivi.  E,  g.  eluli,  elulmi,  elule,  &c.  3ti6  pri- 
ma  fingularis,  &  fecunda  Pluralis  Imperati- 
vi,  E.  g.  eluchi,  elumn ,  &c.  4to  Gerundia 
cum  particula  bi,  elubium.  &c.  5to.  Partici- 
pia  tam  aftiva  quam  pafliva  in  lu.  E.  g.  elu- 
lu,elu§elu,  &c.  6to  Nomina  fubftantiva  & 
adjeftiva  quae  funt  diffyllaba,  terminantur- 
que  in  vocalem.  E.  g,  eUa  ,  rxua ,  voro , 
chao ,  &c.  Reliqua  omnia  funt  ambigua  & 
ad  libitum.  Suppono  quod  pronuntiatio 
fequatur  accentum  ita,  ut  illa  fyllaba  pro- 
nuntietur  longa,  quae  notatur  accentu. 

35.  Verba,  quae  in  prima  perfona  prae- 
fentis  Indicativi  v.  Infinitivi  ante  n  finale  ha- 
bent  confonantem  /  conjugantur  pronun- 
tianturque  ac  fi  ante  ultimum  n  haberetur  i 
vel  H  vel  e.  E.  g.  quimn,  pronuntia:  quimin 
v.  quimun  vel  quimen ,  accentu  in  penulti- 
ma  feu  ultima  brevi.  3.      En  cum  iis  quae 

haben- 


'ft»  &  e&* 


21 


habentur   51.   52.    53.    54.     Profodiam   uni- 
verfam  in  una  fola  pagina! 

36.     NB.    Hanc  linguam  plerumque  Prae- 

fenti  uti  pro  Praeterito.  E  g.  alicun,  audivi. 

pi9  dixit.  acpropterea  adhibent  fcepe  queut 

ftgno  temporis  praefentis.    220.     E.g.  kdau- 

quen  ,    laboro  :    iquei ,    prandet ,     comedit. 

Quamquam   aliquoties    etiam    non   obftante 

particula  que  Tempus  praeteritum  fignifice- 

tur.     E  g.  yemequen  cara  mo ,  fui  in  civitate. 

Item    Futuio    utitur    loco    Imperativi:   imo 

etiam  loco  Praefentis ,    quando    aftio    prae- 

fens  certo  eft  vel  videtur  futura.  E.  g.  Cheu- 

aimt?  quo  vadis?  cheu  uutaiaimi?  quo  iter 

inftituis;    quo    proficifceris :    cupaian,   volo 

comedere.  296. 

37.  Exempla:  Inei  cam  aucalmaputuuyei? 
quis  in  Patria,  Regno,  Provinciares  novas 
eft  molitus?  quis  fiiit  Author,  Antefigna- 
nus  vel  caufa  rebellionis  ?  uHau  v  quine  mo 
urbigu,  uterque  eft  fubmerfus,  ambo  unk 
fluftibus  haufti,  obruti  funt.  Abuechi  peuaiu9 
nefcio  quando  nos  duo  nos  videbimus  ite- 
rum.  ( ironice ,  unde  reftius :  vale  fed  ut 
brevi  redeas,  v.  abeo  fed  mox  rediturus )  288 
6.  dugucloaiu  Apo:  un&  loquemur  cum 
Gubernatore  Vachi  huentu  inchiu  amocaiu, 
hunc  h  minem  itineris  focium  habui.  Amo- 
ain  v.  amoan  piqn  ,    cixerunt    fe  venturos. 

B  3  38. 


38.    Imperativus. 

Sing.  chi.  ge.  pe.  Dual,  iu.  mu.  gu.  Plur.  in 
mn.  gn. 

39.  Primis  &  fecundis  perfonis  poteft 
addi  ca:  ad  excitandum  animum.  E.  g.  ya- 
vuluqe  ca ,  age  dum  /  age  fis :  cape  bonum 
animum. 

40.  Tertia  fingularis  poni  poteft  loco  ter- 
tiae  Dualis  v.  Pluralis  addito  e$u  v  e$n.  E. 
g.  lape  e$u ,  ambo  moriantur;  uterque  occi- 
datur.  lape  e$n/  pereant.  105.  106.  Exempla: 

41.  Lachi  huedachi ,  moriir  modo  fatur! 
cupachi ,  vae  tibi  fi  venero.  deutuchi  pin  v, 
piun,  iram  continui,  animo  imperavi  caUi 
vempe,  aufit  fi  lubet !  fine  faciat.  caUi  piaupe, 
abeat  in  malam  crucem.  callipe  mai,  fuas  fi- 
bi  res  habeat.  Larume§e,  tanarume§e,  uti- 
nam  pereas:  Dii  te  perdant.  amo$e  amogc 
peni,  quod  differtur  non  auffertur :  non- 
dum  omnium  dierum  fol  occidit,-  poenite- 
bit  te  fa&i  frater,  amice  !  yemeixi  ca  d§u, 
Tranfeamus  ad  alia.  afpe  vachi  d$u ;  huenu 
prape ,  pu  pilUi  conpe  ;  conai ':  omittamus  illa, 
obruamus  ifta  filentio  ;  oblivione  deleantur. 
iupali§e  pelon:    affer  lucem. 

42.    Optativus. 


Imperfeftum.       abun. 


Perfonae  formanturut 
N.  33,    mutando  n. 

Per- 


J 


*S&     &     t&  *3 


Perfedtum.         uyean. 
Plusquamp.     ayeabun 


Primae  perfonae  in 
imi,  i:  iu,  imu,  i$u, 
m,  imn,  iopt. 


43.  Tempora  Optativi  adhibentur  ali- 
quoties  loco  fubjun&ivi.  E.  g.  Vemabun, 
facerem. 

44.  Item  fignum  optantis,  defiderantis  v. 
optativi  eft  chi  affixum  fubjunftivo  :  E.  g. 
tbulichi,  vellem  edere,  utinam  haberem  ad 
comedendum.  Item  vel  v.  velem  annexum 
ver£o  vel  fubftantivo.  E.  g.  Putunvelem,  ve- 
Tr  ementer  fitio.  duamvel,  habeo  quod  petam, 
obfecrem.    Plura  docebunt 

45.  Exempla.  iabun,  fame  crucior.  laia- 
bun  pin ,  defideravi  mihi  mortem.  huenea- 
bun  pita  ni  duam,  habui  animum  furandi, 
voluntate  in  furtum  confenfi.  lachi  pi,  mor- 
tem  fibi  optat,  peroptat.  pulcu  em!  ubi,  un- 
de  hauftum  acquiram !  cilme  duam  mo  gsTla- 
caiabun  quine  cahueWn ,  pebuli ,  emerem 
equum,  fi  invenirem,  §emeabuli  cara  mo, 
aldHn  cullin  cupallaibun:  afiferrem  multa,  ad 
civitatem  fi  irem.  peabun  em  !  quidquid  da- 
rem,  ut  viderem.  quimabun  ta  ni  huerin: 
quimabun  mai,  $ei  chei  ta  ni  huerin:  cupe- 
rem  fcire,  quid  vel  in  quo  peccaverim.  va- 
chi  antu  acutuabuicam?  non  adducor,  ut  cre- 
dam  eum  effe  venturum  hodie:  hodie  eum 

B  4  mini- 


*4  "Sfe    W    dS? 

minime  expeflo.  pichin  mi/qui  iabun  e*r*  z 
quam  vehementer  nunc  parum  mellis  mea 
natura  appetit  !  chumabui ,  chumqeabut f 
quid  agas. 

46.    SUBJUNCTIVUM. 
Tempus 
Praerens      -      -     li.  PerfonEe. 

Imperf.    —     -     buli.  Singulai 
Perf.     -     -     uyeli.  Dualis 
Plusquamp.     uyebuli.   Plural. 
Futurum  1.      -      ali. 
Futur.  2dum.      abuli.  Sing. 
Aoriftus  1.        uyeali.   Dual. 
Aoriftus  2.    uyeabuli.  Plur. 

47.  Tempora  Optativi  funguntur  non- 
nunquam  vice  temporum  fubjun&ivi 
di&um  43  E.  g.  Vinu  cupalbuimi,  vill  ta  mi 
aiunque  v.  duamvel  yeabuimi '.■  fi  afferres  vi- 
num,  quodcunque  velles,  aufferres. 

48.  gemeaii cara  mo.aldun  cullin  cupalatt ; 
II  ivero  in  urbcm ,  multa  inde  adducam : 
rupale  quine  cuyeu,  cupatuan:  redibo  poft 
menfem.  chillcatuli ;  v.  dentna  chiHcatuli;  u- 
mautumen ,  poft  ftudium  eo  cubitum.  nt' 
aiuam,  niaiiibuam,  &c,  ut  amem,  ut  amarem 
&c.  66.  110.  141,  mi  aiuam;  ut  ames.  &c. 
291:17. 

49. 


mu    gu. 
mn    gn. 


liu.  lmu.  lgu 
lirt    lmn. 


46.    INFINTITVUS. 
Tempus. 

Praefens      —       —      n ' 

Imperf.  —  —  bunjHis  Infinitivis  addun- 
Perf.  -  —  uyeen  i  tur  Poffefliva  24.  pro- 
Plusquamp.  uyebun  j  ut  re&a  fignificatio 
Futurum  1.  —  anjfenfusque  poftulave- 
Futur.  2  —  abun  rit;  ut  exemplis  fiet 
Aoriftus  1.  —  uyean  perfpicuum. 
Aoriftus  2.     uyeabun  I 

50.     Exempla,      mmumbin   ta   mi   elun; 

quod  mihi   das   v.   dedifti   v.   tuum   donum 

gratificor.     citmeitamn  pibun:  dicebatis  bene. 

cumei  ta  in  Qumatum  ta  ix\  puchao  ta  ni  lan 

mo:    mortem   parentum    deplorare    juftum, 

aequum ,  bonum  eft.     cumelai  ladcun  hueril- 

caqcn  mo:  non  eft  bonum  illat&  injurid.  tri- 

ftari.  qphuelai  ulchen  v.  ulcheun,  vendere  ho- 

mines  deinceps  non  licet,  non  eft   amplius 

licitum    cume  d$u  ta  m  nien  ta  ir\  Patiru: 

bonum  nobis  eft  nos  habere  noftros  Patres. 

cumei  ni  aiun  ta  DIOS:  pietas  ad  omnia  uti- 

lis.    DIOS  ta  mi  aiueteu  ta  mi  montuuyen , 

DEO  O  M.  adfcribas,    quod  evaferis.  cumei 

tuyun   cume  vemn  mo  :   laetari  de  operibus 

bonis  non  eft  Ulicitum.  ape  quine  cuyeni  ta  ni 

acutun ,   v.  acutuuyen ,  acutuel ,   acutumom : 

ex  quo  redii,  ferme  integer  elapfus  eft  men- 

fis.  62.  63. 

5i. 


26  «j&     %i     d& 

51.  NB.  Quotiescunque  verbum  defln.it 
in  in;  n  ultimum  in  fecunda  perfona  Indi- 
cativi  &  Optativi  non  mutabitur  in  imi9 
imu,  &c. ;  fed  in  mi,  mu,  mo:  idque  Eu- 
phoniae  gratia  E  g.  in,  edo,  comedo,  man- 
duco  imi,  edifti:  pin,  dico:  pimi,  pimtc, 
pimn.  Verba  autem ,  quae  per  accidens  in 
in  exeunt;  in  omnibus  Temporibus,  Per- 
fonis,  Numerisque  i  mul&antur.  ^.  g.  elu~ 
bin ,  elubimi ,  elubi,  elubiu ,  &c.    175» 

52.  Quando  ante  imif  i,  iu,  imu,  tmn9 
praecedit  vocalis,  utraque  vocalis  coalefcit 
m  unam  fyllabam.  E.  g.  ado  peaimi,  nunc  \a- 
debis.  peaimi  eft  trifyllabum.  pe%ei\  videtur, 
apparet:  diffyllabum.  Non  tamen  fi  prae- 
cedat  confonans :  E.  g.  cupalimi,  trahis ,  af- 
fers ,  adducis :  cupalimi  funt  quatuor  fyllabae. 

.  53  Uyen  pronuntiatur  vel  ut  uyen  diiTyl- 
labum,  vei  ut  uien,  trifyllabum,  fecunda  bre- 
vi ,  idem  eft  de  uye  v.  uie  interpofito  in  aliis 
temporibus.  Item  perinde  eft  dicere  yu, 
monofyllabum ,  aut  iu  dilfyllabum:  aiun  v. 
ayun,  amo;  amuiu  v.  amuyu,  eamus.*  Bu- 
renien  v.  Bhrenyen,  compatior. 

54.  Ejusdem  Euphoniae  ergo  interponi- 
tur  inter  aa  unum  /'.  E.  g.  laan ,  laian ;  mo- 
riar ;  &  pronuntiatur  vel  layan  v.  laian :  & 
femper  in  idem  recidit. 

55. 


55.    NB,     Scepenumero   verba,   quae   ha- 

bent  /,  quantumvis  fignificationem  habeant 

toto  coelo  di\erfam;    videntur    omnino    ea- 

dem  vel  fynonyma  ut  pelan ,  non  video :  pe- 

\an,  video   mori:    cupalai,   non  venit;    cu- 

palai,  afferet,  &c.  46.  80  87.  94.     Ad  tollen- 

dam  igitur  hanc  amphibologiam  notabimus 

/,  quando  neceffe  fuerit,   accentuE.  g.    1, 

aut  notabitur  alio  cara&ere,   e.  g.  gothico 

vel  curfivo :  at  non  erit  neceffe ,  fi  didum  / 

eft  litera  initialis ,  vel  particulse  negativae  la 

105.  aut  nota  fubjun&ivi,  46.  131.  vel  par- 

ticipu,  80.  aut  particula  le,  lle  205.  &c. 

56.  Hae  di&iones:  volo,  vellem,  volui/ 
explicantur  vel  anteponendo  cupa,  vel  duam 
interponendo.  E.  g.  ciipa  con/effabun  v.  con- 
fejfaduambun  ,  vellem  confiteri.  Alios  mo- 
dos  videre  erit  in  exemplis. 

57.  Exempla :    amomariabun ,   vellem    o- 

r*re.    AllcuMiffaian  pibnn ,  cuperem  ^udire 

Sacrum.  nellipuquen  ta  xdamomarial;  v.  amo- 

marian  piquen:  volo  ,  cupio  orare.     quintu- 

quebubin  ta   xii  laqpnabubiel ,    quaerebam    il- 

lum  occidere.     quintuquen  ta  ni  laial,  mors 

eft,   quam    mihi    quaero,    cupio,    defidero. 

quintuquebuimi  ta  mi  ulmen$eabuel ,  v.  ta  mi 

ulmenqeabun  ,  quaerebas  tibi  divitias ,  vole- 

bas  eSe  dives.  laduami,  agit  animam,jacet 

moribundus.    Huampuan  piquen  v.  piquei  ta 

Xii 


ni  duam,  lintrem  conficere  v.  navigare  co- 
gito.  re  ian  piqueimi,  v.  piquei  ta  mi  duam, 
folum  cogitas  cibum  &  potum.  w  ifotm 
duami  v.  duamtuquei,  de  filio  eft  follicitus. 
duamhtquei  ta  m  uutaial ,  iter  meditatur. 

s8.      Hi   modi  Ioquendi:    dicitur,    fertur, 
rumor  v.  fama  eft,  &c.  vertuntur  poftponen- 
do  piam   E.  g   ca  Patiru  cupaiai piam :  alius 
Pater   huc   venturus   dicitur.     Hueni  piam: 
puerum  vocant.  el%e  me/a  piam:  jubent  fter- 
ni   menfam.     Poteft   etiam  verbum  pin   ad- 
hiberi   in    aliis  Modis ,   Temporibus,   Perfo- 
nis,   Numeris   prout   fenfus  poftulat.     E.  g". 
Pthn  pi^eimi,  lucem  juberis  afferre.    Co  pi 
Apo ,  Dominus  aquam  petit,  v.  dix.it:  Aqua, 
qui    eit   proprius    modus    loquendi   &   Idio- 
tifmus    hujus    Linguae :    fed    de   hoc    fuiius. 
234~  237-  rnod&  fufficiant  haec  pauca. 

59.  Exempla;  pulcupin,  volo  bibere;  ad 
bibendum  venio  ,  adfum  la%m%epe  pi,  vult 
ut  occidatur.  pehntuafichi  pin ,  peto  ut  me 
hofpitio  accipiant.  pltulqfipe  piqfiimi ,  petunt 
ut  te  mfpendio  necent.  mi  piqfinon  piqueimi, 
dicis  tibi  non  difta :  non  dicenda.  Tva  mt 
pitynobun  llechi;  non  eft  hoc  quod  tibi  di- 
cebatur.  mi  pivalnoal  piqueimi:  dicis  quod 
dicfre  tibi  non  eft  hcitum.  Ktal  cupaXaitni 
piam;  juberis  afferre  ignem.  laiai  pi  ampin- 
cammx ,  Medicus  dixit  illum  moriturum. 
uan 


uan  pilan:  non  dixi  me  iturum.     Vei  vem- 

quiltni  pieimi,  ne  illud  facias ,  moneris.   laian 

em  pii  piam  v.  piQei :  dicunt  illum  dixiffe  fe 

moritnruni.   acutui  pigei  allcun :  audivi  dici 

eum  advenilTe.  lai  pi$ei:  fertur  obiifle»  vem- 

%e  v.  vempe  m"  pium  vemquelai:  quantumvis 

ego    ipfi   id  mandaverim,   praeceperim;   non 

fecit ,  neglexit.    Vemabun  cam  chi,  ciimpem- 

Q$i  ni  piabueum  chei?  Egone  id  facerem,  ut 

dicerer  effe  Aultus.    HuenevoeQei ,  v.  huenei- 

auquei  ni  ptQen :  dicitur  fur.   cumelcai  m"  pi- 

qen :  audit  hberalis.  mi  pi§en  tva :  ita  de  te 

praedicant.    piqen  tva:  hic   eft   rumor,   qui 

fpargitur.  piam  duQu:  fabulae  &  inania  ver- 

ba. 

60.  Poffum  dare,  &c.  fit  antepofito  pept; 
quod  eft  verbum  pepin,  poflum    281.  801. 

61.  Exempla.  Pepi  umautulan:  non  pof- 

fum  dormire.    pepilan  vachi  cudi:  nefcioqua 

ratione,  quo  modo  hoc  lapide  molam.    cu- 

paiai  chei  :  fortafle  veniet.    pepi  ulaian  piai: 

dicet  venire  fe  haud  pofle     lemlaiabimi  va- 

chi  mamll:  num  par  es  huic  ligno  E  g.  at- 

tollendo?  lemlaian:  fum  impar.    yavUduam- 

huelani  non  poflum  ultra.  m  mtetun,  mtnn, 

mtpun,  cupamontulbini   facio  quantum  pof- 

fum ,  ut  illum  liberem.     mi  \emn  vemaimi : 

facies  quod  in  te  eft.    m"  elubiel  eluabin:  da- 

bo  quando  potero.     mo§en  moqfiquen:  vix 

vitam 


30  ««fc     $     t& 

vitam  duco.  elun  ehiaixK :  dabimus  fi  potue- 
rimus.  cupan  cupaiam :  veniunt  ut  licet, 
poffunt,  fumptus  &  vires  finunt,  pepi  amo- 
marilaiaimi  v.  1  upaMataimi  quixie  amomari- 
queum:  non  poteris  recitare  unum  Rofa^ 
rium  allcilMiJfapalaidbuimi  rume?  nun- 
quam  venies  ad  audiendum  Sacrum.  contu- 
vallaimi:  non  potes  intrare ,  es  impotens. 
Epu  duam  uyau  tutelvallai:  fruftra  quis  duos 
lepores  infequitur :  nemo  poteft  duobus 
Dominis  fervire. 

62.  Haec:  fcio,  audio,  videtur,  meretur 
&c.  fiunt  vel  per  Infinitivum  vel  per  Sub- 
ftantiva. 

63.  Exempla.-  quimn  ta  mi  cume  mogen, 
ta  mi  ChriJHano^en,  ta  mi  cume  piuque:  mi- 
hi  conftat  de  tua  bona  vita;  te  effe  vemm 
Chriftianum;  bonae  voluntatis,  indolis.  all- 
cun  ta  mi  ulmen§en ;  audio  te  di vitem ,  no- 
bilem  effe.  allcun  ta  mi  laqmuyen  v  ta  mi 
laqpnmom.  audivi  te  occidiffe  allcullen  ta  mi 
aiubiel  ta  mi  ChriJliano$eal :  percipio  te  vel- 
le  fieri  Chriftianum.  cupa  piluan  em:  puto 
me  infurdefcere.  duamtumn  ta  mn  ChriJH- 
ano%en ,  reminifcimini ,  memineritis ,  cogi- 
tate  vos  effe  Chriftianos.  vemgelai  pin,  ar- 
bitror  ita  non  effe.  gei  ta  x\i  duQulabin,  ha- 
beo  quae  tibi  dicam,  loquar.  leU  quimn  ta 
milauyeabuel ,  hueichamebulmi :    certo  fcio  te 

in 


in  pnelio  ,     Q     interfuilTes ,     fuifle    occifum, 

qutmbimi  ta   w  quimn ;  fatis  fcis  me   fcire. 

PequeUebin  ta  mi  huerache§en ;  cognofco  tu- 

am  malitiam,  te  efTe"  hommem  malum,  per- 

verfum.     raquilabimi  ta  mi  nuaQen  v.  ta  mi 

nuaQeimi;    non  te  pudet  tuae  luxuriae,  ma- 

litiae,     quinturquebi  ta  ni  cilmeleal:  videtur 

quaerere  quae  fua  funt;  fibi  efle  bonus,   cu- 

tim  fuain  curare.     cumerqueimi  pin ,  cHmer 

quei  pieimi ;  videris  mihi  vir  bonus.     chill- 

catulai  piqeimi ;  diceris  non  incumbere  ftu- 

diis.    aldtl  chovuqei  pt$erqueimi,  v.  piqueam, 

videris  efle  valde  piger.     PevaXi  ta  DIOS 

cumequeche ,  boni   merentur   Deum    videre. 

VHta   Apo  Qevalimi;  mereris   Regnum   vel 

Rex  efle.     quimn  chillcatun:   fcio  fcribere. 

ctcmelcan^ei  ta  in  laymabiel  ta  in  pu  caine: 

expedit  nobis  hoftes  noftros  occidere. 

64.    GERUNDIUM  GENITIVI. 

Fit  ponendo  Subftantivum  loco  Verbi, 
unde  derivatur.  E.  g.  Tempus  laborandi : 
Verbum  eft  Kudaucan  laborare/  Subftan- 
tivum  Kudau,  labor :  antu  fignificat  tempus,  r^ 

dies,  Dic  igitur  Kudau  antu.  543  &  ita  de 
reliquis.  Plura  in  exemplis.  Nefcio  an  haec 
vox  kudau  non  fit  eadem  quae  Kr\8og  graece;  \ 

latine  labor:  adeoque  Graeci  pronuntiave- 
rint  fuum  17,  ut  Indi-Chilenfes  fuum  ti  par- 
ticulare.   115. 

65* 


32  *$&     ®     Jfr 

65     Exempla:   Eluquibilmi  ta  m  du§uye- 
queum  e$n :  non   des   lpfis   caufam  murmu- 
randi.     eluqueUebi$e  ta  m  cutanduamqueztm 
ta  m'  huerilcan  mo,  v  ta  m"  cutanduamarn  .• 
propone  ipfis  motiva  doloris  v.  dolendi   de 
fuis  peccatis.    niei  vachi  huentu  ta  m"  dattta- 
biel  reche  aldun  tipantu  mo  v.  niei  ta  ni  dci- 
tuabium:  habet  hic  homo  in  multos  annos 
materiam  perfequendi  v.  cur ,   unde ,    quare 
Indos   perfequatur.     Lan^ei,    adeft   vitae    v. 
moriendi  periculum.      Huedon%eix  En  peri- 
culum   rumpendi  caput.     utfnaUn   opi:   da- 
tur    periculum  ruendi,    cadendi,    decidendi 
in  praeceps.     Apelpapebui  ta  m*  laiabuel :  pa^ 
rum  aberat  quin  morerer    ape  urbi :  vix  non 
fubmerfus  eft.     uwaduamn  v.  cutanduamn  m" 
huerilcan  ni  vla:  doleo   de   peccatis   meis. 
Chovuqueimi  ta  mi  cutanduamn  v.  ta  mi  cu- 
tanduamal  ta  mi  huerilcan  mo :  tibi  non  lu- 
bet  te  ad  dolorem  peccatorum  tuorum  exci- 
tare. 

66.    GERUNDIUM  ACCUSATTVT. 


Praefens  —  —  am. 
Imperf.  -  buam. 
Perfe&um  uyeam. 
Plusquamp.  uyebuam 


His   adduntur   Poffef- 

fiva.  24. 
ni.    mi.     ni 
iu.    mu.    ni. 
in.     mn.    ni. 

67.     Loco   am    etiam  dicunt  al  quod  eft 
Futurum   primum   participii   Paflivi   ael  80. 

E.  g. 


«Sfc     $     d&  33 

£.  g.  Ta  mn  duamtuam  v.  duamtual  ta  mn 
pibiel ,  munan  nemel  meu  unopituqueUen :  ut 
jam  dida  vobis  in  memoriam  revocem,  ea 
paucis  repeto, 

68.  Idem  Gerundium  non  inepte  expli- 
catur  per  mo.  E.  g,  Chillcan  mo  cumei:  ad 
fcribendum  infervit. 

69.  Aliquoties  Gerundium  Accufativi  fit 
ut  Gerundium  Genitivi  64.  E,  g.  Ampin 
lahuen;  herba  ad  fanandum. 

71.   Exempla:   Tva  ta  Xii  laiam:  Hoc  mi- 

hi  vitam  auferet;   afferet   mortem,      Cumei 

vachi  mamll  tpuam  :   lignum   ad   verberan- 

dum.  Cumelcaqe  ta  mi  aiupranoam:  ut  dent, 

da;  utfaciant,  fac;   ut  ameris,  ama.     Cu- 

mei  yeam  v.  yeqeam :  utile   ad   portandum. 

$epaimapu  mo  ta  niraqui%eam  pu  ulmen  mo: 

venit  huc ,  ut  honore  afficeretur ;  ut  popu- 

liauram,    plaufum,    munera    confe&aretur. 

Lapai  Chili  mapu  mo :  in  Chilim  moriturus 

advenit.    Cumei  DIOS  aiilalmo ,  cumei  Dios 

n/  aiugen,  ni  aiugeal,  aiuQeam,  aiu%en  mo: 

DEUS  eft   amandus,    amore   dignus.     nien 

yuine  huaca  la%mal:  habeo  vaccam,   quam 

occidam.     nien  quine  cahuaUu  laQtnam:  ha- 

beo  equum,  quo  occidam.     mangun  nielan 

ta  ni  quetaiam .  non   habeo   boves ,   quibus 

arem ,  v.  ad  arandum.     cumei  vachi  ilon  i- 

C  loal 


I 


.1 


34  «Sfc     %i     <& 

loal  mo  v.  ilonqeam  mo:  bona  eft  haec  caro 
ad  comedendum.    ciimei  cancabuel  mo  v.  ni 
cancal§eabum  :  bona  effet   affa.      chumam  v. 
chumal  vachi  huaca?    quetaiam:  laqpnal:  ad 
quid  ifta  vacca  ?    ad  arandum  :  ut  occidatur. 
chumal  vachi  mamll?     ktaltual\  tpuam:  ad 
quid  lignum  hoc  ?   ut  incendatur ;  ad  verbe- 
randum ,   ad  focum  ,  ad   verbera.       vau  mo 
mlei  quine  changu  laumal:  en  porcus  degla- 
brandus  ,  depilandus.     cupaleleimi  vau  meu 
ta  mi  mlepraiam  v.  ta  mi  mlepraial  mo :  num 
te  huc,  otio  ut  vacares,  adduxi.     ixte  ta  m" 
conoalu  v   ixte  ta  ni  conoami    ne  frigus  m- 
tret.       cixllin  ta  ni  elu%ealu  v.  eluQeam:    ut 
mercedem  accipiat     apelpapei  ta  m  vhchaae/ 
v.  vuchaiam:  fenefcit.       alSihuei  ta  ni  acu- 
tuam :  non  veniet  tam  cito.      quiwe  tipantu 
moi  v.  pitui  ta  w'  cayu  mari  tipantuam  v.  /*- 
pantual :   unus  annus  mihi  deeft,    ut  fexa- 
ginta  numerem.      dxla  antiihuebui  ta  m  niid- 
kuel%eabum  :     tres   dies   reftabant ,    ut  refti 
fuffocaretur.     $elai  ta  ni  moQeam:    non  ha- 
beo  ad  me  fuftentandum. 

72.    GERUNDIUM  ABLATIVI. 

Tempus. 
Praefens    —     —      um  I 
Imperf.      —       buum. ' 
PerfeAum  —     uyeum.       His  addi  poffunt 
Plusquam.    uyebuum.    Poffefliva  vel  integra 
Futurum  1.     —  aum.   24.  vel  abbreviata.  66. 

Futur. 


Sfc     &     d&  35 

Futur.  2.  -  abuum. 
Aoriftus  z.  uyeaum, 
Aoriftus  2.  uyeabuum 

73-  Loco  um  foepe  ponitur  iWaw  Eupho- 
riifie  causl  55.  E.  g  inaituum  v.  inaituium 
DlOSvipiel,  praiaimi  huenu  mapu  mo  :  ob- 
Tervando  mandata  v.  praecepta  Dei  ,  caelum 
confcendes.  Item  dicunt  bum  per  fyncope 
loco  6uum. 

74.  Idem  Gerundium  fit  per  Infinitivum 
poftponendo  mo  v.  meu :  fupletque  pro  Par- 
ticipiis.  E  g.  m"  inalelu  confeffabun  mo ,  elca* 
bin  quine  huerilcan :  confitens  v.  quando 
confitebar  ultima  vice;  peccatum  reticui. 
Plura  docebunt 

75  Exempla  :  Kixdaucan  mo  v.  kdauca- 
mom  cupai  iom  pen :  lucrum  acquiritur  la- 
borando :  impigris ,  impigre  laborantibus 
pretiofa  pecunia  nubit.  cixme  moQeum  v.  c\i- 
me  mo%en  mo  llixcan  Qelai:  re&e  faciendo 
neminem  timeas  mi  mupium,  v.  mi  mupin 
tno,  v.  mi  mupiel  mo  aiecauqe:  dicendo  ve- 
tum,  in  finu  tuo  rideas  licet.  ta  mi  quine- 
chi  huerilcamom  leU  llixcaqueimi ,  vel  femel  fi 
peccaveris,  quod  refte  timeas,  habes.  Chill* 
catun  mollumixdn,  ftudendo  lumen  oculorum 
amifi  aiebui,  aiebulu,  petu  aiebulu  lai:  ridens, 
ridendo,  inter  ridendum  obiit.     aldixn  tixjixn 

C  2  ta 


36 


«s*» 


e£* 


ta  mi  pebin  mo  v.  ta  mi  pemom  mo :  de  tua 
praefentia    vehementer    gaudeo    v.    gavifus 
fum.      chem  ulaiabuimi  ta  mi  peabubium  ta 
DlOSy  quid  dares  pro  DEO  videndo.     g^- 
noum  chem  ul§eai ,  nemo  dat  quod  non  lia- 
bet ,  ex  nihilo  nihil  fit.      m  chao  ni  mog>e- 
buum ,  quando   tuus   parens  adhuc   erat    in 
vivis.      inche  m  acunoium  ula,  m"  acunon, 
ni  acuuyenon  ula>  inche  ni  acumonom,  inche 
acunobuli,  inche  aculabun  ula  ;  eimi acututtnti 
antequam   ego   advenirem;   jam   tu  aderas. 
pen  meu  ptmtuquen,   tabacum,   foliim   dum 
offertur ,  fumo ,  haurio.      m*  huerilcan  mo  v. 
m  huerilcaum  mo  ta  che  tpuntu$equei  alhue 
ni  ruca  mo ,  propter  peccata  homines  in  in- 
ferno  puniuntur. 

76.    SUPINA. 

• 

Hoc  Supinum:  venio  vifum,  &c.  fit  per 
particulam  pa.  E*  g.  pepaquen,  venio  vifum. 
allcumiffapan ,    venio   auditum  Miffam.   213. 

77.  Iftud:  eo  vifum;  formatur  interpo- 
flto  me.  E.  g.  pemen,  eo  vifum.  yeme§e  co9 
i  allatum  aquam  209. 

78.  Haec  diftio:  Redeo  e*  g,  ex  templo, 
fchola,  &c.  ita  vertitur:  E.  g.  allcixn  Mijfa, 
vei  m  cupan,  interfui  Sacro/  inde  redeo. 
Reliqua  declarabunt 


79. 


<£»     ®     e£>  37 

79  Exempla  :  Quimpaquen,  venio  ut 
difcam.  quimmequen ,  eo  ut  fciam  ,  difcam , 
intelligam.  quimmelca%epaquen ,  venio  ut 
docear.  acun  ta  m"  quimam  v.  quimalu, 
venio  v.  veni  ut  audiam,  percipiam,  re- 
fciam.  quimpalabin  ta  rxi  chao,  quando 
meus  pater  eft  mortuus:  ego  ufum  rationis 
necdum  attigeram.  pivalpi,  mifit  diftum, 
nuntiatum.  chumupaian,  ad  quid  eam.  el- 
paian  v.  elmean  ta  m"  cahuaMu ,  ibo  allaturus 
meum  equum.  imean,  lbo  pranfum.  jri'// 
amomaripaiaiqn,  re  viicha  v.  vhcha  mtn  amo~ 
maripalai  v.  /«  viicha  no,  omnes,  exceptis 
fenionbus,  venient  ad  orandum.  cupatun  ta 
ni  hueichamom ,  ex  praelio  adfum,  redeo.  epu 
huentu  laqpnbin,  vei  m  cupatun :  duos  ho- 
mines  occidi  nunc  jam.  uxiomen  ta  m"  tpu- 
qetnom,  vapulavi. 

PARTICIPIA 

80.   Aftiva.  Paffiva. 

Prsefens     —     —      lu.  —    —    —    —      el 

Imperf.    —     —    bulu.  -     —    —      buel. 


Perfe&um  —  uyelu. 
Plusquamp.  uyebulu. 
Futur.  1.  —  —  alu. 
Futur.  2.  —  —  abulu. 
Aoriftus  1.  —  uyealu 
Aoriftus  2.    uyeabulu. 


—  —    —     uyeel. 

-  —    —  uyebuel. 

—  —     —    —     ael. 

—  —    —     abuel. 

—  —    —    uyeael. 

—  —      uyeabuel. 

81,    Participiis  Paflivis  anteponuntur  Ge- 

C  3  nitivi 


38  *&$<#• 

nitivi  Pronominum  Primitivorum.  E.  g.  in- 
che  m  eluel,  meum  donum,-  quod  ego  de- 
di  Pedro  m  eluuyeel ',  quod  Petrus  dedit.  Lo- 
co  el  etiam  dicitur  Euphoniae  gratia  iel. 

82.  Ante  el  foepe  ponitur  bi  9  quod  ad 
Pronomen  quod  praecedit,  pertinet  E  g. 
ta  mn  pibiel,  quod  vobis  eft  di&um.  At  li 
adeft  Subftantivum,  ad  iftud,  quamvis  fe- 
quatur,  fpe&abit.   176.  183. 

83.  Exempla:  cHme^elu,  bonus.  huera- 
$elu,  malus.  ute$elu,  frigidus  cuVLin^elu, 
dives.  ilonqelu,  carneus.  iloQelu,  comeftus. 
cofque  eluQelu,  elu^eal,  panis  datus,  dandus. 
elual,  elu§eal,  eluqeael  tva:  hoc  eft  dan- 
dum  piel,  diftum.  cHme  piel,  optima  pro- 
politio.  Quma  utun,  redeo  plorans.  ullcii- 
conpai,  intravit  iratus.  pi  m'  Quman :  flens 
dico.  duququei  xti  ladcun,  mceftus  loquor. 
ladciin  v.  ladciiquechi  tipai,  exivit  triftis.  pra- 
tulihuen  Qepai,  venit  fufpirans,  aretuyecupan 
cahueYLu ,  veni  equis  meritoriis ,  commodatis. 
aie  aiebulu  huiftubi  ta  m  duam,  per  ludum 
ac  jocum  voti  compos  evalit.  rupa  rupaum 
acupei  ta  lan,  ferius  aut  citius  mors  fua 
quemque  manet.  inche  m  aiuel  vachi  chillca, 
hic  liber  eft,  quod  cupio.  ucalel  cuVLin,  bo- 
na  dereli&a.  tarilel  cahueWu,  equus  ligatus. 
huera  ial,  cibus  vulgaris,  malus.  huera  ml- 
queel,   opus  male  elaboratum.      ual,  amoal; 

abitus, 


abitus ,  difceflus  na&al,  defcenfus.  prdial, 
afcenfus.  laial,  obitus.  laapial,  internecio, 
caedes  ,  ftrages.  eimi  mi  matulcabiel  allbulmi 
em!  quod  nimium  properafti,  ofFendifti. 
inche  ro  laqmabiel  Pedro,  Petrum  de  medio 
tollam,  morte  afficiam.  mi  laqmbiel  mo  ta 
mi  catxxe  nuMimi,  jam  jam  occifurus  hoftem, 
fugifti.  mi  laqpnduam^ebuel  mo  v.  mi  laqm- 
duamQebum  mo,  montuimi,  jam  jam  occi- 
dendus  evafifti. 

84.  Participia  fiunt  adje&iva  addito  chu 
1 94.  E.  g.  moQeluchi  laluchi  che  cai ,  vivi  & 
mortui.  A  aiuelchi  chao  em,  O  dile&e  ge- 
nitor  Ipfa  quoque  Participia  fuplent  pro 
adje&ivis.  E.  g.  quimnolu  v.  quimnochi 
Huinca:  Hifpanus  imprudens,  imperitus. 
chumnolu  v.  chumnochi  huentu ,  homo  in- 
nocens  manchaquelu  v  manchaquechi  che, 
tardus,  lentus.  co§elu,  coQechi  mapu,  irri- 
guum  pratum.  cachuQechi  lelvun,  campus 
pafcuis  abundans. 

85.  Verbalia  in  or  &  quaecunque  alia,  quae 
confuetudinem  aut  habitum  fignificant,  fiunt 
mutando  n  primae  Perfonae  Indicativi  in  voe 
v.  ve  E.  g.  Ptituvoe  v.  Putuve ,  potator, 
bibax.  duquve  v  duQuvoe,  loquax  Sunt 
tamen  &  alii  id  exphcandi  modi. :  E.  g.  Pii- 
tuvinuvoe  v.  putuvinuquelu ,  putuvinuchi,  pii- 
tuvinuquechi ,  ptituvinu§echi ,  vmofus,     Om- 

C  4  nia 


40  <«fc     £i     <*• 

nia  quoque  verba  a&iva  antepofita  Nomini- 
bus  fubftantivis  fublato  «  ultimo ,  confue- 
tudinem  habitumve  Ggnificant.  E,  g.  laqm 
chen,  homines  occidere ;  laapnche ,  occilor, 
Parricida.  94, 

86.  Exempla.-  Inche  amocavoe  %en,  foleo 
facere  iter.  eimi  ulchevoe  afiimi,  es  plagia- 
rius.  laa,mchevoe  afiimi;  eimi  laq,mchequeimi; 
laqmehelu  eimi ;  la%ntlmchequeimi\  laa,mquei- 
mi  ta  che;  taa,mbilu  cke  eimi\  lagmlmqueimi 
ta  che,  es  latro.  94. 

87.  Verbalia  in  bilis  E.  g.  amabilis,  &c. 
Bunt  inferendo  val,  227,  v.  Participiis  a&i- 
vis  E.  g.  aiuvalu ,  amabile ;  v,  Praefenti  In- 
dicativi:  &  tunc  conjugatur  per  modos, 
tempora,  numeros  &  perfonas.  E  g.  aiuvaln, 
fum  amabilis.  aiuvaUmi,  es  amabilis,  &c.  33. 

88.  QuimvaU,  eft  facile  intellectu.  yavu~ 
duamlu  nopinvalai ,  vir  fortis  eft  invincibihs, 
vinci  non  poteft,  nequit. 

89.  Locus  ubi  fit  aftio,  explicatur  mu- 
tato  n  ultimo  verbi  vel  in  queum.  220.  v, 
peum  aut  peium  214.  219.  vel  in  hue  202. 
Idem  fit  ad  fignificandum  inftrumentum. 
E.  g.  Confeffaqueum  v.  confeffabue,  pu  pllu  xd 
moqepeium,  Purgatorium;  locus  expiandis 
piorum  manibus  a  DEO  deftinatus;  locus 
ubi  detinentur  beatse  ammse ;   fed  poft   cer- 

tum 


r 


«»   ®   d»  4' 

tum  tempus  ad  coelum  evolant.  MiJJapi- 
queum  v.  Miffapihue ,  Templum,  Sacellum; 
locus  ubi ,  v.  liber  quo  dicitur  Miffa.  lache- 
hue,  lahue  che,  che  ta  m"  lahue:  ubi  v.  unde 
homines  moriuntur.  tpuhue,  virgae,  flagel- 
lum.  chillcaqueum ;  calamus,  atramentum, 
&  quaecunque  alia  ad  fcribendum  neceffa- 
ria.    recahue ,  veru. 

90.    Exempla:  Pepilmatubifi  quixxe  chillca- 

tuqueum  Pafiru,  Patfis  atramentarium,  ca- 

lamum,  thecam  calamariam  apparavi,  con- 

cinnavi,  aptavi,  compofui,  inftruxi.      ta  ni 

umautuqueum ,  meus  leftus;   locus  ubi  dor- 

mio,  v.  fuus  ubi  dormit.     cupaquilmi  ta  m 

kudauqueum  mo ,    non  ingrediaris,  noli  ve- 

nire  ad  officinam  meam.     Tva  ta  ni  moofi- 

queum:  tva  ta  uiiqueum:  his  vitam  ago,  his 

pafcor ,    his   lucror  vidum ,    alimenta.     tva 

ta  n*  neculqueum ,  his  curro ,  v.  currit.    tva 

ta   mi   laymlmchequeum :    hoc    inftrumento 

foles  homines  occidere.    tva  cahuaUu  mi  cu- 

famom:  hoc  equo  huc  adve&us  es.     chucbi 

coru  ta  mi  enumlmobium  ta  mi  anca\  v.  ta 

m  cmml§emom  ta  mi  anca,  quo  jufculo  es 

calefaftus  ?     Tva  panilhue  ta  x\i  rialoncoamf 

en  enfem ,    acinacem ,  gladium  ,   ferrum  ad 

fcindenda,  findenda  a  me  capita.     tva  men- 

cuhue  pulcu  m  acumom ,   in  hoc  vafe  potus 

fuit  adportatus. 

91. 


4*  «Sfe»     $     e*g» 

gi.  Verba  praepofita  fubftantivis  a^unt 
vices  adje&ivorum.  E.  g.  Elunche,  homo 
liberalis ,  munificus.  guman  pnen ,  infans  plo- 
rabundus ,  in  fletu  nimius.  uden  Huinca* 
Hifpanus  invtfus ,  odio  habitus.  aiun  Pattru 
Pater  omnibus  carus. 

92.  Et  Subftantiva,  &  Pronomina,  Par- 
ticipia,  adje&iva,  adverbia,  &c.  fiunt  verba 
folo  addito  n  v.  tun.  E.  g.  mamlln,  mamlltun, 
lignum  v  hgna  fcindere,  caedere,  findere. 
inchebun ,  ego  eram.  elulun ,  do ,  fum  dans. 
Pedrobui,  Petrus  erat.  quixxei,  eft  unus. 
cheuainn?  quo  vadis.  Et  contra  verba  fiunt 
fubft  ntiva  n  v  tun  ultimo  ablato.  E  g  lan, 
mori  ;  la ,  cadaver.  yalln ,  gignere  ;  yall, 
proles.  huimn,  afluefco,  confuefco.  huim, 
confuetudo:  dicitur  de  loco,  cui  aliquis  eft 
affuetus ,  ita  ut  aura ,  hominum  mores ,  vi- 
Aus  ,  &c.  placeant,  temn,  crefco ,  tem, 
grandaevus.  tann,  labi;  tan,  lapfus.  neculn, 
currere.  necul,  curfus.  /z# #« ,  defcendo.  naU 
defcenfus.  vunan,  putrio.  vuna,  res  putre- 
fafta.  &c. 

93  Exempla :  Eimi  inchelaimi,  tu  non  es 
is ,  qui  ego  eimimolan ,  operet  tua  non  indi- 
geo.  quixiemoknon,  colligere,  accumulare, 
197.  781.  epu  prxeni,  geminos  enixa  eft. 
cuulbimn ,  manus  ad  opus.  quinelebui  ta  ni 
pirina  ;  epubin ,  ex  uno  fraeno  meo ,  duo  feci. 

tehuan , 


tehuan,  in  canem  mutari.   alhuen,  fieri  cada» 

ver,  in  Daemonem  converti,  a  Diabolo  ob- 

fideri     tufqueni,    eft  redactum  in   cineres. 

Ifuincai,  huincaui,   Hifpanus    vult    haberi, 

Hifpanis  fe   annumerat.     Apobi,   ipfi   dedit 

Praefecturam   cutanpiuquen ,  cor  mihi  dolet, 

veii,  eft  idem     veilai,  non  eft  idem.     Cain, 

alius  v.  alter  ego :  ego  &  ille  /  habeo  nunc 

focium,  met   fimilem,    imo   aequalem   mihi; 

qui  eft  alter    Ego,  qui  uti  ego;  fic  oculos, 

(ic  ille  manus,  fic  ora  fecutus  v#  confecutus. 

En  Linguam  Chilenam   omnium  primam  & 

antiquiflimam.  * 

94.  NB.  Verborum  fignificatio  mutatur 
ponendo  ante  n  ultimum  vel  /  v.  m,  v.  alias 
literas  aut  particulas.  191.  vel  permutando  n 
in  tun  v.  cun.  226  198.  E  g.  cupan,  venio. 
cupaln,  traho,  feu  facio  venire.    du%un,  lo- 

quor. 


*  Joci  caufa ;  probaturque  fequenti  fophifmate : 
Lingua ,  quam  vere ,  pure ,  caftigate  &  proprie  eft  lo- 
cutus  primus  hominum  Adamus ,  illa  dubio  procul 
eft  prima  &  antiquuTima  :  atqui  primus  hominum 
Adamus  eft  locutus  Chilene  vere ,  pure ,  caftigate  8c 
proprie ;  ergo  Lingua  Chilena  eft  omnium  prima  & 
antiquuTima.  Feob.  min.  Primus  hominum  Adamus 
imponens  nomen  fuo  Primogenito  eum  vocavit  Cain, 
atqui  eum  vocans  Cain  eft  locutus  Chilene  vere ,  pu= 
re,  caftigate  Sc  proprie ;  ergo  linguam  Chilenam  eft 
locutus  vere  &c.  prob.  min,  nam  vox  Cain  in  lingua 
Chilena  vere ,  pure ,    caftigate    ac    proprie  fignificat  .  . 


44 


«Sfc 


d& 


quor.    duq>uln ,  facio  loqui.    duqulquei  tutu- 
ca,  calamum  aut  tibiam  inflat.  moyun, la£teo. 
moyuln,  lafto     uHin,  ardeo.  uHimn,  accen- 
do.    uHimbi%e  vela,   accende  candelam.     #r- 
cun ,  fatigari.  urcutun ,  capere  quietem.    ur- 
culn,  fatigare.  226.   tepeun,  exterreri,  metu 
percelli.    tepefcun ,  terrere ,  metu  percell  re. 
Quoties  verba  neutra  definuut  in  duas  con- 
fonantes;  &,  ut  fiant  aftiva,  illis  additur  / 
v.  m\  addendum  quoque  erit  ix  particulare: 
atque  ita  conjugandum    E.  g.  temn,  crefco. 
temumn,  educo,  facio  crefcere.  quimn,  fcio. 
quimuln,    doceo,    inftruo,    fcire    facio,    35. 
Aliquoties  literae  mutantur.    E.  g.  lan,  mo- 
rior.   laqpnn  v.  lao>umn,  occido,  afn  v.  abn  v. 
avn,  finio.    apiimn,  confumo.   na&n,  defcen- 
do.     naiiln  v.  nacumn,  demitto,  profterno. 
(de  nacumn  v.  788.)    Verba  Frequentativa 
formantur  interpofito  lm.  E.  g.  yelmn  v.  ielmn, 
porto  frequenter ,  portare  foleo.   pelmn ,  ite- 
rum   iterumque   video.     De    reliquis  parti- 
culis  191.  287. 

95.  Exempla:  aucalbi  ta  m"  chao ,  caufa 
fuit,  ut  fuus  Pater  res  novas  moliretur,  a 
Rege  deficeret.  duQului  pu  ulmen,  quod 
Reguli  v.  Cafiquii  loquerentur  mvicem/  fua 
confilia  conferrent,  ad  colloquendum  con- 
venirent,  ipfe  effecit.  laqmlbin  ta  m"  Chao, 
fuum  v.  ejus  patrem  e  medio  fuftuli,  nlalbin 
uUtiin,  januam  ipfl  aperui.  tepelbin  ta  nipiu- 

que, 


f 


^Sk     &    d&  45 

que,  magna  eum  laetitia  affeci.     conlmalbin, 

perfeci ,  ut  intraret.  cume  iauln ,  yavudaamln 

yavuln   latalu ,    morienti ,    moribundo ,    ani- 

mam  agenti  pie  fubvenire,  eum  piis  adhor- 

tationibus  juvare,  excitare,  confirmare,  ti- 

midum    roborare,   jacentem    erigere.      teca 

tccavoe ,    teca  tecaquechi,  qui  femper  ambu- 

lat,  fpatiatur.    tipa  tipaquilmi ,   v.  con  con- 

quilmi ,   noli  exire  v.  mtrare  tamfrequenter, 

tam  continuo.  aie  aiequilmi,  non  rideas  fem- 

per. 

96.  §.  2.    DE  VERBO  PASSIVO. 

Verbum  Paffivum  nihil  omnino  difficul- 
tatis  habet:  nam  mutato  n  cujuscunque  ver- 
bi  in  qen,  fum;  res  eft  confe&a,  ac  conju- 
gatio  fit  ut  alias.  E  g.  aiun,  amo:  mutato 
n  in  qpn;  aiuQen,  amor  aiuQeimi,  amaris. 
aiuqei,  amatur,  &c.  aiugebun,  amabar.  aiii- 
%euyen,  amatus  fum,  &c.  32.  33. 

97.  Paffivum  fit  etiam  per  Participia  Paf- 
fiva.  80.  E.  g.  veichi  curam  inche  ni  eluel  v. 
eluuyeel,  illa  ova  funt  data  a  me,  meum  do- 
num. 

98.  Exempla:  Quine  Huinca  laQmQei, 
quidam  Hifpanus  eft  interfe&us.  tpuhue$c- 
quile  veichi  pnen ,  non  vapulet  magis  ifte  par- 
vulus.  inche  eluq>en  quine  cildu,  mihi  datum 
eft  ftragulum.     uteqen,   frigeo.     con$ei,   in- 

gredi 


46  «$&$<#• 

gredi  licet,  patet  janua.  la  $en,  habeo  mor- 
tuum,  vita  fun&um.  inche  yavuQen  v.  ya- 
vuqen  inche ,  fum  fortis ,  magnammus.  ilon 
caru^ei,  cruda  eft  caro.  83. 

99.  Tertia  Perfona  Indicativi  Praefentis 
Verbi  fum  multoties  exprimitur  per  lle  v. 
llechi.  207.  E.  g.  Pedro  lle  v.  llechi,  Pe- 
trus  eft.  vei  lle  ve,  ita  eft.  Aliquoties  nec 
particulam,  nec  verbum  ponunt,  E.  g.  Cu- 
yen  DIOS  cam  ve:  Cuyen  DIOS  cam?  an 
Luna  eft  DEUS  ? 

100.  Exempla:  Ovicha  caman  huenevoe 
llechi,  Opilio  fur  eft.  DIOS  ta  m  moQen 
llechi,  DEUS  eft  vita  noftra.  mi  peni  vem- 
Qelan,  non  fum  tuo  fratri  fimilis.  cachelan 
inche,  non  fum  peregrinus,  extraneus.  eimn 
ta  ixx  monmahue  lle  ve,  cognatione  conjun- 
6li,  communione  fanguinis  devinfti,  ejus- 
dem  gentis  &  familiae  fumus.  mapu  d§u 
ta  m  pepilma$eal  pu  Huinca  ta  m"  duam  lle- 
chi,  Indorum  dirimere  controverfias  Hifpa- 
norum  munus  eft.  quintuplliln  pu  Patiru 
ta  ni  duam  lle,  Sacerdotum  eft  zelus  anima- 
rum.  anummapun  pu  apo  ta  m'  toquin  lle  ve. 
Terram  in  pace  fervare  eft  officium  Guber- 
natorum. 

10 1.  Imperfonaiia :  Fertur,  dicitur,  lu- 
ditur,   bibitur,   faltatur,   &c.   fiunt  mutando 

lite- 


<£*»     $     e£>  47 

literam  ultimam  tertise  Perfonae  fingularis 
Temporis  fignificandi  in  am.  in  Imperati- 
vo  autem  am  tertiae  Perfonae  additur.  E.  g. 
putun  in  tertia  Perfona  putui,  i  mutato  m 
am  putuam:  bibitur.  prubuam,  faltabatur. 
Reliqua  per 

102.  Exempla.*  cunapapeam,  ingr^diun- 
tur,  ingredi  licet.  cofque  eluqueam  pu  cu- 
rxuval,  datur  panis  paupenbus.  ovifa  ul 
queam,  oves  vendunt.  llecu  mleam,  funt  vi- 
cini,  parum  abfunt .  vei  piam,  ita  fertur, 
dicitur.  vaple  miauqueam,  huc  veniunt. 
pepi  amoam,  hcetire,  abire.  pepi  cupalaiam, 
non  poflunt  venire.  comleu  v  mleeiu,  aqua 
hic  habetur,  hic  non  deeft.  quiwe  cupau  v. 
cupaeu,  unus  venit  huc.  Sic:  vau  pro  va 
v.  vei  meu. 

103.  Miferet,  poenitet,  piget,  juvat,  de- 
le&at,  &c.  explanantur  ut  in  fequentibus 
exemplis :  Biirenien ,  cutanien ,  miferet. 
chovixn,  piget.  afentun,  taedet.  tepelai,  de- 
leftat.  adi  eimi  mo  huerilcan  %enon,  decet 
te  vitae  puritas.  uxwduamn  ta  ni  ulmobium 
ta  ni  cahuetLu,  poenitet  me  equum  meum 
vendidifle.  chovuqueimi  ta  mi  chtanduamn 
v.  ta  mi  crxtanduamal  ta  mi  huerilcan  mo, 
te  piget  dolere  v.  dolorem  excitare  de  pec- 
tis  tuis.  chovuqueimi  ta  mi  crxmegen  v.  ta  mi 
chmegeal,  piget  te  effe  bonum.    tepelaimi  v. 

tixyix 


tuyulaimi  ta  mi  chao  ta  mi glametm  mo,  non 
te  delecfat  reprehendi  a  tuo  Patre.  riifan- 
duamaimi  ta  mi  Auerilcamooiuui  mo  ta  Dtos, 
te  pceniteat  DEUM  0.  M.  offendiQe. 

104.  §.  3.  DE  VERBO  NEGATD70. 
Dantur  tres  particultD,  quaE  infertae  Ver- 
bo  neyant  quae  Verbum  affirmat:  hse  funt 
la,  qut,  no.  La  inferitur  Indicativo  &  Op- 
tativo ;  otti  Imperativo ,-  ita  tamen  ut  hic 
Imperativus  exprimatur  non  per  Imperati- 
vum  38;  fed  per  Subjunctivum  46.  Deni- 
que  110  &  Subjunctivo  &  Infinitivo,  &  Par- 
ticipiis  Gerundiisque  immittitur:  ubi  vero 
quslibet  particula  fit  ponenda,  fequens  Pa- 
radigina  docebit. 


105.    Indicativus. 
Tempus. 
Prjcfens  x  taa. 

Imperf.  —  /f/bun. 
Perfectum  uye/an. 
Plusquam.  uye/nbun. 
Futurum.      —      /rzian. 

Imperativus. 
ouHi.    ouilmi.    oui\e. 
qttiiiu.  attilmu.  ptilega 
ytt/lin  atalm,  /«/le$n. 


Optatus. 
Imperf.     —     /aiabun. 
Perfeft.    -    uyelaiart. 
Plusq.        uye/i/iabun. 

Subjun&ivus. 
Preefens  —  —  rufti, 
Imperf.  —  wobuli. 
Perf.  -  uyenoli. 
Plusq.  —  uye/wbuli, 
Futur.  1.  -  uoaii. 
Futur.  2.  —  «oabuli. 
Aoriftus  1.  uyewoali, 
Aorift.  2.    uye«<?abuli. 

106. 


<&&*&•  49 

io6.  Tertiae  Perfonae  Imperativi  poffunt 
fieri  tribus  modis.  i .  modo  ordinario  e.  g. 
eluquile,  non  det.  2.  addito  pe.  E.  g.  ^/w- 
quilepe.  3.  per  fyncopen  aufferendo  e  inter 
/  &  /.  E.  g.  eluquilpe.  in  Plurali  additur  igz; 
v.  e%n ,  40,  v.  ei$n.  2 1 . 

107     Exempla:    caUi  vemquilmi,  raquila- 

bin,  facias,  non  facias,  nihil  ex  eo  fum  fol- 

licitus.    entumoQetaiaimi  ta  mi  huerilcan ,  u- 

noltunolmi ta  mi  huetveel ,  non  dimittitur  pec- 

catum,  nifi  reftituatur  ablatum.    pramuiau- 

quilmi  ia  mi  huerilcan  mo ,  uduamqfichi  piai- 

mi  ta  mi  lludnoam ,  non  glorieris  de  iniqui- 

tate ,  nam  cum  minime  reris ,  dabis  pcenas. 

quine  tipantunole  ula,  laiaimi,  ante  annum 

elapfum  vit£  v.  de  vita  decedes.  peXalaiabun  ta 

iu   chao,  Patrem  e  vita  cedere,   extremum 

vitae  fpiritum  edere,    fpiritum  DEO  redde- 

re  non  videam.     tutelaimi  ta  mi  piel  meu  , 

extra  chorum  faltas ,  non  eft  ad  rem ,  quod 

loqueris. 

108  INFINITTVUS. 
Ubi  in  Indicativo  interponitur  la\  in  In- 
finitivo  ejus  loco  pone  no.  105.  mi  piyenon 
piqueimi,  dicis,  quod  tibi  non  eft  diftum. 
tva  ta  mi  piyenobun  llechi  ,  iftud  non  eft  , 
quod  tibi  erat  diAum.4g. 

i09.Gerundia  Accuf 
Praefens     —       noam. 


Gerundia  Ablativi. 
—     noium  v  noum. 


D  Imperf. 


5° 


•$&$<#• 


Imperf.  —  nobu&m. 
Perfeft.  —  uyenoam. 
Plusq.  —  \xyenobuam. 
Futur,  i.  —  noaiam. 
Futur.  2.  —  ftiabuam. 
Aoriftus  i .  uy enoaiam. 
Aor.  2.  uyew^aiabuam. 


nobuum. 

uyenoum. 

uyew^buum. 

waium. 

noabuum. 

uyewaium. 

uyefwabuum. 


no.  Exempla :  Qenoum:  quando  non  efl; 
non  habetur ,  non  datur.  Ta  mi  lagmnobi- 
um  ula ,  ta  mi  laqpnnouyen  ula ,  ta  mi  laqpnno- 
biel  ula,  duchotubimi,  antequam  eum  occi- 
deres ,   grave  illi  vulnus  inflixifti. 

1 1 1  Gerundium  Genitivi. 
Negatur  ut  in  his  exemplis  :  Vachi  antu 
kdau  antu  no ,  hic  dies  feftus ,  non  profeftus 
eft.  huerincaduamlabin  ta  DJOS ,  v.  cupa 
huerilcaquelabin  ta  DIOS ,  non  habeo  ani- 
iiium  aut  intentionem  DEUM  O.  M.  of- 
fendendi. 

PARTICIPIA. 

Pafliva. 


112. 
A&iva. 
Praefens  —  no\u. 
Imperf.  —  nobu\u. 
PerfeA.  —  uyewlu. 
Plusq.  -  uye#<?bulu. 
Futur.  i.  —  noalu. 
Futur.  2.  —  Tz^abulu 
Aoriftus  i.  uyenoalu. 
Aorift.  2.  uye#<?abulu.  i 


noel. 

wbuel. 

uyew^el. 

uyenobuel. 

noael. 

noabuel. 

uyew^ael. 

uyew(?abuel. 

113. 


«$&>$<#•  5i 

1 1 3.  Exempla.  Inolu  utuquelaimi  rume , 
nunquam  exis  jejunus.  pinolu  tuutui ,  taci- 
tus  abivit.  llitulnoelchi  do/u  deumavallai,  res 
nunquam  ccepta,  nunquam  perfe&a.  tipa- 
tui  v.  tipapatui  quimnolu ,  v.  ta  ni  quimnoel 
ta  ni  chao ,  clam  ,  clanculum ,  patre  infcio 
exivit. 

114.  Perfonae  eodem  modo  formantur, 
ut  in  verbis  Gmplicibus.  33  46.  Pronomi- 
na  quoque  Infinitivis,  Participiis  &c.  ad- 
denda,  funt  eadenx  49.  72.  81.  66. 

115.  In  Refponfionibus  ordinariis,  quae 
fiunt  nullo  adhibito  Vrrbo;  aliis  utuntur 
particulis  :  nempe  mu ,  muca ,  vel  fi  per  no 
refpondent ,  iftud  no  nunquam  ponitur  fo- 
lum ,  fed  addita  Perfona  quae  negat ,  aut  de 
qua  negatur.  E.  g.  Chyen  DIOS  cam  ve  ? 
mu ,  muca  ,  Luna  an  eft  DEUS  ?  non,  mini- 
me,  nequaquam  eimi  vemimi  tva  ?  mu,  inci 
cam  vemi?  quimlan ,  inche  no  ,  an  tu  hoc 
fecifti  ?  non  /  quis  igitur  ?  nefcio ,  ego  non 
feci.  mu  horum  Indorum  forte  eft  \jli\  Grae- 
corum,  maxime  fi  pronuntiatur  *»u  uti  fo- 
lent  multi.  64.  Etiam  refpondent  aliquando.- 
aiiilan,  nolo.  fed  eft  modus  refpondendi 
rufticus :  vel  dicunt  pilan  v.  pilan  em ,  nolo, 
quod  eft  urbanius. 

116.  In  more  pofitum  eft  apud  Indos 
Chilenfes ,    ut   qui  loquitur ,  poft   quamhbet 

D  2  perio- 


5*  *»     ®     dg- 

periodum ,  fermonem  circumfpiciens  in- 
termittat  ,  &  alter  cui  loquitur;  etiamfi  in 
fine  orationis  omnia  fit  negaturus  vel  fin- 
gulis  contradicturus ;  in  Ggnum  fuae  atten- 
tionis ,  &  quod  diligenter  aufcultet ,  con- 
firmet  omnia  ac  fingula  his  ac  Gmilibus  ver- 
bis:  vei  ca,  vei  llechi,  vei  mai ,  &c.  288.  4. 
unde  Auditorem  velit,  nolit ,  attentas  aures 
prabere ,  &  intento  animo  audire  oportet. 
no  additum  voci ,  facit'  illam  fignificare  con- 
trarium.  E.  g.  Che  no  tva,  non  eft  homo  ,  eft 
bellua.  Chao  no  tva,  ifte  non  pater,  fed  ty- 
rannus  eft.  Huinca  no  tva,  alhue  llechi ,  hic 
non  Hifpanus ,  fed  Diabolus  elt. 

117.  Exempla:  Chumqueimi?  chumquelan? 
quid  agis  ?  nihil.  cheu  cufaimi?  cheu  cupalan, 
unde  venis?  nusquam.  chumg,ecki  conimi  ? 
mu  %elai ,  quomodo  intrafti?  nullo  modo  : 
nego  fuppofitum,  me  exiviffe.  cheutuuitni  ! 
ofilai  ta  m'  conn ;  g,elai  ta  m  tuun ,  quomo- 
do  es  egreffus  ?  nec  intravi,  nec  exivi.  o>clai, 
qfilai  veicki  dg,u,  vemq,elai,  Nego,  non  eft 
ita.  ineitvei?  ineino,  quis  ille?  nemo.  chuml 
acutuaimi  ?  chuml  no  ?  quando  redibis ,  ve- 
nies  ?  nunquam.  chem  d%u  tva  ?  ehcm  no , 
quideftiftud?  nihil.  quidu  eimimi  pigentva? 
re  inche  no.  Tu  folus  ita  vocaris,  non  cer- 
te ,  plures  dantur  Petri.  ckem  da,u  aei?  lan- 
quid  novi?   nihil.     ckem  clitbimi? 


<S&     &     e£>  53 

chern   tto  ,  chem  elulabin  rume  ,  quid  dedifti 

illi  ?  nihil  omnino.    quimnolu  eimi  ?  quimno- 

lu  no  ,   ignoras  ?  non  ignoro.    chumtn  mita  ? 

aldH  mita  no ,  quoties  ?  raro       vei  no  cam  ? 

nunquid  iftud  ?    eimi  no  ?    nunquid  Tu  ?  mu, 

mu  cai,  mu  mai,  mu  ula,  non,  minime,  ne- 

quaquam,  neutiquam.     eimi  rume  ulaiaimi, 

nec  tu  ibis.  cofque  ique\iebin,  ilon  no,  panem 

malo ,  quam  carnem.    tva  mai,  teye  no ,  hoc, 

non  illud,  prius,  potius,  magis  hoc,    quam 

illud. 

118    §.4.   De  Verborum  Tranfitionibus. 

\  Peculiare  &  proprium  eft  Linguae  Chile- 

'  nae ,  ut  quoties  a^tio  verbi  refertur  ad  aliam, 

j  Perfonam  five  primam,  five  fecundam,  five 

tertiam;    non  utatur,   nec   indigeat   Prono- 

minibus  mihi ,  tibi ,  fibi ,  illi ,  nobis ,  vobis , 

<&c.  nec  me,  te,  fe,  nos,  &c.     E.  g.  ut  ver- 

tant  hunc  fenfum  latinum.    ego  do  tibi ;  non 

dicunt :  inche  elun  eimi  mo ,  nam  hoc  figni- 

ficat :  ego  do  pro  te ,  quemadmodum :  uUcu- 

len  eimi  mo,   fonat:  ego  fum  iratus  contra 

te,    290.    6     fed  utitur  omnino  alia  loquen- 

di  ratione   huic   Linguae   propria   ac   pecu- 

hari  :    quae    ratio   v.   modus   loquendi    pro- 

prius  ac  fpecialis  vocatur    Tranfitio.      Sunt 

autem  hae  Tranfitiones  quatuor,  v.  fi  mavis 

j  ofto/   nam  in  idem  recidit.       Prima  Tran- 

fitio   eft  Tranfitio   ad   primam   ( fubintellige 

D  3  Per- 


54 


f&     %1     Jfr 


Perfonam  )    &    haec    fubdividitur    in    duas  ; 
nempe    in    Tranfltionem    fecundae    ad    pri- 
mam,  &  in  tertiae  ad   primam.     E.  g.     Tu 
mihi  das,   ille  mihi  dat.       Secunda  TranQ 
tio  eft  Tranfitio   ad   fecundam,    quae    etiam 
in    duas   fubdividitur ,    fcilicet   in   Tranfitio- 
nem   primae   ad   fecundam   &  tertiae   ad  fe- 
cundam.       E.  g.  ego  tibi  do ,  ille  tibi  dat. 
Tertia    Tranfitio    eft    Tranfitio    ad    tertiam* 
Subdividitur   in   primae   ad   tertiam ,   in   fe- 
cundae   ad   tertiam ,   in    tertiae    ad   tertiam. 
E.  g.    ego  illi  do ,  tu  illi  das ,     ille  illi  dat. 
His  additur  Tranfitio  reciproca   uniuscujus- 
que  Perfonae   ad  fe  ipfam.      E.  g.    Ego  do 
mihi,  tu  das  tibi,  ille  dat  fibi.     Literas  vel 
Particulas  ,     quae     formant    unamquamque 
Tranfitionem  ,  &  locum   ubi   quaelibet    lite- 
ra  vel  particula  fit  ponenda,  monftrabit  fi- 
ne  ullis  verborum ,  vel  ulterioris  explicatio-  * 
nis,  ambagibus  ,  fequens  Paradigma  : 

119.      TRANSITIO    AD    PRIMAM. 

Indicativus. 


a2daad  imam. 

Tu  me, 
CfiEimix  — 
<2  EimuV 
^-Eimn 


Praefens.      a  3tia  ad  1  mam. 

ille  me. 

Teye 

Teyegu  }  —      eneu 
Teyegn 


-  en 

—  mon 


Dual. 


*k 


*& 


55 


I             OEimi 
I              c 

Teye      ] 

i              j^  eimu 

—  moiu. 

Teyegu  \  —  eiu  mo> 

«"eimn 

Teyegn  J 

SEimi  i 

c     •        l 

Teye 

~t  eumi  i 

—  mom. 

Teyegu 

—  em  mo. 

Jr  eimn  i 

Teyegn 

1 2  o    Imperfectum. 

Eimi 

-     —      bu^n. 

Teye 

Eimuj 

—  mobun 

teyegu 

—  bueneu 

eimn  | 

teyegn 

Eimi 

Teye 

eimu 

mobuiu 

teyegu 

—  buriu  mo 

eimnj 

teyegn 

Eimi 

Teye      j 

eimu 

wtfbuin 

teyegu  !    —  burin  mo 

eimn 

• 

teyegn 

] 

[2i,    Praeterit 

um  Perfe&um, 

Eimi    — 

—      uye<?n 

Teye 

eimu 

■ 

-      uyemon. 

teyegu 

—  uyeeneu. 

eimn 

i 

* 

teyegn 

Eimi 

Teye 

eimu 

uyemoiu. 

teyegu 

uyeriu  mo 

eimn 

teyegn 

Eimi 

Teye 

eimu 

uyemoint 

teyegu 

uye*in  mo. 

eimn 

teyegn 

Eimi   — 

eimu) 

eimnj 

Eimi  I 
eimu 
eimn 


2  2 .    Plusquamperfeeuim, 


uyebu^w, 
uyewiobun. 


■  uye»wbuiu 


uyebu^n^w. 


Teye 
teyegu 

teyegn 

Teye        | 

teyegu  uyebu^iu 


Teye        I 
uye»wbuin    teyegu  uyebiunn 

teyegn     ,  mo. 


Eimi 
eimuj 
eimn  | 

Eimi  ] 
eimu 
eimnj 

Eimi  I 

eimu        -     -   wioain 

eimn 


123,    Futurum, 

Teye  I 

teyegu  \    —  &enin. 

teyegn  , 

Teye  I 
moaxa.  tqyegu         ~  a^iu* 

'  teyegn  | 


Teye       I 

teyegu         -  aann». 

teyegn     | 

124.  Exempla  :  Inche  pient  Tu  mihi  hoc 
dicis !  quimlen  ta  m  duamtuqueum :  fubmi- 
niltra  mihi  materiam  meditandi.  eimi  hue- 
ranmanien  v.  ohrepuenielmqueen ;  male  erga 
me  animatus  es,  voluntate  a  me  abhorres, 
male  erga  me  es affeeuis.  petu  iqueli pepaiaen, 
tempore 


^Sfc     ®     «*&•  57 

tempore    prandii    venies    ad  me    videndum. 

petu  iquebun  pepauyeen ,  adhuc  comedebam, 

quando  ad  me  videndiun  venifti.     chaUua  e~ 

luabuen,  v.  chaUua  x\i  elububin  ,  vilu  eluuyeen, 

loco  pifcis  ferpentem  mihi  dedifti.    mivu\an 

v.  mivuXaen ,  quot  mihi  dabis  ?  venteian  cam? 

forfan  tot?  elun  eluaen,  mihi  dabis  cum  ti- 

bi  commodum  fuerit.    ptm  eluaeneu  pin,  di- 

co  ut  mihi  det  tabacum.    huewevaUneu ,  fur- 

ti  crimen  in  me  contulit.   pichin  ptrn  eluaei- 

mt  fieneu ,  promifit  fe  mihi  daturum  effe  ta- 

bacum.     chillcalvalpaeneu ,  mihi  mifit  epifto- 

lam,    inche  iauUneu ,  mihi  attulit  pipraeneu, 

duqupraeneu , ,  huera  v,  hueranmapieneu ,  lo- 

cutus  eft  mala ,  falfa  contra  me   v.   de  me. 

caUi  m  duam  elueneu ,  mihi  gratis  dedit.  pee- 

neu  cupai,  venit  ad  me  videndum.    apoUneu 

apoeneu9  apoeleneu,  aponmaeneu,  elueneu  ta  w 

apoq/sam  v.  apoqeal,  me  fecit   Superiorem, 

PraefeAioram    mihi    dedit.         xxotumiauleneu 

huera  <gue  d%u  em ,  plurima  mihi  damna  in- 

tulit,  tehua  pieneu,  toquieneu,  raquieneu,  te- 

huacaeneu,   huenevoecaeneu ,  c\xmpemeaeneu , 

me  injuriofe  tra&avit,  dixit  me  canem,  fu- 

xem,  ftultum  effe.      eimi  laqpnmaen  m  chao, 

tu  mihi  meum  patrem  occidifti.    eimi  moge- 

\en ,  tu  me  alis ,  nutris ,  fuftentas.   eimi  ioden 

quimn  mo ,  tu  me  eruditione,  do&rina,  fa- 

pientia  excedis       tva  ta  ni  mo%eUneu,  ille 

eft  altor  meus,hujus  ego  fum  alumnus.  DIOS 

D  5  cumeQelu 


58 


•$& 


<& 


chmeQelu  elutueneu  ni  moqpn  ,  mifericors 
DEUS  vitam  mihi  reftituit.  DIOS  ema  ! 
deuma  ta  mi  ulmon  inche  mo ,  inche  cai  elul- 
tuuyeen  v.  DIOS  ema  !  deuma  eimita  m*  eluei- 
mimom ,  inche  cai  eluincheen ,  DEUS  meus  f 
poftquam  Tu  teipfum  mihi  dedifti ;  me  mi- 
hi  memet  dedifti.  m*  vemaeteu  huerinielaeneu 
chei:  nemo  me  impune  laedet:  qui  me  laefe- 
rit ;   referet  a  me  gratiam ,  qua  dignus  eft. 


Eimi      — 

eimu 

eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 


125     Imperativus. 
Teye 
teyegu 
teyegn 


en  ca. 
mochi. 


—   £chi  rno. 


moiu. 


Eimi 
eimu 
eimn 


—       —    moiXK. 


Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 
teyegu 


^iu  mo. 


—     £in  mo. 


1  teyegn 

126.  Exempla:  Quimcloen,  allcucloen  va- 
chi  d§u ,  hujus  rei  te  atteftor ,  te  appello  te- 
ftem,  mihi  teftis  fis.  picht  ptm  marimarien, 
v.  burenieen,  per  DEUM  da  mihi  aliquid 
tabaci.  eluen  ta  ni  eluaeimi,  cedo,  v.  da  mihi, 
quod  te  mihi  daturum  promififti.  co$itu- 
cloen ,  catuco^icloen ,  in  colligendo  agrorum 
meorum  fru&us  me  adjuva  burenieen  mai, 
daquieli  chaiv.  chachai,  mei  te  mifereat ,  nec 

me 


X 


<«*»&<*&•  59 

me   perfequaris  ,  exagites  ,  vexes.      arelen , 

commoda  mihi.    huerculelen  quine  lipm ,  mit 

te  mihi  trutam    peupaen ,  veni  ad  me  vifitan- 

dum.      uopltnochi  ,   exfpe&ate  me      incaen , 

adjuva  me  obfecro,     quinelen ,  da  mihi  unum. 

Huerikauyenchei ',  bureniemochi ' ,  bureniemol- 

lechi ',  D  peccaverim ,  deliquerim,  aliquid  in 

vos    admiferim,   ignofcite.      Ta   ir\    cunival- 

cheqen  quixie  cofque  elumoin ,  date  panem  no- 

bis  pauperibus.    allhue  cancalen  vachi  curam, 

hoc    ovum    mihi    coque    tremulum ,    molle , 

forbile.    vei  pilelen  ta  mi  chao  ,    dic    quaefo 

tuo  patri  meis  verbis  ,  meo  nomine.    chillca- 

valen ,   fcribere  me   fme ,   permitte ,    omitte 

me ,  ut  fcribam.    vachi  achahuaU  elmeen  Pa- 

tiru  mo  ,    has  mihi  gallinas  obfecro  ad  Pa- 

trem  porta.     mutu  vei  piielen,   non  omittas 

dicere  meo  nomine,  meis  verbis.    inche  ru- 

me  incaen ,  faltem  me  adjuva.     quinechi  rume 

pelaen ,  nunquam  me  vidit.    tpulaiaen  rume, 

verberare  me ,     tibi  hic  non  libeat :    fi  tibi 

virgae  domi  funt;  hic  non  funt.    mari  mari 

Bkrenteen ,   precor ,  rogo ,  obfecro ,  fac  mihi 

hanc  gratiam    pichin  ptm  duamtuaeneu ,  pa- 

rum  tabaci  peto  a  tua  Dominatione.    du%u- 

\elen  vachi  chillca ,  lege  mihi  hanc  fcedulam, 

chumlanu ,  nihil  mihi  fecit.  cume  nemel  eluen, 

aliquid  confilii  mihi  affer.     mavulelen,  eum 

meo  nomine  ample&ere.    uuielen  ta  xri  votm, 

filium  meum  luftrali  aqua  tinge  ,  ablue ,  per- 

funde , 


funde,  facro  fonte  luftra,  baptifmate  expia. 
quine  cofque  eluechimo  v.  eluaeneu  pien ,  pa- 
nem  a  me  petiit. 


127.      OPTATIVUS. 

Eimi 
eimu 
eimn  | 

Imper 
-     -       abu<m. 
—        moshun. 

eftum. 
Teye 
teyegu 
teyegn 

-  abucriir/ 

Eimi  | 
eimu  | 
eimn| 

—  moahuiu. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

abueiumo. 

Eimi 

eimul 
eimn  j 

—      moabuin. 

Teye 
teyegu 

teyegn 

abuein  mo. 

Eimi 
eimu 

eimn 

128.    Pc 
-     -   uyeaen. 
—     uye»»i»an. 

rfe&um. 
Teye 
teyegu 
teyegn 

uyeaeneu. 

Eimil 
eimu 
eimnj 

-      uyemoaiu. 

Teye 

teyegu 
teyegn 

uyea<iu  nio. 

Eimi  1 
eimu 

cimn 

-    uyemoam. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

uyeacin  mo. 

1 2  9.    Plusquamperfe 6tum, 


61 


Eimi      - 
eimu! 
eimn  j 


uyeabum. 
uye#»0abun. 


Eimi 

eimu      uye#fc?abuiu. 

eimn 


Eimi 
eimu 
eimn 


uye*&k?abuin. 


Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 
teyegu 
teyegn    \ 


uye^hueneu 


uyeabuiiu 
mo. 

uyeabuiin 
mo* 


130.  Exempla :  Pichi  kudaucloabuen ,  u- 
tinam  in  hac  opera  me  adjuvares.  ulmen  in- 
che  auine  ovifa  rume  muntunmaabuen ,  mihi 
Diviti ,  Nobili  ,  Cafiquio  ,  Regulo  tu  ovem 
furari  aufis.  chem  cam ,  tpuabuen  chei  ?  quid  ? 
a  te  vapularem  ?  inche  ta  m  vuchaqen  i\la- 
mabueneu,  tu  mihi  feni  illudas. 


131.  SUBJUNCTIVUS. 

Praefens. 

Eimi 
eimu 
eimn 

-     —     —     *li. 
-      —      moii. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

— 

*li  mo. 

Eimi 
eimu 
eimn 

-     —     moliu. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

— 

e\\u  mo. 

Eimi 


62 


*s*3 


<& 


Eimi 

Teye 

eimu 

—    —      molin. !  teyegu 

—     tflin  mo 

eimn 

!  teyegn 

132.   Imperfeftum 

• 

Eimi 

—      —      butfli.  I  Teye 

eimu 

-  «obuii.  !teye*u 

buili  mo. 

eimn 

1 teyegn 

Eimi 

1 

iTeye 

eimu 

—  —    #*0buliu.  j  teyegu 

builiu  mo 

eimn 

teyegn 

Eimi 

Teye 

eimu 

—      mobulin. 

teyegu 

budin  mo. 

eimn 

teyegn 

133.    Perfe&um. 

Eimi 

—     —     uye^li. 

Teye 

eimu 
eimn 

—  —    uyemoli. 

teyegu 
teyegn 

—  uy  ee&mo 

Eimi 

Teye 

eimu 

—       uyemohu. 

teyegu 

—  uyeeYiumo 

eimn 

teyegn 

Eimi 

Teye 
teyegu  t 

eimu 

-    uyew<?lin. 

uyedin  mo 

eimn 

teyegn 

134    Plusquamperfefl 

um, 

Eimi 

—     uyebutfli.      1  Teye 

eimu 
eimn 

—   uyew^buli. 

teyegu 
teyegn 

uyebu^H  mo. 

«Sfc    ®   dfr 


63 


Eimi 
eimu 
eimn 


uyeawbuliu 


Eimi 
eimu ! 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 


—  uye/rabulin. 


Teye 

teyegu     uyebu*liu*w 

teyegn 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyebudin  mo 


135.    Futurum  primum. 
—      a^li.  Teye 


—      —    moali. 


—    —    moaliu. 


—    —   moalin 


teyegu 
teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 


—     a^li  mo 


—  aAiumo. 


—  aAinmo. 


136.    Futurum  fecundum. 


Eimi    — 


eunu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 


—      abuili, 
owabuli. 


—     tfwabuliu. 


^—       mohvMn. 


Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 


-  abueli  mo. 


abudiu  mo. 


abu^lin  mo. 


Eimi 
eimu  1 

eimn| 

137.    Aoril 

—  uyeagh. 

—  uye»»<?ali. 

us  primus. 

Teye      1 

teyegu     —  uyea^li  mo 

teyegn  [ 

Eimi 
eimu 

uyemt»aliu. 

Teye 

teyegu  1  uyea^liu  mo. 

teyegn   j 

Eimi 

eimu 
eimn| 

uyeffioalin. 

Teye      1 

teyegu     uyelaelin  mo. 

teyegn  j 

Eimi 
eimu 

eimn 

138.    Aorift 
-       uyeaburfi. 
uye/soabuli. 

is  fecundus, 
Teye      1 

teyegu      uyeabu^li  mo . 
teyegn  | 

Eimi 
eimu 

uyejwoabuliu. 

Teye 

teyegu      uyeaburfiu 

teyegn  |           mo. 

Eimi  1 
eimu 
eimn 

uyeMwabufin. 

Teye      1 

teyegu       uyeabudin 

teyegn             mo. 

»39 
bueli  i 
u  me 

Exempla.-  Eh 
no,  fi  me  amaret 
occidat. 

leli ,  fi  mihi  das.    aiu- 
laqmelt  rume ,  etiam- 

140.    INFINITIVUS. 
Fit  addendo   Tranfitionibus  citpa ,  duam , 
ptpi, 


«Sfc    &    dfr 


65 


fepi ,  piam  ,  &c.  E.  g.  C£/a ,  /*/**  */«*» ,  vis , 
potes  mihi  dare.  Teye  cilpa ,  pepi  eluentu , 
mihi  dare  vult,  poteft.    56. 

141.  Gerundia  Accufativi. 
Secundae  ad  primam  fiet  mutando  m  ge- 
rundii  fimplicis  66.  in  eum  v.  eium ,  &  ante- 
ponendo  Poflefliva  ni,  iu,  in.  24.  TertiaB 
ad  primam  mutat  m  in  eteu  cum  iisdem 
Poffeflivis.      E.  g. 


iu 

iu 

in 


aiajK  v.  aeium. 

buaeum. 

vyeaeum 
\    uyeabuaeum. 
142.    Exempla  : 


m 
iu 
in 


aeteu. 
buaeteu. 
uyeaeteu. 
uyebuaeteu. 

Tva  ta  ni  dilchoaeum, 
hoc  ad  me  transfigendum ,  confodendum. 
mi  ileXabueum  utuimi ,  quando  tibi  eram  da- 
turus  ad  comedendum  exivifti  v.  exis.    170* 

143.    Gerundia  Ablativi. 
Fiunt  ponendo  e  ante  um  Gerundii  fim- 
plicis,  72.   &   mutando  u  in  ii  particulare. 
In  tertiae    ad   primam  poftponuntur   primae 
perfbnae.  E.  g. 
eilm. 
bueuxci. 
uyeeum. 
uyebu^wm. 
ai&m. 
abui&m. 
uyeaiifrn. 
uyebua^im, 

E  Teye 


m 
iu 
in 


66 


*» 


& 


inche. 

inchiu. 

inchin. 


euva. 

hueiim. 
Teye        ni      uyeeum 
teyegu      iu       uyebu^wm 
teyegn      in       a.eUm 

abui£m 

uyea^wm 

uyebua^Mfrn 

144.    Exempla.    Mi  duamtumoeum,  v.  mi 
duamtumoixm  ,  v  duamtumobium ,  vduamtu- 
mom :  Tut  (  mu  veftrdm  duorum  .•  mn ,  ve- 
ftrftm  )   memor     duamtumonoehm ,    tul    non 
recordatus.   mi  ullcunpeum  ,  v.  mi  iillcunpe- 
bin  mo ,  hueracaeimi  ,  reprehendens  te  affe- 
ci  injuria.    mi  aiixmoeum ,  aiumom ,  aiumobi- 
um  ,  ai&bin  mo ,  aiiimoum  udequeen  ,  me  te 
amantem  odifti.     mi  udeaeum  v.  mi  udeabin 
mo  ,  aiuqueeimi ,  habens  caufam  te  odio  ha- 
hendi,  te  amo.    171. 

145,  Participia  aftiva  &  pafliva. 
A&iva  mutant  lu  80 ,  in  eteu,  addendo  ro\ 
iuy  m.  Palliva  vel  vertunt  el  in  eteu,  vel 
formantur  ex  Temporibus  Infinitivi  fimpli- 
cis  49.  interponendo  bi  ante  n  ultimum; 
addendoque  Pronomina  ro' ,  iu  ,  m.  176.  263. 


ni 

Teye 

ni 

eteu. 

iu 

— teyegu 

iu 

bueteu. 

m 

teyegn 

m 

uyeteu. 

ro 


1 
1 

«sft» 

&  & 

\iyebueteu. 

ni  1  Teye       ni 

zeteu. 

iu   -teyegu    iu 

abueteu. 

in  1  teyegn    in 

uyesLeteu. 

uyeabueteu,  vel : 

biu. 

bu£zh. 

ni 

uyefoh. 

iu  1     uyebu&h. 

in 

a^m. 

abu£zh. 

uyeafoh. 

i 

uyeabu£zh. 

■ 

67 


146.   Exempla:  qplaivau  meu  ta  m  cutan- 

tuleteu,  me  affligens    abeft.      mlla02££*gi  ta 

m"  eluaeteu  inche ,  i  illud  petitum  a  meo  de- 

bitore.    ta  mi  quimeteu  ta  mi  ciiUin,  vei  ta 

mi  humeeteu ,   rerum  tuarum  non  ignarus , 

eas  tibi  abftulit.  ta  mi  cuYiiaeteuchi  che ,  inche 

llechi,  ego  ego  tibi  folvam,    m  tpueteu  inche 

utintuhueabun ,  eum,  a  quo  vapulavi,  bene- 

volis  deinceps  oculis  afpicerem  ?  kueubin  ta 

m  hueneteu,    vel  ipfum  furem  vel  eiusdem 

veftigia  deprehendi.    ta  rxi  vurepuenielmque- 

eteu  eimi  llechi,  femper  a  me  abhorres,  uf- 

que  torvis  oculis  me  afpiciens.    iaventuabin 

m  fihin  ,  mihi  dixifti ,  quod  me  fis  eje&u- 

rus  tua  domo ,  territorio ,  Provincia.    cumei 

ta  mi  peabin ,  bonum  eft ,  ut  te  videat,    pe- 

E  2  quen 


«8  <»,&<#• 

^««»  /a  w»  aiiibin,  video  amorem  erg-a  te 
meum.  tva  ta  ni  melitun  ta  mi  pibin  ,  jam 
tibi  hoc  dico  quarta  vice.  elubin  tva ,  hoc 
tibi  do.  reelubin  tvei  (  fubintelligitur  mi )  hoc 
tibi  do  gratis.  pebuli  ta  mi  tpuabubin ,  fi  vi- 
derem  te  ab  ipfo  verberari.  ainlaimi  ta  mi 
cumpemqeimi  piabin ,  non  vis  ut  tibi  dicant 
te  eJTe  ftultum.  cahue 11«  nienolu ,  <s,enolu  ,  $e- 
noeki ,  aldvmalbiu  ta  mi  pemeabubin ,  quod 
equo  carerem ,  tardius  ad  te  videndum  ac- 
ceffi,  NB.  mifcui  non  nunquam  exempla 
TranDtionis  ad  2dam  ob  dicenda  inferius. 
170.    171.    172. 

147.  In  modo  loquendi  vulgari  aut  fa- 
miliari  foepe  pro  aen  dicunt  an ,  &  loco  eneu, 
nu.  item  in  Gerundiis  141.  143.  e  ante  um 
v.  ilm  omittunt.    5. 

148.  TRANSITTONES  NEGATIV^E. 
Fiunt  inferendo  la ,  oui,  no ,   Tranfitioni- 

bus  amrmativis  ante  c  literam&  ftgnum  tran- 
Gtionis :  &  Q  non  adeft  e ;  poft  mo  eodem 
modo ,  quo  fupra.  E  g.  Wn ,  lameu ,  quiili, 
quielimo,  w^quili,  nocli,  monoW  ,  noarum  , 
larimi ,  la^imu  meu ,  &c.  126.   124. 

149,  Exempla.  Penchuknouguieli ,  apage 
fis  ,  recede ,  abfcede ,  abi  beftia,  utuimi  vd 
pinoeum  v.  pilaen ,  me  infalutato ,  infcio  abi- 
vifti.  hueraduqucabimt  mi  huerilcanoeteu,  eum 

inno- 


"Sa    ®    <#  69 

innocentem  male  verbis  accepifti.    chumlac- 

neu  ,  nihil  mihi  fecit.    cixmelu  rume  cimi;  cha~ 

xiapiuqzieknolaeimu  ta  mi  chao ,   quamtumvis 

fis  bonus,  attaraen  non  fidit  tibi  tuus  pater, 

nec    occulta  fua  apud  te   expromere  audet. 

Huertlcaquieli ,  non  me  offendas.    curuqmtii 

piiauqwebui  cuniche ,   noli  me  denigrare  ,  di- 

cebat    jetiopi  aetiops.     daquieli  chai ,    omitte 

me   qazefo;   nec  me  perfequaris  rogo.    ta  mi 

viitaleummo ,  aldun  ciimei ,  piquelaeimi ,  quod 

adltes ,  adfis  &  preefens  fis ,  debitis  alioquin 

laudibus  te  non  extollo.     aiecaquicli ,  lag,ma- 

eimi,  cave  rifum  morte  luas. 

150.    TRANSITIO  ad  SECUNDAM 


ima  ad  jdam. 

Indicativus. 

3tia  ad  2dam. 

ego 

te 

Prsefens. 

ille         te. 

Inche 

Teye 

1 

inchiu 

—  rimi. 

teyegu 

1  -  eimu. 

inchin 

teyegn 

1 

Inche 

Teye 

I 

inchiu 

cimu. 

teyegu 

eimu  mo  v. 

inchin 
Inche 

teyegn 
Teye 

1 

inchiu 
inchin 

eimn. 

teyegu 
teyegn 

|    fimn  mo. 

E3 


Imperfectum. 


Inche 

Teye 

incliiu 

bu/imi 

teyegu 

bucimw. 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye 

incliiu 

biwmu. 

teyegu 

bueimu  *ne 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye 

inchiu 

biwimn. 

teyegu 

burimn  met 

inchin 

teyegn 

1 52.      Perfe&um. 

Inche 

Teye 

inchiu 

uye^imi. 

teyegu 

uyeeimw. 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye 

inchin 

uyesimu. 

teyegu 

uyeeimu  mo 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye 

inchin 

uyenmn. 

teyegu 

uyeeimn  mo. 

inchin 

teyegn 

153.    Plusqu 

imperfec" 

um. 

Inche 

Teye 

inchiu 

uyeburimi. 

teyegu 

uyebueimu. 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye 

inchiu 

uyeburimu. 

teyegu 

uyebucimu 

inchin 

teyegn 

mcu. 

«Sfe 


<*• 


7» 


Inche 

Teye 

inchiu 

uyebunmn. 

teyegu 

uyebu^imn 

inchin 

|  teyegn 

meu* 

1 54.   Futurum. 

Inche 

Teye 

inchiu 

aiimi. 

teyegu 

aeimu. 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye 

inchiu 

aiimu. 

teyegu 

aiimu  meu. 

inchin 

teyegu 

Inche 

t 

Teye 

inchiu 

aiimn. 

teyegu 

aiimn  meu. 

inchin 

teyegn 

155.  Exempla:  Inche  quine  macun  elueimi, 
dedi  tibi  veftem  ftragulam.  eimi  daqueleimi 
vachi  d$u,  tibi  committo  hoc  negotium. 
cupaeimiy  veni  adte.  deutuQe ,  muchai  leftua- 
eimu  vachi  huaca ,  cave  ne  hic  taurus ,  bos , 
vacca  te  invadat.  pichi  raquieimi ,  exiguo 
loco  apud  me  es.  iehueeimi ,  pudet  me  tut. 
pekuelaeimi ,  deuma  ta  mi  acutuuyen ,  poft- 
quam  venifti ,  amplius  te  non  vidi.  ptm  eluen 
pieimi ,  Tabacum  a  te  peto.  peeimi  cupan , 
ad  vifendum ,  falutandum  te  veni.  eimi  piei- 
mi,  tibi  loquor ,  tibi  haec  dico.  quine  cofque 
elueimiy  cilmelu  eimi  Uechi,  'do  tibi  panem, 
quia  bonus  es.  inche  uqe  pieimi9  per  me  eas, 
abeas ,  vadaslicet.  duamtunmaeimi ,  de  te  co- 

gito, 


!l 


ri 
1 

I 


!l"'!i  Z  ■■■ 


I:    • 

1  . 


1.      Jr    | 


I 


3' 

tr  i , 


.1 


\ 


gito ,  recordor  tui.    muchai  natimaeimi ',  mox 
ftabo,   ero  fupra  caput  tuum;   parum  abeft, 
quin   te    prolternam.      Uatipaeimi ,    tibi    me- 
dietatem   bujus  hauftus ,  vafis ,   canthari    ce- 
do ,  offero ,  prabibo.    pintcucimu ,  contra.  te 
eft  locutus.    hueranmautin/ueimu ,  illius  te  o- 
culi  ferre  non  poffunt,    te  abhorret,  averfa- 
tur.    inei  ciimei  ta  mi  laq,mbicl  quine  huen/u, 
pieimu  cam ,   quis  dixit  tibi  licere  hominem 
occidere.    eimi  pilan ,  opus  mihi  non  eft  tua 
opera ,  favore ,  auxilio,    itm  cupape  picimu  , 
quis  te  vocavit  ?   quis  tibi  huc  veniendi  fa- 
cultatem  eft  largitus  ?    vei  vcmquilmi ,  picimi, 
omitte  ifta !  aldU  mari  maribichi  picimu  ta  ni 
chao ,     meus   parens   tibi  plurimam  falutem 
dicit.    huera  v.  hueranmanicimu  tibi  eft  con- 
trarius ,  infenfus ,  inimicus.     cluuiv. ,  do  vo- 
bis,    cutachi  mtmva\eimi,  ter  mifi  qui  te  vo- 
caret.    marichi  bAreniclaiacimi ,  nunquam  tui 
miferebor.  marichi  vei pieii ,  mupiUuhuciaia- 
eimi,    quamvis  id  mihi  dicas  centies,    divos 
omnes   contefteris,   nec  jurato  tibi   creditu- 
rus  fum.    quine  amomariqucum  cluacimi  pin , 
Rofarium  tibi  promitto.     inchc  cu\\in?nacimi, 
ego  folvam  tibi.     inche  quimXamomariaeimi , 
ego  te  docebo  preces ,  modum  orandi.   tpu- 
aeimi  vachi  retu  meu  v.  co,u ,    parum  abeft , 
quin  te  hoc  fcipione  percutiam.    mamlltuaei- 
mi,  fuftibus  te  caedam ,  percutiam ,  debilita- 
bo.     eimi  eXaeimi  vachi  d§u ,    ifta  tuai  fidei 


*%>  &  *#• 


73 


committo.  cupalmaeimi ,  ego  tibi  afferam, 
adducam.  huerculelvalpaiaeimi ',  tibi  huc  mit- 
tam.  *£#/&  mutu  qutntulelaeimi ',  quantum 
potero  conabor,  quoad  poflum  contendam, 
omnem  curam  &  diligentiam  impendam, 
ut  rem  perficiam ,  obtineam,  tibi  procurem. 
uduamqechi  tuaeimi  lan  em  !  improvifus  at- 
que  inopinatus  eft  mortis  adventus ,  nec  co- 
gitanti  tibi  nec  opinanti  vitam  finiet.  chem 
aimelcalaiaeimu  rurne,  re  umautun  ciimelca- 
queimu,  nihil  tibi  proderit  praeter  fomnum. 


Inche 

inchiu 

inchin 

156.    Imp 
limi  ca. 

lerativus. 
Teye 
teyegu 
teyegn 

evrnu. 

Inche 

inchiu 

inchin 

—  em\x. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

*mu  meu. 

Inche   1 

inchiu 

inchin 

—  imn. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

emvi  meu. 

Inche 

inchiu 

inchm 

157    Optativus 
abuiimi. 

.   Imperfi 
Teye 
teyegu 
teyegn 

s&um. 
—  abuiim&. 

Inche 

inchiu 

inchin 

abuiimu. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

—  abuiimu 
meu* 

I  \\  .'I .  ^  -*-^ 

|  ■■■■'' ■'■«■ 

illl  h  ■  ■'     '■ 

■  1 1 1  *  1 :  ■ 

III.1!  I 


H- 


!        !    ■ 
'■■II 

:  s!li:l:  !  ■■; 


I"       11    ■  ■■:» 
|;:  •  i  :  .  ;■  ■ 

I-     ■    (:    ,'i     ." 


■ 

i         f 


:    ii 

!■■      :- 
[■  1  •■ 


• . 


■  i" 
■  ■  ■ 

1 


1  ■ 


11 


1 


1 


fc 


I 


Inche 
inchiu 
inchin 

—  abueimn. 

Teye    1 

teyegu   abueimn  mett 

teyegn | 

Inche 
inchiu 
inchin 

158.    Perfeaum. 
Teye      | 
uyeaeivai.          Teyegu  }  uyea«im«. 
Teyegn  | 

Inche 
inchiu  . 
inchin 

uyea^imu. 

Teye       1 

Teyegu      uyeacimu 

Teyegn  |        meu. 

Inche 
inchiu 
inchin 

uyearimn. 

Teye      1 

teyegu       uyearimn 

teyegn  |         meu. 

Inche 
inchiu 
inchin 

159.    Plusqu 
uyeabu^imi. 

imperfe&um. 
Teye 

teyegu     uyeabu^  ima. 
teyegn   | 

Inche 
inchiu 
inchin 

uyeabucimu. 

Teye      1 

teyegu     uyeabuiimu 

teyegn  |         meu. 

Inche 
inchiu 
inchin 

uyeabtwimn. 

Teye      1 

teyegu      uyeabuHmn 

teyegn  | 

Inche 
inchiu 
inchin 

160.    Subjun^ 
clmi. 

ivus  Praefens. 
Teye      1 

teyegu       —  eimu. 
teyegn 

f*>  &  f» 


75 


Inche 
inchiu 
inchin 

Inche  i 

inchiu 

inchin 

Inche 
inchiu 
inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 


Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 


ilmu 


dmn. 


Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 


rfmu  meu. 


ilmn  meu. 


161.    Imperfe&um. 
Teye 


builmi. 


builmu. 


builmn. 


162. 


uyedmi. 


uyeelmu 


uye^lmn. 


teyegu 
teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Perfe&um. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 


hxxelvau. 


burfmu  meu. 


burfmn  meu. 


uyeelmu. 


uyeelmumeu* 


uye*lmn  meu 


i- 


» v 

•  * 


»»! 


163    Plusquamperfe&ura. 

Inche 

Teye      1 

inchiu 
inchin 

Inche 

uyebuelmi. 

teyegu     uyebuelmu. 

teyegn  ] 

Teye      1 

inchiu 

uyebuelmu. 

teyegu      uyebuelmu 

inchin 
Inche 

teyegn  |        meu. 
Teye      1 

inchiu 

uyebuelmn. 

teyegu      uyebuelmn 

inchin 

teyegn   |          meu. 

164.    Futurum  pritnum. 

Inche 

Teye      1 

inchiu 

aclmi. 

teyegu        a^hna. 

inchin 

teyegn  j 

Inche 

Teye      1 

inchiu 

admu. 

teyegu       a«lmu  meu. 

inchin 

teyegn 

Inche 

Teye      1 

inchiu 

a^lmn. 

teyegu        aelmameu. 

inchin 

teyegn 

165.    Futuru 

m  fecundum. 

Inche 

Teye 

inchiu 

abuclmi. 

teyegu 

abuehjxu. 

inchin 
Inche 

, 

teyegn 
Teye 

inchiu 

abu<?lmu. 

teyegu 

abuclmu  meu. 

inchin 

teyegn 

■«fe  ®  <& 

77 

Inche 

inchiu 

inchm 

abuilmn. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

db\xe\mnmeu* 

Inche 

inchiu 

inchin 

166.    Aorifi 
uyea^lmi. 

,us  primus. 
Teye 

teyegu     uyea*lm#. 
teyegn 

Inche 

inchiu 

inchin 

uyea^lmu. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

uyea^lmu 
meu. 

Inche 

inchiu 

inchin 

uyea^lmn. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

uyeadmn 
meu. 

Inche 

inchiu 

inchin 

167.    Aorifti 
uyeabudmi. 

is  fecund 

Teye 

teyegu 

teyegn 

us. 
uyeabuilmtt. 

Inche 

inchiu 

inchin 

uyeabudmu 

Teye 

teyegu 

teyegn 

uyeabudmu 
meu. 

Inche 

inchiu 

inchin 

uyeabudmn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

uyeabuilmn 
meu. 

168.    Exempla:    Chao  vemabueimi  cam  chi ', 
Ego  pater  hoc  facerem.   ile\abueimiv:miile- 

\abu- 


■  1 


•  ■ 


T 


fc.1 

f  -• 


lz-id.r:n  v.  mi  HAabiuum  ,  uluti ,  anwtun  ,  /«- 
«;nn ,  paritnros  tibi  prandium ,  ccenaiu ,  ci- 
bma,  abi  cHmtkktulaian  ,  laajiidmi ciitu , 
dum  te  interf ecero .    non  quiefcam. 

1 69.    Infinitivus. 
Fit   iit  dictum    140.      E.g.  /^/('  elueimi, 
polTum  dare  tibi.   pceimi  cupan ,  venio  ad  te 
videndum. 

170.    Gerundia  Accuiativi. 

Omnia    funt    eadem    ut    in    tranfitione    ad 

primam  :     excepto     quod    Pronomina    funt 

mi ,  mu  ,  Dtti.  23.   142. 

171.  Etiam  ut  143.  mutatis  tantummodo 
Pronominibus  primae  Perfonae  in  Pronomi- 
na  fecundae  mi,  mu,  mn.    144. 

172.   Participia  activa  &  Pafliva. 
Vide    145.     Sed   mutantur   Pronomina  in 
mi,  mu,  mn.    146. 

173.  Secundus  Modus  Tranfitionis 
iras  ad  2dam. 
Formatur  mutando  n  primae  Perfonae  zi 
in  eiu  ut  dicunt  aliqui ;  vel  eieu  ut  aliis  prae- 
placet :  &  conjugatur  ubtque  ficut  eimi : 
&  in  Subjunftivo  pro  elmi  dicunt  eliu.  150, 
160.  Fiunt  negativa,  ut  eft  explicatum. 
148.    181. 

'74. 


<«**$**• 


79 


174.     Tertius  Modus  Tranfitionis 
imae  ad  2dam. 

Hic  tertius  modus ,  quo  utuntur  etiam 
in  omnibus  modis  finitis  &  infinitis  ,  fit  in- 
terponendo  u  eodem  modo  quo  in  Tranfi- 
tione  reciproca  187. 

175.    Tranfitio  ad  Tertiam.  181. 

Haec    Tranfitio    eft   multo   facillima.*   nam 

ponendo    bi   ante    ultimum    n    primae    Per- 

Conae     praefentis    Indicativi ,      &    conjugan- 

do    ut    folet ;   res  tota   eft  pera&a.    32.   51. 

E.  g.  elun,  do.    elu^m,  do  illi*    elubimi,  das 

illi.    elubi,t  dat  illi.   elubiu,  elubimu,  elubiQu, 

elubin  elubimn,  elubi$n,  eluhubiu,  eluuyebin, 

eluuyebubin,  eluabin,  &c.  180. 

176.  In  Subjun&ivo  46.  ponendum  bi  an- 
te  /  quod  format  Subjun&ivum.  E.  g  elubi- 
li,  elubilmi ,  &c. 

177.  In  Negativo:  elulabin,  elulabubin, 
eluquibili,  elunobtli,  &c.  105,  180,  146. 

178.  Gerundia  Accufativi  vertunt  am  66. 
in  um.  E.  g.  eluam,  ehibium.  elubuam,  elu- 
hwbium,  &c.  34. 

179.  In  Gerundiis  Ablativi  ponitur  bi  an- 
te  um  :  reliqua  funt  eadem  ac  in  numero 
antecedente,  178.  72. 


180. 


1 
3 


1 1 


■ . 


•1 

1 

;i 


I T 

■  ■     1 

!!' 

'     I 

■ 

f 


\ 


■  ■ 

■  ■ 


f 


1  1 
i 


8°  «.  ®  <& 

180.  'Exempla:  pibin,  dixi  illi.   pihin  eq», 
dixi  illis  duobus.    /i?i«  eq,n,  dixi  illis   pluri- 
bus.  tuyubin ,  recreavi  illum.  contudin  ,  illum 
vilitavi ,    domum ,    cubiculum ,    locum ,    ubi 
erat,   fum  ingreffus,    peupabin ,  ivi  ad   illitm 
vifendum,  vifltandum,  falutandnm.      entubin 
illum  domo  aut  loco  eduxi ,    Tum  comitatus, 
comitem  me  illi  praebui      duqubin ,   illi    fum 
locutus.     cume  dqu  pibin ,    cum  itlo  fum  lo- 
cutus    famiiiariter ,    feftive ,    laeta ,    jucunda. 
aiiibin  ta   Dios  ,   aiiiDiosquen ,    DEUM  amo, 
vei  pibipe ,  haec  ipfi  dicat.      iod  aiitquebtn  ta 
DIOS  alhue  mo ,  amo  magis  DEUM  quam 
Diabolum.     iod  raquiduamabin ,  v,  iod  cupa- 
raquiabin  ta  Dios  ta  ni  huerilcaiabiel  mo ,  ma- 
lo  Deum  honorare   quam  offendere.    pcbili , 
laqmabin ,  v.  pebuli,  laqmabubin ,  fi  ipfurn  vi- 
derem ,   occiderem.    1 46. 

181,  Alter  Modus  Tranfitionis  ad  3am. 
Fit    mutato   n   primae    Perfonae   Indicativi 

Z$,  vel  in  etu  ut  ordinarie  in  Miffionibus; 
vel  in  ieu ,  ut  in  Infula  Chiloe ;  vel  in  eieu , 
ut  in  Miffionibus  nonnunquam,  E.  g,  elun , 
elueu ,  elubueiu ,  &c.  173.  inNegativis:  elu- 
laeiu,  &c.  folummodo  in  Futuro  collidunt 
e  ita,  ut  pro  eluaeiu  dicant  eluaiu.  Hac 
Tranfttione  utuntur  in  omnibus  modis  fini- 
tis ,  excepto  Imperativo ,  in  quo  bi  ponitur 
ante  pe.  E,  g.  vei pibipe ,  hoc  illi  dicas.  Sub- 
jundivum  formatur  ex  tertia  Perfona  ejus- 
dem 


<$£* 


d» 


81 


dem    Temporis    Subjun&ivi    addendo    iu   v. 

ieu    E  gm     Vei  pibuleiu ,  vemnoabulu  cam  chiy 

an  dubitas  id  illum  fa&urum,  fi  id  illi  dice- 

rem,   praeciperem;   ab   illo  peterem      Ufus 

hujus    Tranfitionis    praecipuus    eft ,    quando 

tertia  Perfona  fignificatur  per  ille,  illa,    il- 

lud  vel  folum ,  vel  una  cum  is ,  ea ,  id,   E  g. 

vamqechi    relaopnabueiu ,    ficcine    illum    fine 

caufa  occideret.    chaichi  elueiu ,  jam  pridem 

id  illi  dedi.     elubi ,  elutulaeiu  ula:  v.  elueiu, 

elutulabi  ula ,    quod  ipfi  dedit,   id  illi  non* 

dum  reddidit.      quirxe  cofque  elulaeiu  rume , 

nec  panem   illi  dedit.      quine  cuq>en  huentu 

quechuatuabueiu  quine  Huinca!    Indus  cum 

Hifpano    altercationibus    contendat!     mapu 

che  toquiaiu  Apo  cam?    Indus  Gubernatori 

leges  praefcribat  ?    173.  102.  184.  211. 

182.  Particula  bi  non  ponitur  quoties- 
cunque  datur  Tranfitio  ad  tertiam ;  fed  quan- 
do  deeft  perfona ,  eaque  fupleri  debeat  per 
pronomen.  E  g  inche  pibin  ,  piubin  ,  ego 
illi  dixi,    illi  id  dixi.    31. 

183.  Item  particula  bi  idem  fignificat, 
quod  is,  ea,  id,  ille,  illa,  illud  &  in  hoc  fen- 
fu  adhibetur,  etiamfi  non  detur  Tranfitio. 
^.  g.  elbimi  huente  mefa  ?  elbin ,  an  illud  po- 
fuifti  fupra  menfam?  pofui, 

184.  Exempla:  leH  pillebin,  id  ipfi  dixi 
profecto,     cupalmaiabin ,    ipfi  lllud  afferam, 

F  pen- 


'■'■!! 


1 


n 


1 


f  - 


"T—r, 


ri 
I 
•  I 


penmaulabin ,  id  in  ipfo  non  adverti.  anixm- 
maniebin ,  manet  alta  mente  rep6ftum.  fa 
mi  pibimi,  id  quod  illi  dixifti.  mariehi  vei 
pibin,  id  illi  dixi  plus  centies.  millies. 

185.  TRANSITIO  RECIPROCA. 
Fit  nullo  negotio,  interponendo  in  om- 
nibus  Temporibus  &  Perfonis  immediate 
poft  radicem  verbi ,  &  ante  literas  ferviles 
conliituentes  Tempora  &  Perfonas  u.  E  g. 
cluun ,  ego  do  mihi.  eluuimi  (  quinque  fylla- 
bae  )  tu  das  tibi.  eluui,  (  quatuor  fyllabse  & 
accentus  in  ultima  )  ille  dat  flbi.  eluubun , 
dabam  mthi  eluuuyen,  mihi  dedi.  eluuchi, 
dem  mihi ,  eluu%e ,  da  tibi,  eluuli,  fi  mihi 
dem  eluulmi,  fi  tibi  des.  eluuiu,  nos  duo 
nos  damus  alter  alteri.  eluuin ,  nos  damus 
invicem. 

186  Exempla:  Tva  iu  mtnpeun,  nun- 
quam  nos  videbimus  deinceps.  udanmaumn, 
dividite  inter  vos  la%mui§n,  fe  occiderunt 
invicem.  ta  m  peniun  deumallein  ruca,  nos 
fratres  adjuvando  nos  invicem ,  domum  no- 
ftram  Eedificavimus ,  &  ad  finem ,  colopho- 
nem  perduximus.  ladcu\uqueimi  ta  mi  ra- 
qui%enon  mo ,  eo  quod  non  honorens,  te 
confumis ,  affligis.  anwnrucaun ,  domum , 
sedes  fibi  exftruere.  cumclcaun ,  benefacere 
fibi.  chmelcaun  %ei  vachi  mapu,  in  hac  re- 
gione  alius  de  alio  bene  meretur.  glamuqe, 
ipfe 


*%>&<& 


83 


ipfe  te  exhortare  ,   nec  fit  necefle ,   ut  alius 

te  moneat   glamuvaXupabin ,  v.  glamauvalu- 

fabin,  egomet  meus  mihi  monitor  fui.    pra- 

mun  q,elai  vachi  huentu  ,  hic  homo  fuae  di- 

gnitatis,   famae   v.  fui  boni   nominis   curam 

non  habet.      pevalun,   fibi  imaginari,   quod 

fe  ipfe  videat.     umaucaun ,  fingo  me  dormi- 

re.    cumpemum  v.  cumpemcaun,    ftultitiam, 

pardi  mortem  fimulare.      uduamcaun,    incu- 

riam  affe&are.     cumelcauncaun ,  quod  fe  lau- 

te  ac  liberaliter  habeat  ,   traftet  ,   fingere. 

felocauquebuillumudlu,  veinimtn  duam  llechi, 

caecus  fe  videre  fingebat ,   &  quod  vere  fln- 

gebat ,  ex  corde  volebat.     Apocau%e ,   ima- 

ginare  te    Superiorem,    Praefidem,   Regem 

effe.    1 90. 

187,  NB  Primis  perfonis  Pluralis  hujus 
Tranfitionis  utuntur  etiam  loco  Tranfitio- 
nis  primae  ad  fecundam.  E.  g.  Eluuin,  ego 
vobis  do  (  Dve  fint  duo  vel  plures  )  eluubuin 
dabam  vobis.  eluuuyein ,  vobis  dedi  eluuuy 
ebuin,  eluuain.  Imperativus:  eluuin,  dem 
vobis.  Optativus:  x.uabuin  ,  uuyeain,  uuye- 
abuin.  Subjun&ivus:  ulin,  ubulin,  uuyelin, 
uuyebulin ,  ualin ,  uabulin ,  uuyealin ,  uuyea- 
bulin.  Infinitivus  fit  ut  in  his  exemplis: 
cupapeuin  v.  peduamuin,  vos  videre  cupio, 
defidero,  opto,  peropto.  pepipeuain,  vos 
videre  potero.    174. 


F  2 


189. 


■ 
■ 


rv« 

r-« 

r*  1 


i: 


»1 


«4  "Sk     9     <» 

189.  Quando  fiunt  negativa;  u  femper 
praecedit  &  particulas  negativas ,  &  reliquas 
literas  vel  particulas  ferviles  omnes  ,  &  pro- 
xime  ad  radicem. 

190.  Exempla:  nieun,  fe  continere,  flbi 
vim  inferre.  glamun  ta  m  hucrilcan  mo ,  ip- 
fe  me  de  mea  culpa ,  de  peccato ,  delicto , 
fcelere  meo  reprehendi.  glamchcilu  hucma 
glamufe,  fibi  primum  confulat .  qui  aliis 
confulit.  ta  n»  ta^mumom  mo,  rg,alQclai  ta 
Iglejia  mo ,  quod  ipfe  fe  occiderit ,  ecclefi- 
aftica  fepultura  caruit,  fuit  privatus.  filu- 
cauabuel  mo  atlcutabuimi ,  quod  te  furdum 
funulares ,  non  audiveris.  ta  nt  pntm ,  quse 
vobis  dixi.  tnche  piuain ,  ego  vobis  dicam. 
iaa,mmaui,  occidit  fibi.  inmaui,  lpfe  fibi 
comedit. 

191.    CAPUT  QUINTUM. 
Literee  &  Particulse ,   quae  infertae  vel  ad- 
ditae ,    Verborum  fignificationem   extendunt, 
mutant,  aut  aliter  afficiunt. 

Habet  haec  Lingua  non  pauca  •  literas  & 
particulas ,  quae  verbis  infertae  vel  additse , 
eorum  fignificationem  mutant ,  variant ,  &c. 
ut  videre  eft  percurrendo  fingulas,  &  ani- 
mum  attendendo  ad  exempla.  Hec  litera? 
vel  particulaa  femper  ponuntur  polt  radicem 
verbi ,  &  ante  n  ultimum ,  vel  una  vel  plu- 
res 


r 


res  prout  fenfus  poftulaverit.  De  aliquibus 
jam  diftum  eft  fupra  92.  94.  &c.  reftant, 
quae  fequuntur. 

192.  Bt\  175.  182.  Ca.  Haec  particula  ad- 
dita  Nomini,  vel  inferta  Verbo,  fignificat 
facere  quod  Nomen  vel  Verbum  afferit. 
Unde  aequivalet  imo.  verbo  facio,  praefer- 
tim  in  mechanicis,  &  Indi  Chilenfes  omnia 
quae  ad  culinam,  ludumque  pertinent,  No- 
minibus  aut  Verbis  hac  particula  affe&is  ex- 
primunt.  E.  g.  corikan ,  jus ,  jufculum  con- 
ficere.  mallocan,  certus  cibus.  474.  quechu- 
can,  ludere.  quechu ,  palican ,  563.  aiecan, 
rifum  movere.  inche  cam  aiecahue  §en  cam 
chi?  num  fcurram  hic  ago,  ut  rifum  exci- 
tem?  2do.  afficio.  iehuelcabin,  eum  affeci 
pudore.  raquiduamelcaiaeimi \  te  afficiammo- 
leftia.  uniican,  aliquem  pro  defpe&o,  na- 
tura  &  moribus  afpero  habere.   691. 

193.  CaUi  fignificat  imo  folus.  E.g  caHi 
ni  nuque  m"  deumalel  vachi  chnai,  fola  mea 
mater  confecit  has  fimbrias.  2do  licet.  caHi 
vemfe ,  faciat  licet.  3tio.  fane.  calli  piaupe , 
pereat  fane ,  abeat  ut  nusquam  appareat. 
4to  cum  pra  fignificat  confulto ,  data  opera, 
fciens  volens.  caUi  duQupraimi ,  fciens  pru- 
dens  loqueris.  Item  :  nec  primus  nec  ulti- 
mus,  caUi  toquiprape ,  non  erit  primus  nec 
ultimus,    qui    male    rem   adminiftret,      calli 

F  3  la$mu- 


laqmuprachi ,    non  ero   primus  nec  ultimus, 
qui  fibi  manus  violentas  inferat,    vitam   tol- 
lat     5to.    cum    tt*  duam,  idem  eft  ac  fponte, 
ultro.     E.  g.   caUi  ni  duam  elueneu,    fponte 
mihi  illud   dedit.     caUi  ni  duam  huerilcalu  , 
nehue  glamtuvali,  acri  reprehenfione  dignus 
eft  qui  fponte  peccat.     6to.  ut  in  hoc  exem- 
plo,     caUi  vemquilmi ,  raquilahin,  facias  non 
facias,  parum  curo  ,  non  commoveor,   non 
laboro ,  nihil  ex  eo  fum  follicitus.   7010,  idem 
(ignificat   quod  re.     222,     calli  du§uqueimi , 
nihil   aliud   facis  ,    quam   fabulari  ,   garrire , 
verba  fundere.    8vo.  idem  eft  quod  fine ,  non 
impedias.     caUi  eupape ,  fine  ,  veniat.     calli 
amupe,  fine,  abeat,  non  eum  detineas.    calli 
■mlepe ,  linque ,  relinque.   caUi  lachi,  hucdachi, 
moriar,    modo    fatier.        gno.    caUi  peaimi, 
quod    differtur ,    non    auffertur ,    experieris 
fuo  tempore      10.  de  caili  fit  verbum  caUin. 
caUipe  mai,  faciat,  at  pcenitebit. 

194.  Chi.  tmo.  additum  partictpiis  hasc 
facit  adjefttva.  84.  2do.  fuplet  pro  Partici- 
piis.  E.  g.  coaelu  v.  coopchi  co ,  aqua  datur , 
adeft.  3tio.  adjungitur  Verbis  &  Nomtni- 
bus  omnis  generis,  plerumque  tamen  va , 
vei,  lle.  4to  eft  particula  exomativa,  &  non- 
nunquam  ponitur  feorfim.  287  :  3  295.-2. 

195.  Cle  v.  Le.  205. 

196.  Clo.    Haec  particula  duas  habet  figni- 

fica- 


♦*&&<#• 


87 


ficationes.  ima  v.  altera  eft:  juvare,  adju- 
vare,  fe  adjutorem  praebere.  catucoqiclon , 
in  frumento  fecando,  refecando,  adjuvare. 
coclon,  in  aqua  apportanda  juvare.  cunaclon 
in  colligendo  ftramine.  tucahueViuclon ,  in 
equo  capiendo.  Miffapiclon ,  infervire  Sacro. 
2da  v.  altera;  facere  aut  pati  idem  &  eodem 
tempore.  E.  g.  laclon ,  uni  mori.  lefclon ,  ne- 
cu/clon,  fimul  volare,  currere.  duyucloaiu 
Apo,  una  loquemur  cum  Superiore  Tva 
huentu  ta  x\i  huenecloeteu  v.  ta  xii  huenemom. 
210.  v.  tva  huentu  huenecloeneu ,  en  qui  fu- 
ratus  eft  una  mecum.  loco  clo  adhiberi  etiam 
poteft  uuau ,  quine  mo.  E.  g.  uUau ,  v.  quixxe 
mo  urbi$u,  una  flu&ibus  haufti,  fubmerli 
funt.  epu  duam  uHau  tutelvallai,  pluribus  in- 
tentus  minor  eft  ad  (ingula  fenfus,  fruftra 
unus  duos  lepores  infequitur. 

197.  Cno  v.  Kno:  Haec  particula  duo  fi- 
gnificat.  lmo.  ponere  rem  ut  per  verbum 
exponitur.  E.  g.  lpuknobi§e ,  pronum  col- 
loca.  paillaknobi$e ,  pone  fupinum.  uneknon, 
ponere  primo  loco.  hueluknon ,  inverfum 
ponere.  peknobi%e  ta  mi  laial,  imaginare  te 
moriturum.  peknobimn  ta  mn  apoo>eal  y  fin- 
sjite  futuros  vos  efTe  Superiores,  Duces, 
Reges.  ta  ni  cumechecaun  mo  tapmknoquebi 
ta  ni  gnen,  per  fimulationem  ac  fpeciem 
Religionis  decipit ,  pietatis  fpecie  fallit ,  pal- 

F  4  lio 


ii 


Y 


88  «5      ®      =*• 

lio  San&itatis  nequitiam  tegit.  caknoiuoi  ta 
m'  uiii,  mutavit  nomen  fuum.  aibin  knouti, 
fe  ornare,  comere,  pingere.  zAo.  linque- 
re  rem  in  eo  ftatu,  quem  verbum  expli- 
cat,  E.  g.  duQulkntm,  liqui  rem  commen- 
datam.  elknon ,  liqui  collocatam.  fikttobiti  . 
liqui  diftum,  praeceptum,  mandatum. 

198.  Cu  eft  particula  mere  exornativa  , 
additurque  illis  verbis  pra?cipue ,  quaa  defi- 
nunt  in  duas  confonantes ,  five  fint  a&iva , 
five  neutra.  E.  g.  eh%am  v,  chgarciw,  vul- 
nerare ,  fauciare ,  ferire.  tafn  v.  tafctin,  con- 
venire,  confluere,  concurrere  in  unum  lo- 
cum.  abn  v.  afciin ,  finire ,  confumere.  Ra- 
ro  fequitur  vocalem.  E.  g.  muricun,  refpi- 
randi  facultate  laborare.  Sa-pe  etiam  elt 
pars  verbi,  E.  g  ifcun ,  nudare  v.  g.  pomum 
putamine ,  putamen  pomo  detrahere.  caf- 
ciin ,  aliquid  in  aurem  loqui ,  infufurrare  , 
fuggerere  alicui.  orcun ,  deglutire.  Indi 
Mifflonum ,  feu  qui  in  Miffionibus  vivunt, 
degunt,  habitant;  hanc  particulam  cu  fa?pe 
mutant  in  qui,  prsecipue  quando  eit  in  me- 
dio  dictionis.  E.  g.  afquidnamn  v.  abciidu- 
amn ,  aut  quando  fequitur  verbum  iaun ,  ire. 
lefquiiaun ,  currere ,  vadc  currens.  namfittt- 
quiiaun ,  ambulo ,  eo  ambulatum.  At  quan- 
do  eft  fyl/aba  finalis,  raro  dicunt  oui.  E.  g. 
mtorciin ,  quamvis.  Huiliclus  etiam  mtorqttin 
dicant. 


•*& 


&? 


89 


dicant  Tantum  in  uno  verbo  ponquin,  in- 
tumefcere  ;  &  in  uno  nomine  chqQquin, 
fluminis  pars,  a  chaqcun:  in  partes  divide- 
re ,  ponunt  qui  pro  ch.  Caufa  hujus  mutatio- 
nis  eft,  quod  u  faepe  mutatur  in  i.  i.  4.  Duo 
adhuc  funt  notanda.  1.  quod  haec  particula 
eft  diverfa  a  qui  negante  Imperativum.  104. 
2.  quod  verbum  raquin  eft  verbum  fimplex; 
non  compofltum,  &  quando  eft  compofi- 
tum  E.  g.  raquiduamn,  non  poterit  mutari 
in  racudumn. 

199.  El  additum  Nomini  Ggnificat  illud 
pertinere  ad  fpeciem  vel  rem  illam,  quam 
Nomen  fignificat,  ita  ut  fit  illius  pars,  vel 
faltem  illi  fimilis ,  vel  ejusmodi  quid.  E.  g. 
Che,  homo.  cheel,  res  hominis,  vel  fimile 
homini  v.  g.  monftrum.  a§e ,  facies.  a$eel , 
quod  videtur  habere  faciem  v.  g.  fpe&rum. 
piuquCy  cor,  piuqueel ,  pars  cordis,  vel  quod 
tenerrime  amatur.  A  r\i  piuqueel,  pars  cor- 
dis  mei,  qui  mihi  in  medullis  haeret,  quem 
fero  in  oculis;  cujus  amore  flagro.  Sic  n^' 
piugueael  v.  piuqueal ,  qui  mihi  haerebit  .  . 
quem  feram  .  .  cujus  flagrabo.  piuqueabuel, 
&c.  80. 

200  Em.  imo.  eft  Interjeciio  ac  nota 
commiferationis.  E.  g.  Ehu  em  !  Ah ,  heu  ! 
inche  eml  o  me  miferum ,  o  me  perditum ! 
2do.  eft    vocativum,-    &    ordinarie    quando 

vocant 


9«  •»,&(» 

vocant  aliquem ,  addunt  in  fine  ,  urbanitatis, 
humanjtatis    vel   alterius   affeftus    monltran- 
di  caufa ,  em.   E  g.  Filius  matrem  vocat  Fn- 
pai  em.    aiuel  em  v   ema ,  Dile&e  mi !    J^ati- 
ru  em!  o  Pater  mi!      3tio  eft  nota  Tempo- 
ris  praeteriti  &  elapfi.     E.  g.    §ebui  em  i-achi 
do,u,  flc  erat  olim  in  feculo  illo  aureo      cai- 
cu  em ,  magus  antiquus.    cona  em ,  miles  ve- 
teranus.     4to  eft  particula  exomativa.    295. 
5to  eft  flgnum  admirationis.     E.  g.  ovifa  cm  ! 
o   quanta  ovium   multitudo !     cume   tipantu 
eml    o   annum   felicem   faultumque !     cumci 
em  ta  DIOS !     o  quam  bonus   eft  DEUS .' 
6to  eft  flgnum  ingentis  defiderii.  Mapucm! 
o  dilefta  Patria !    fed  quis  me  transferet  il- 
luc'.    45.    7mo.  format  diminutiva,  &  eft  no- 
ta  amoris ,  urbanitatis.  votm  em ,  filiole.  Pa- 
tiru  em ,  plurimum  dile&e  Pater  v.  Patercu- 
le.     atun  em ,   nonnihil  defatigatus  fum  (  XB 
quidquid  hic   ponitur   in  mafculino  efle   re- 
fpe&ive    intelligendum   de    genere    foemino. 
v.  N,  12.)      Afiflapalmimi  em  !     millapahn 
partes  fequeris ,   iUi  adhzeres  ,    illum   amas , 
colis,  adoras. 

201.  a.am,  Qamno  Significat  imo.  omnes 
funul.  E.  g.  qamciipalaign ,  nondum  omnes 
adfunt,  aliqui  adhuc  defunt,  defiderantur , 
addito  no  notat  rem  effe  parvi  momenti.  Sic 
ta  w  a/imno ,  ta  m  pichique  ajimno ,  meae  re- 
culae,  mea  curta  fupellex.  2do.  aamno ,  a> 
quivalet 


quivalet  genitivis  parvi,  flocci,  nihili,  E  g. 
%amno  huentu,  homo  plebaeus,  vilis,  fordi- 
dus,  ridiculus  q,amno  cuUin,  bona  parvi 
aeftimanda ,  res  nullius  valoris ,  praetii.  3tio 
eft  idem  quod  fruftra.  vemquilmi,  qamno- 
mlquepraimi,'(me,  omitte,  cefla,  fruftra  la- 
bnras,  fterilem  fundum  colis,  littus  aras, 
furdis  praedicas.  qpmnoquintun,  fruftra  quae- 
rere.  qamno  elun ,  fruftra  expendere ,  pro- 
digere.  qamno  pin ,  inutilia  loqui ,  effutire , 
garrire.  paiqp  fere  idem  quod  Qamno,  fed 
minus  ufitatum.  726. 

202,  Hue*  Haec  particula  faepe  confun- 
ditur  lmo,  cum  hue ,  novum,  recens:  hue 
curam,  ovum  recens.  737.  2do  cum  huen. 
204.  3tio.  cum  numeris  cardinalibus ,  dum 
tempus  futurum  aut  praeteritum  fignificant. 
541.  4to.  cum  Nominibus  in  hue  v.  g  alhue, 
mortuus ,  qui  excefiit  e  vita  :  Diabolus.  5to 
quando  eft  pars  effentialis  verbi  vel  Nomis 
nis  v.  g.  lahuen ,  medicina ,  herba  medicina- 
lis.  llahuen ,  fraga.  Significat  autem  1 .  plus, 
magis ,  amplius.  E.  g.  huerilcahuelaian ,  am- 
plius  deinceps  non  peccabo.  $ehuei,  fuper- 
eft,  plus  datur.  epuhuei,  reftant  duo.  ihue- 
duamquelan,  non  habeo  amplius  cibi  appe- 
tentiam,  edendi  cupiditatem,  non  amplius 
efurio.  quine  tupuhuei,  una  leuca  reftat.  Di- 
ftinguitur  autem  particula   hue   a  particula 

tu 


02 


tu  226.  quod  haec  iterationem  fignificet  v. 
g.  vemtun,  facere  iterum,-  illa  autem  ab 
iteratione  prsefcindat,  fignificetque  deinceps. 
Et  propterea  hze  duse  particulae  quandoque 
in  eodem  verbo  concurrunt  v.  g.  huerilca- 
huetui ,  in  idem  peccatum  recidit ,  ad  vomi- 
tum  eft  reverfus.  2do  fignificat  tempus 
continuum,  praefertim  fi  elt  conjun&um 
cum  te.  205.  E.  g.  quine  ctiyen  tanalehuert , 
integro  menfe  eeger ,  aegrotus ,  ab  infirmita- 
te  proftratus  decumbo.  quine  antu  quidule- 
huen,  toto  die  fui  folus.  3tio  figntfiat  lo- 
cum  aut  inftrumentum.  89.  4to  eft  idem 
quod  defideratur.  E.  g.  quine  tipantuhuei 
cayu  mari  tipantual ,  unus  annus  defideratur 
ut  annos  fexaginta  numerem ,  compleam. 

203.  Huele  antepofitum  improbat ,  vili- 
pendit,  vituperat  a&ionem  verbi.  740.  Hue- 
lu.    ibid.  Huema  741. 

204.  Huen  additum  Subftantivis,  varias 
illis  fignificationes  communicat.  imo.  efle 
fodales ,  collegas ,  afleclas ,  ejusdem  fefta? , 
faftionis ,  partium.  E.  g.  mapuhuen ,  ejusdem 
Patriss.  conahuen ,  commilitones ,  ejusdem 
centurise,  prsefidii.  2do  in  materia  confan- 
guinitatis,  efTe  confanguineos ,  agnatos,  co- 
gnatos,  affines  in  eodem  gradu.  E  g.  peni- 
huen ,  efle  fratres.  lamuenhuen ,  efle  fratres 
vel  forores  ex  eodem  patre,  vel  eadem  ma- 


<$&$<#• 


93 


tre  procreatos.  3tio  quando  non  funt  in 
eodem  gradu,  ponentur  folum  duo,  &  no 
minabitur  non  fuperior,  fed  inferior  aut  re- 
motior.  E.  g.  votmhucn ,  pater  &  fiilius.  co- 
nihuen,  mater  &  filia.  curehuen,  maritus  & 
uxor.  Dicitur  tamen  etiam :  Chao  votmhuen, 
nuque  conihuen ,  fed  fortafTe  Indi  funt  imita- 
ti  modum   loquendi   Hifpanorum.    501.    503. 

205.  Kno  v.  Cno.  Le  v.  cle.  Le  fignificat 
rem  effe  in  illo  ftatu  ac  fitu ,  quem  verbum 
pronuntiat/  E.  g.  vutalen ,  fto  ereftus.  cude 
len,  jaceo,  decumbo.-  quando  autem  ver- 
bum  definit  in  duas  confonantes ,  addunt  c 
dicendo  cle.  E.  g.  cutanclen ,  aegroto.  huif- 
clcn,  fto  reftus,  in  ordine  :  &  raro  absque 
c.  Verum  immediate  poft  Vocalem  femper 
ponitur  le  &  nunquam  cle.  Ne  haec  parti- 
cula  confundatur  cum  que  220.  &  pe  214. 
Notandum,  quod  le  habeat  pro  objefto  fi- 
gnificare  ftatum  hominis  vel  animi  v.  g.  te- 
fenclen,  fum  hilaris,  jucundus,  laetus:  vel 
fitum  ftantis,  fedentis,  jacentis,  vel  difpofi- 
tionem  corporis  v.  g.  enumlen ,  calore  aeftuo, 
langueo ,  folvor.  virculei  m'  cuii ,  habeo  ma- 
nus  fubfrigidas. 

206.  LeL  Aliquoties  eft  exornativum; 
alias  repondet  phrafi  latinae ,  dignetur ,  fi 
placet,  fi  petere  licet,  nifi  fit  moleftum.  E, 
g.  vei  pilelen  ta  mi  chao ,  dignetur,  non  gra- 

vetur 


94  «,     ®     dfr 

vetur   dicere    fuo    patri    meis    verbis ,    meo 
nomine.  289. 

207.  lle  eft  particula  confirmativa,  Ted 
nunquam  ponitur  fola,  &  foepiflime  cum 
chi.  E.  g  vei  lle,veillechi,  ita  eft.  99.  288;  4. 

208.  Ique  cum  numeralibus  perinde  eft  ae 
plus  minus.  E.  g  melilque  quatuor  circiter. 
alias  eft  particula  exornativa.  E.  g.  mari%,:n 
mo  melilque  amope ,    ex  decem  eant  quatuor. 

209.  ma.  v.  nma.  211.  me  de  hac  particu- 
la  jam  eft  di&um  77  79.  Notandum  au- 
tem  imo.  quod  dentur  &  alia  verba,  qua? 
motum  fignificent.  V  g.  un  in  MUIionibus; 
run  in  Chiloe;  cun  in  Picun  mapu ,  eo ,  feu 
Attice,  Ionice,  Dorice.  ui,  utui,  abiit  2do. 
quod  his  verbis  quandoque  me  ( idem  eft  de 
pa  ( jungitur.  v.  g.  unomen,  unomelun,  eo 
rediturus.  unopan,  unopatun ,  fum  redux. 
3tio,  nota  hos  loquendi  modos :  imumei,  ku- 
vu,  flumen  decrefcit.  naumci  mencuhue ,  de- 
crefcit  cantharus ,  potus  imminuitur.  410. 
eleganter  quandoque  jungitur  pa  cum  mc. 
E.  g.  conmpamelan  pu  Huinca ,  mihi  cum  Hi- 
fpanis  nec  feritur  nec  metitur.  allcupamelan, 
vachidQuf  hoc  in  tota  mea  vita  non  audi- 
vi.  unpamelaiai pu  alhue  ta  m'  ruca  mo ,  nun- 
quam  per  omne  eevum  in  inferno  orietur 
fol. 


**&.$<#•  95 

210.  mom,  mum  4  fignificat  imo.  tempus 
praeteritum  &  jam  elapfum.  E.  g.  arelen 
huinu  ta  mi  la$mmom  ovifa ,  commoda  cul- 
trum,  quo  ovem  occidifti.  tva  ruca  ta  mi 
tpumom ,  haec  eft  domus  ubi  vapul&fti.  deu- 
ma  ta  mi  imom  rapituimi,  poftquam  come- 
difti  v  bibifti  ( nam  in  utrumque  fonat )  vo- 
muifti.  deuma  ta  rxi  nuapemom ,  ina  tpuQC- 
queiy  poft  cornua,  verbera.  2do.  focietatem. 
E.  g.  ta  mi  huerilcamom  pinomdui  cam ,  cum 
quo  pecc&fti  num  erat  junftus  v.  jun&a  ma- 
trimonio  ?    287  :  4. 

211.  nma ,  ma.  nma  cum  n  ponitur  quo- 
ties  Verbum  cui  conjungitur  in  unam  tan- 
tum  confonantem  terminatur ,  quod  fi  in 
duas  definit,  absque  n  jungendum  erit.  Ad- 
hibetur  autem  ad  declarandum,  quod  a&io 
v.  paffio  verbi  Dt  in  bonum  vel  malum  fut 
vel  alterius,  unde  fuppletur  hac  particula 
Dativus  commodi  v.  incommodi :  ut  con- 
ftabit  ex  exemplis.  Notandum  autem  tri- 
bus  cafibus  &  modis  accidere  pofle,  ut  ali- 
quid  in  commodum  vel  damnum  alicujus 
fit,  nempe  vel  imo.  ful  ipfius,  &  tunc  ad- 
ditur  u  nota  Tranfitionis  reciprocse.  E,  g, 
laqmmaui,  fibi  ipfi  occidit,  e.  g.  gallinam, 
&c.  vel  2do.  in  bonum  vel  malum  alterius, 
&  in  hoc  cafu  ufurpantur  aliae  Tranfitiones 
prout  fenfus  poftulaverit.     E.  g.  ciipalmaiac- 

imit 


96  *k     ©     * 

*««',  tibi  afFeram,  adducam.  cupalmaabtn, 
ipfi  illud  afferam.  vel  3tio.  a  peiTona  deter- 
minata  preefcinditur.  E.  g.  quine  elunman  v. 
elunma%en,  mibi  datum  eft  unum.  lanman 
aurne  cahueHu ,  mihi  periit ,  mortuus  eft  e- 
quus.  penmaulabin ,  id  in  illo  non  adverti. 
anumnienmaun ,  recordor,  memini,  manet 
alta  mente  repdftum  inmaun ,  mihi  illud  in 
ftomachum  conjeci.  inmauimi,  tibi  illud  co- 
medifti.  inmaui,  illud  comedit  fibi.  elunman, 
mihi  datum  eft. 

2i2.  ntu  imo.  additum  Nominibus  quae 
multitudinem  indicant;  fignificat  locum  ubi 
ea  in  magna  abundantia  &  copia  reperian- 
tur.  E.  g.  rmentu ,  locus  juncis ,  fcirpis  ab- 
undans.  curantu ,  faxetum.  lemuntu ,  locus 
multis  arboribus  confitus,  fpifla  fylva.  2do. 
compofitum  cum  verbis,  idem  lignificat 
quod  verbale.  E.  g.  kuerin ,  delinquere. 
kuerintu ,  delidum.  tipan ,  exire.  tipantu , 
exitus  {  anni.  )  3tio.  jundum  adverbiis  eft 
idem  quod  ple,  216.  versus.  E.g.  huenuntu, 
furfum.  vurintu ,  retrorfum.  minuntu ,  in- 
trorfum.  4to.  fupplet  vices  Participii.  E.  g. 
arcuntu  pro  arcuntulu  ,  arcuntuel  lafquen , 
receflus  maris.  vurintuche  pro  vurintulu  v. 
vurintuel ,  fycophanta ,  totus  ex  fraudibus 
&  mendacio  compofltus,  qui  vitia  pietatis 
fpecie  occultat.   epuntu  v.  tpu%entu  pro  epula 


«Sfc 


dfr 


97 


v.  epuqe/u,  fecundus.    melintu  v.  meliqentu, 
pro  melilelu,  quartus. 

213.  Pa  fignificat  venire,  fuppletque  pro 
Supinis.  76.  79.  aliquando  eft  inftar  Verbi , 
&  tunc  ponitur  loco  cupan ,  venio :  &  ali- 
quoties  inftar  adverbii  pro  vei  meu  v.  va 
meuy  v.vau,  huc.  102.  E.  g.  Quimpalabin 
ta  ni  chao,  id  aetatis  non  erain  confecutus, 
ut  patrem  meum  vivum  cognofcerem.  tu- 
telpan,  tenpan,  opportune,  opportuno  tem- 
pore  venio;  tempeftive  adfum.  chumconm- 
faqueimi  vachi  d%u  mo ,  ad  quid  te  immifces 
huic  negotio.  conmpamelan,  no  me  immif- 
ceo,  nihil  hoc  ad  me.  pivalpai ',  mifit  huc, 
qui  diceret,  v.  nuntiatum.  chilcalvalpaeneu, 
mifit  mihi  huc  litteras.  Aliquoties  ante  pa 
reperitur  r  vel  ut  res  ponatur  in  dubio;  & 
tunc  aequivalet  particulae  rque.  223.  velper 
fyncopen  omittendo  el  u  in  verbo  rupan  v. 
rupan ,  ideoque  haec  diftio  ierpai  verti  poteft, 
videtur  ad  illud  portandum  veniCTe*  vel  tran- 
fiens  fecum  portavit.  Ordinarie  Huilliches 
utuntur  pa  pro  me.  E.  g.  chumupaian  pro 
chumean ,  ad  quid  ?  cur  eam  ?  elpaian  ta  tii 
cakueUu,  pro  elmean,  ibo  equum  fuo  loco 
relifturus.  Pa  aliquoties  additur  verbis; 
ut  fupra :  aliquotiesSubftantivis ,  ut  apopaia- 
imi,  venies  creatus  fuperior.  llaupape ,  ve- 
niat  medietas.     ulmenpai,  venit  dives:    ali- 

G  quoties 


1 


'1 


■ 

ill! 

:  1 


•i| 


I 


■i! 
1    I 

:m 


.  I 


"Ti 


1 

I 


■<> 

r  — 


,8 


•S»    8   d& 


quoties  Adjecuvis,  ut  mollpai,  venit  nudus. 
villpape,  veniant  omnes.  culapaiapi ,  vene- 
runt  tres.  Dicitur  etiam  ladcitn  cupan ,  ve- 
nio  triftis.  incupai ,  venit  potus.  Quae  "* 
pa  finiunt,  nonnunquam  quod  verbale  figni- 
ficant.  E.  g.  tipan ,  exire.  tipapa ,  exitus. 
unon ,  redire.  unapa ,  reditus.  alias  figriifi- 
cant  perfonam  quse  id  facit,  quod  verbum 
pronuntiat.  E.g  yetun,  afportare.  yetupa , 
perfona  quae  ad  afportandum  venit.  cum 
nominibus  &  adverbiis  fignificat  cis  v.  ci/ra. 
E.  g.  lemupa ,  citra ,  cis  fylvam.  huentepa , 
fupra  ex  hac  parte.  mthupa ,  punpa ,  intra  ex 
hac  parte. 

214.  Pe.  Trifariam.  fervit  hfiec  particula, 
imo  eft  exornativa.  2do  ad  fignificandum 
dubium  :  videri  ita  quidem  ,  at  non  effe 
omnino  certum.  eupaialu ,  venturos  E.  g. 
aldiin  huentu  cupalu  pei  ,v\tertXax\vsti!$&  mul- 
ti  homines.  aldumanpei,  videor  moram  fe- 
ciffe ,  cunciantius  egiffe ,  moras  traxifle ,  ad- 
venire  tardius.  quimlaimi  pei ,  videris  nefci- 
re.  Qepei,  forfan ,  forfitan  fieri  poffit.  mlepet, 
videtur  adeffe,  non  fatis  fcio.  inche  $epci, 
ego  fortaffis  eimi  %epei,  tu  fortaflis.  3tiofi- 
gnificat  quod  aftu  circa  eam  rem,  qute  ex- 
primitur,  occupetur,  quod  aclu  ei  incum- 
bat.  E.  g.  maupen ,  contorqueo  reftes.  iepa- 
peeimi,  adfum,  venio  ad  te  afportandum. 

215. 


•&>&<&  99 

215.  Petu.  imo.  adhuc.  petu  ma§i  leuvu, 
fluvius  adhuc  crefcit.  petu  mauquei,  pirei, 
adhuc  pluit,  ningit.  petu  pepiiuquei ',  adhuc 
fe  comit,  comparat,  exornat.  2do.  inte- 
rim  dum  iqueli  v.  ipeli  pepaiaen ,  interea  dum 
prandeo,  coeno,  comedo,  ad  me  accedes. 
petu  iquebun  pepauyeen,  dum  comederem, 
ad  me  videndum  venifti.  3tio.  jam  dudum 
jam  pridem.  petu  mtm%equeimi ',  jam  pridem 
vocaris.    De  petu  fit  petuln ,  perfeverare.  802, 

216.  Pina.  224»  806.  Ple  imo  qua  v.  quor- 
fum  e.  g  vauple,  hac,  huc.  teyeple,  illac, 
iftuc.  incheple,  verfus  me.  manple,  ad  dex- 
tram.  hueleple,  ad  fmiftram.  vuriple,  retro. 
chuchiple ,  chuchi  adple ,  qua ,  quo ,  quorfum  ? 
la/quen  ple  v.  lafquen  mo  ple ,  verfus  mare; 
2.  imo,ufque  adeo.  E. g.  tehuaple  quimquei 
ta  che,  non  fQlum  homines,  fed  &  canes 
ipforum  novit.  ni  ge  ple  cutan$en,  ufque 
adeo  oculi  mihi  dolent.  3.  Tenus.  lonco  ple, 
ufque  ad  caput.  ancaple,  lumborum  tenus. 
ancaplelei,  ad  medietatem  pervenit.  iod  an- 
caple  coni,  ultra  medietatem.  290.  :2i. 

217.  Po  exornativum.  chumunchei?  ta- 
naporumepran?  chuchei,  quid  egi  ,  cecidi  fu- 
bito,   repente,   ex  infperato?   fum  nefcius. 

218.  Pra.  Significat  1.  fruftra,  fine  cau- 
fa,  cafu,  absque  fru&u,  cum  exceffu.  pepra- 

G  2  eimi, 


etmi,  cafu  te  vidi.    ipran ,  edere  v.  bibere  ni- 
mium,     raquiuprai,  fuperbit,  immodicus    fwi 
eft  aeftimator.      kdaupran ,    fruftra  laborare. 
2  fponte ,  fuapte  natura  NB.   interpretando 
id  in  vituperium.    E.  g.    lletiprai vachi cachu, 
hoc  gramen ,  haec  herba ,   hoc  pafculum  fua 
fponte  nafcitur.     u/prai  vachi  co ,  ifta  aqua 
nulla  diligentia  fuapte  natura  fcaturit.    male 
autem  dicerem  :  DIOS  cumeprai,  fed  ta  nt 
quiduCjC.n  mo  ciimei  ta  Dios ,   DEUS   fuapte 
natura  bonus  eft.    3tio.  Explicatur  hac  par- 
ticula  omne  nimium ,    quod  in   vitium   ver- 
titur,     E.  g.   motinafiprai  tvachi  huentu ,    ni- 
mium   pinguis    eft   homo  ifte.     Hsec   autem 
oratio  :     Deus    eft   ultra    modum    amabilis, 
vertenda  erit  per  no;   no  aiuvali  ta  DIOS. 
271.    vel    aliter  272      Pra  cum  caUi.    193. 
NB.    aufferendo    verbis   in    pran    n    finale , 
fiunt  Subftantiva,    quae  fignificant  perfonam 
vel  rem   inutilem ,    &    quse  frullra   aut   fine 
debito   fine ,    ac   fufficiente   caufa   operatur. 
moqfipra ,  qui  vivit  aliena  quadra.     du%upra , 
loquax ,  dicax. ,  blatro.  lapra ,  quod  facile  pe- 
rit,  ac  fine  violentia  marcefiit,  moritur.    an- 
cupra ,  arbor  quae  fponte  flccatur.    vuchapra 
fenex   qui  nullos  genuit  filios   ( intellige  fe- 
nex  Indus,   nam  aliud  eft  de  Perfonis  Re- 
ligiofis. 

219.    Pu.    Signum  feu  nota  Numeri  Plu- 
ralis.  8.   21.    Item  fignificat  imo.  diftantiam 
pulei , 


fulei,  diftat.  556.  2do.  donec.  venten  du- 
qupraquebi ',  laqmpubi,  non  ceflavit  male  lo- 
qui,  donec  occideretur.  3tio.  Attingere, 
aflequi.  E.  g.  pupelon ,  puquintum ,  pu  all- 
cun:  procul  diflita  vifu  ,  auditu  attingere. 
pulai  vachi  charahuilla ,  haec  femoraha  me 
non  capiunt.  4to.  intus,  pu  mlei ,  degit, 
eft  intus.  pu  coni,  intro  ivit,  ingreflus  eft, 
intravit.  5to.  a,  in,  ad,  juxta,  prope.  pu  ktalm- 
lei,  ad  ignem  ftat.  puleuvu  mlei,  eft  juxta 
fluvium.  6to.  flgnificat  copiam,  multitudi- 
nem  una  cum  loco :  ut  de  ntu ,  peum ,  queum, 
diximus.  E.  g.  qedun ,  nux  avellana.  pu$e- 
bun  ,  nucetum.  coyam ,  quercus.  pu  coyam , 
quercetum.  290:    12.    13. 

220.  Que.  imo  eft  exornativum.  Vei  que 
mai,  flc  eft.  Hueluquemai ' ,  fed  potius.  2do 
nota  Pluralis.  10.  3tio  flgnum  Temporis 
Praefentis.  36.  4to  rem  aftu  fieri  ,  aliter 
tamen  ac  le.  205.  kdauquei ,  eft  occupatus 
in  laborando.  5to.  compofitum  cum  Ge 
rundiis  Ablativi,  illa  facit  Nomina,  &  funt 
illa  in  queum.  72.  89.  90.  6to.  confuetudi- 
nem  feu  habitum  fignificat.  Diablo  piquen, 
foleo  Diabolum  invocare.  eimi  laqmchequei- 
mi,  es  latro,  homines  foles  occidere.  qui- 
Xielque,  aliqui.  94.  295  :  5.  208. 

221.  Qui.  non  eft  particula  qui,  quae  ne- 
gat  Imperativum.  105.  fed  qui ,  in  quod  fae- 
pe  cu  mutatur.  198. 


222,     Re.     imo.   folum,   tantum,  tantura- 
modo ,  duntaxat.   E.  g.  rehueicon  iltebin  ,    Co- 
lum  potum  ex  maicio   confeftum  bibi.     479- 
( vocem ;  maicium  habet  Jacob.  Pontanus.  ) 
re  co ,  aqua  pura ,  mera ,  immixta.     rekdau  , 
merus  ac  purus  labor,  labor  fine  ullo  fructu. 
re    umautuquei,    tota   illi   dormitur   hyems  , 
dormitur  &  annus.    re  ian  piquei,  nil  praeter 
cibum  &  potum  cogitat.     recupan,  venio   fi- 
ne  ullo ,  quod  traftem ,   negotio.     re  mi  pe- 
papin  ,  re  mi  quintuulpapin ,  folum  ad  viden- 
dum  te  veni.      renuaQei,    eft  veterator,    to- 
tus   ex  vitiis   fceleribusque    conflatus ,    con- 
cretus,  compa&us.     recofque  piqueimi ',    pa- 
nem  tantum  petis.    re  eimi ,  tu  folus,  prseter 
te  nemo.     re  %umatuqueimi ,   nihil  nifl  plan- 
clus  ex  te  percipitur.     2do.    gratis.    re  elu- 
Qen,  gratis  accepi.       3tio.   junftum  cum  pra, 
abfentiam  cura; ,   negotii,  follicitudinis  indi- 
cat.    E.  g.  remiaupraquen  v.  re  m'  miaupran, 
eo  ambulatum  ,    me  oble&ans  ,    vel   fruens 
otio,  Hber  a  negotio.      De  re  fit  rechi,  fo- 
lum.     ftem  reln  ;     e  regione  fitum  efle ,  abs- 
que  aliquo  intermedio.    reli  ta  nr"  ruca ,   do- 
mus  mea  e  regione ,  ex  adverfo  Qta  eft.    rcl- 
mabin  vachi  maun ,  in  faciem  mihi  dedit  hsec 
pluvia.    aliquando  etiam  /  omittunt :  at  tunc 
flgnificationem  mutat.      E.  g.   renman ,    per- 
feverare  in  eodem  ftatu.    renmai  ta  n»  cutan, 
nec  pejus  nec  melius  habeo ,  morbus  in  eo- 
dem 


■ 


>&>&<& 


io3 


dem  Ilatu  perfeverat ,     permanet ,    perfiftit. 
Indi  Chileni  fe  vocant  invicem  Reche  698. 

223.  Rgue.  P.  Baldivia  meminit  particu- 
lae  dgue,  dicens  eam  in  compofitione  Plura- 
litatem;  fed  pofitam  poft  Nomen  Dgnifi- 
care  folum ,  tantum,  At  inter  Indos  in  Mif- 
fionibus  reperitur  quidem  illa  particula ;  fed 
non  fignificatio ,  quam  illi  R.  P.  Baldivia 
tribuit.  Eft  autem  particula  dque  eadem 
quae  rque :  nam  Indi  loco  r  faepe  ponunt  s , 
d ,  &  x  Lufitanum.  4.  Ita  pro  libitu  dicuht 
moyergueimi,  moQesgueimi,  mo§edgueimi,  & 
moyexgueimi:  uti  &  pran ,  Pfan,  pdan,  pxan 
Significatio  propria  hujus  particulae,  five 
Nominibus,  five  verbis  jungatur,  eft  imo. 
rem  fufpendere  vel  in  dubio  relinquere. 
E.  g.  Cherque ,  videntur  homines  recher- 
quei,  videtur  Indus.  quinturquebi  ta  r\i  cU- 
meleal,  fuo  commodo  ftudere ,  rebus  fuis 
confulere  videtur.  cumerqueimi  pin ,  v.  cd- 
merquei  pieimi,  mihi  videris  vir  bonus.  al~ 
dil  chovu§ei  pi§erqueimi ,  piger  haberi  vide- 
ris.  2do.  qualiscunque ,  utcunque.  E.  g. 
cumenturguebin ,  mihi  fapuit  utcunque.  cu- 
merguei  v.  ctlmerguelai ,  eft  talis  qualis.  v. 
qualis  qualis.  3tio.  Saepe  etiam  eft  tantum 
exornativa  :  imo  cum  gue  conjungitur.   E.g. 

Vei  piguerguen ,  hoc  videor  dicere. 

* 

224,  Rume,      imo.    cum   Subjundlivis    fi- 

G  4  g™- 


1 

C5  ! 

fv.   . 


">4  ?3e    W    d» 

gnificat  quamquam,  quamvis.  Ia$meli  rume , 
quamvis  me  occidas,  2do.  cum  Nominibus 
faltem.  inche  rume  incaen ,  me  faltem  adju- 
va.  3tio.  cum  Verbis  Negativis  Indicativi 
vel  Optativi  modi ,  item  cum  Aoriftis ,  ver= 
bi  a&ionem  omnino  negat.  E,  g.  auimlat 
rume,  nefcit  omnino,  prorfus,  penitus  igno- 
rat.  ckem  ilai  rume,  comedit  plane  nihiL 
4to.  fed  jun&um  cum  ckem  &  verbo  affir- 
mativo ,  omnia  affirmat,  ckem  quimi  rume , 
v.  ckem  rume  quimi,  fcit  omrna,  eft  omni- 
fcius.  5to  chem  rume  addendo  no  Qgnificat 
nihil.  Chem  no  rume ,  nihil.  6to,  eft  idem 
quod  nec.  Eimi  rume  ulaiaimi,  nec  tu  ibis, 
7tno.  folus  v.  folum.  qnine  rume  llanca  u\i, 
unam  tantum.  Uancaram  lineam  eft  largitus. 
8vo,  nunquam.  quiwcki  rume  pelaen ,  nun- 
quam  me  vidifti.  Et  nota  difcrimen  inter 
quiixechi pelaen,  nunquam  me  vidifti;  &  qui- 
xiechi  rume  pelaen ,  me  vidifti  nunquam  om- 
nino.  gno.  nse ,  certe ,  mihi  crede.  peatmt 
rume ,  nae  tu  impune  hoc  mihi  non  feceris. 
lomo.  vix.  uuintuQelai  rume ,  pe§elupatui , 
lupus  in  fabula:  vix  nominatus  quando  pa- 
ratus.  nmo.  cave.  utuaeimi  rume ,  cave  ve- 
niam,  eoaccedam.  i2mo.  non  audere.  tpu- 
laiaen  rume ,  verberare  me  vel  tangere  non 
audeas.  ijtio.  quivis  ,  quilibet.  ckuchi  ru- 
me,chemrume,  quidlibet,  quodcunque.  i4to. 
inTertum  fignificat  raptim ,  obiter ,  repente , 
per 


■  1 


«Sfc>   @  dfr 


105 


per  tranfennam.  larutnen,  mori  morte  re- 
pentina ,  fubitanea.  peQerumen ,  raptim ,  cur- 
fim  apparere.  perumen,  videre  obiter,  per 
tranfennairu 

225.  Tcu.  Verba  compofita  cum  tcu  imo 
lignificant  rem  ita  &  eo  modo  fa&am ,  quem 
Verbuni  pronuntiat.  E.  g.  catun ,  interclu- 
do,  interfepio.  catuntcu,  feptum.  tarin,  li- 
go.  tarintcu ,  res  ligata ,  involucrum.  Quan- 
do  Verbum  definit  in  unam  confonantem, 
femper  n  ante  tcu  retinet ,  at  fi  in  duas  con- 
fonantes  terminetur  ,  ultimam  quae  eft  n 
perdit.  E.  g.  ckoqtcu ,  quo  lux  v.  ignis  ex- 
tinguitur,  emun&orium.  2do.  format  Su- 
perlativa.  quimtcu,  peritiflimus.  du§untcu, 
loquacifiimus. 

226.  Tu  facile  confunditur  haec  particu- 
la  cum  Verbo  tun,  quando  eft  compofitum, 
at  quando  tun  eft  verbum  fimplex,  nullo 
negotio  dignofcitur.  E.  g.  tuofi  co ,  hauri 
aquam.  Regula  dignofcendi  eft ,  quod  quan- 
do  tu  eft  proxime  vel  valde  prope  radicem, 
fignum  fit  effe  verbum  tun:  item  in  verbis 
Paffivis  tu  verbum  femper  gen  praecedit; 
fequitur  tu  particula.  Item  quando  in  uno 
eodemque  compofito  tu  bis  reperitur,  pri- 
mum  tu  erit  verbum,  fecundum  tu  parti- 
cula.  E.  g.  elututun ,  elutumetun ,  elutu%etun. 
Verum  quando  non  habetur  plus  quam  u- 

num 


C5 

rv 


num  tu ,  nec  adflt  verbum  q,en ;  folum  ex 
fenfu  &  contextu  colligitur  ,  num  verbum 
fit,  an  particula,  Significat  autem  hsec  par- 
ticula  lmo.  iterum,  iterare,  repetere.  E.  g, 
acun ,  venire.  acutun ,  iterum  venire.  conn  , 
intrare,  contun ,  iterum  intrare.  Tantum  ln 
duobus  verbis  invenitur  particula  tu,  ubi 
fignificet  omnino  oppofitum  Dgnificato  ver- 
bi ,  alterum  ufitatum  in  Miffionibus ,  nem- 
pe  urcutun ,  quiefcere.  fignificando  urcun , 
fatigari :  alterum  CniloenRhus  &  Huillichts 
proprium  ;  fcilicet  atiitun ,  quiefcere :  de 
atun,  fatigari.  Alius  modus  iterationem  Q- 
gnificandi  eft  anteponendo  verbo  adverbi- 
um  ca.  E.  g.  ca  cupaiaimi ,  venies  iterum : 
idem  quod  cupatuaimi.  Nonnunquam  utra- 
que  particula  tu  &  ca  concurrunt  in  eodem 
verbo ;  ac  tunc  efi  pleonasmos  ita  ut  altera 
abundet  ,  ac  fi  diceres  :  redibis  iterum. 
Quamvis  autem  particula  tu  iterationem  G- 
gnificet ,  non  ponitur  toties  quoties  res  erit 
iteranda ,  fed  tantum  femel ,  explicando  re- 
Iiqua  per  adverbia  numeralia.  E.  g.  culacki 
mtmvaleimi,  tribus  vicibus  te  accerfivi.  2do. 
Dgnificat  rem  ,  qu»  eft  Ulud  ipfum  ,  quod 
Nomen  vel  Verbum  enuntiat.  E.  g.  tehua , 
canem  fonat.  tekuatu ,  res  canina.  tann ,  ca- 
dere.  tantu ,  res  qu»  cecidit.  vbna ,  putre- 
do.  vunaltu ,  res  putrefacta ,  putrida,  kuene- 
tu ,  res  furto  ablata.  maptttu ,  res  terreftris, 
huenu- 


:>  i 


.1. 


.  •  i 


•  i 


<fe 


dfr 


I07 


I 


hiunutu,  res  cceleftis.  vachitu,  resmoderna, 

res  hujus  temporis ,  loci ,  res  huc  pertinens. 

veichitu,  res  illius  vel  alterius  temporis,  lo- 

ci ,  &c.    quiwetu  ,  femel.     eputu  pirxomi  tva , 

hic  bis  imit  matrimonium.    huecuntu ,  res  ex- 

tra ,   foris  ,   forinfecus  ,    de  foris  fuccedens. 

minutu  ^  intus.   mutu ,  procul  dubio ,  certe , 

certo ,  certius.    taftu ,  coram ,  ad.    taftu  hue- 

nutu  dq>u  venten  raquivalai  tuetudqu ,  res  ter- 

reftres    nihil    funt    cceleftibus     comparatae , 

non  ita  aeftimantur  bona  terrse,   fi  cum  coe- 

leftibus  conferantur.      NB.   Verba,    quae  in 

duas  confonantes  exeunt  ,    fi   componantur 

cum  tu ,    ultimum  n  perdunt.      E.  g.  tann , 

tantu    Verum  fi  addendum  fit    ntu  212.   al- 

terum  n  poftulant,   ut  tanentu,   28.    286  .•  6. 

288  :   2. 

227.  Val  fignificat  imo  poflum.  Vetn- 
valaiimi ,  poteras  feciffe.  contuvali  Patiru? 
an  licet  ad  Patrem  intrare.  quimvallai  vachi 
ovuln  d$nf  latet  hoc  myftenum,  arcanum, 
fecretum.  vei  r\i  vemqen ,  vei  ta  m"  ad  rxopi 
nuvalai,  malam  indolem,  vitiofam  naturam 
fuam  domare ,  comprimere ,  ad  rationis  me- 
tam  adigere  non  poteft  ,  naturam  expellas 
furca  ,  tamen  ufque  redibit.  inei  pepOabui 
pepilvalnoal ,  ad  impofiiblle  nemo  tenetur , 
quis  poteft  contra  torrentem.  2do.  jubeo, 
curo  fieri.    mlvaXaeimi  qume  maoin ,  fieri  ti- 

bi 


fc"V. 


'08  «.     ®     J& 

bi    curabo  veftem   ftragulam.    cofquelval&tn 
ta  m  ro,o ,  curavi  fieri  ex  mea  farina  panem. 

ro,o Ivalbimi  ta  n/i  cachilla ,  triticum,  fmmen- 
tum  tuum  moli  curalti.  murquelvalbi  ta  ni 
dahuc:  quinuam  meam  torreri  juffi.  mlQ£ 
pi§elu ,  mlvalcn  piquei ,  quod  quis  fervo  fuo, 
hic  fuo  imperat.  Imperare  abfolute  ,  per 
Toquin  vertitur;  nam  toquin ,  mando ,  im- 
pero.  3tio.  mitto.  E.  g,  nillava/qc  quine  can 
pulcu  ,  mitte  qui  petat  cantharum  vini.  pi- 
valpi ,  miftt  dictum,  nuntiatum.  NB.  pivaln, 
negativum  ftve  pivalan  fignificat :  quid  hoc 
ad  me ,  ha?c  ego  non  curo  ,  his  non  me 
immifceo ,  aliquoties  etiam  indicat  vitupe- 
rium ,  contemptum.  E.  g.  pivallai  tva ,  hoc 
vitiofa  nuce  non  emam.  mittere  abfolute; 
huerchn,  huerculn.  ^to  cum  infinitivo  fup- 
plet  pro  debeo ,  meum  eft.  E.  g.  inche  vem- 
valn  ,  meum  eft  ,  mihi  incumbit  ,  teneor  , 
meum  officium  eft  hoc  facere.  umautuva- 
\am,  101.  102.  hoc  non  eft  tempus  dormi- 
endi.  5to.  calumnior.  Huencvaleneu ,  furti 
crimen  in  me  contuiit,  conjecit ,  furti  me 
accufavit.  calcuvaXeneti ,  dixit  me  effe  ma- 
gum.  Ia§mval%ei ,  necem  illi  attribuunt.  6to 
linquo.  chillcavaXen ,  fine ,  linque  obfecro  , 
omitte  me,  ut  fcribam.  7100,  poftpofito  u 
eit  fimulo,  fingo.  vcmvaKulai ,  fimulat  Te  non 
fecifle.  8vo.  commendo.  Hucnevoe  elueuWin- 
vaiimi,  rem  latroni ;  lupo  ovem  commen- 
dafti. 


■  ■  I  •  I  "  'r 


*&    ®    <& 


IO9 


dafti.  9no.  mereri ,  dignum  efle.  pevali  ta 
DIOS  cume  que  che  ,  merentur  jufti  DEUM 
videre.  Vuta  Apo  Qevalimi,  fceptro,  regno, 
imperio  dignus  es.  m"  peni  opvalaimi ,  es 
indignus  qui  meus  frater  fis.  aldu  eluqeva- 
limi,  proemio  dignus  es,  mereris  proemium. 
tpuqevalimi,  dignus  qui  vapules.  toquiva- 
Utni,  dignus  qui  bello  praeficiaris,  qui  man- 
des ,  imperes.  cofque  mi  elu§en  eluQevalimi, 
jure  merito  lucraris  panem.  co  rume  elu%e- 
valaimi ,  nec  aqua ,  quam  bibis  ,  dignus  es. 
10.  nihil  ad.  utiauvalaimi  ta  mi  peni  ,  tu 
nihil  ad  fratrem  tuum ,  non  es  cum  tuo  fra- 
tre  conferendus,  comparandus.  NB.  quan- 
do  val  concurrit  cum  alio  / ,  /  particulae  val 
omittitur  ad  libitum, 

228.  Ve ,  voe  85.  86.  vel,  velem,  44.   u. 
185.  ufque  ad  191.   item  227. 

229.  Ula  femper  poftponitur,  excepta 
ultima  Ggnificatione ,  ut  dicetur  hic  infra. 
Significat  imo  poft.  epuhue  ula,  poft  duos 
dies.  chai  ula ,  ftatim,  poft  breve  temporis 
fpatium.  2do.  abhinc.  uuia  ula ,  a  die  he- 
fterno.  hue  ula ,  nuperrime.  3tio.  ufque.  leu- 
vu  ula  v.  leuvu  mo  ula ,  ufque  ad  fluvium. 
ca  ciyen  ula  v.  ca  cHyen  mo  ula ,  ufque  ad  al- 
terum  menfem,  aho  menfe.  4to.  adhuc. 
NB.  differt  a  petu  quod  petu  jungatur  & 
affirmativis  &  negativis ;   ula  negativis  tan- 

tum. 


n 


n 

I  ! 


•     1 

•  u 

!;    • 

!- 

1 . 

i .. 

.j     :. 

■      ■     ■ 

1  • 

!■    ■" 

1 

•i       1 
• 

{' 

■ 
1 

1 

■ 

r 

fci: 

r  -• 

r.  j 


<&» 


dfr 


III 


met ,  dicit  ubique,  omnibus  narrat.  abye* 
cuumei,  imminuitur ,  ad  finem  tendit ,  per- 
git.  HaViiyecuumeimi ',  macrefcis,  macerefcis, 
gracilefcis  ,  attenuaris ,  fis  macer  piyecutime* 
%e  ,  incipe  ,  aufcultamus  ;  audiamus ,  quae 
dicas!   perge  loqui. 

232.  Ad  cognofcendum  vim  harum  par- 
ticularum ,  unum  hoc  exemplum  fufficiet. 
anun,  fedeo.  an&chi,  fedens.  anulecki,  in 
figura  fedentis.  anuknouchi,  fumens  fitum. 
ftatum,  figuram  fedentis.  anuhuechi,  in  fe- 
dendo  profequens.  anuvalchi,  potens  fede- 
re,  federe  juflus  v.  jubens.  aniituchi,  fe- 
dens  iterum.  anupachi,  veniens  federe.  anU- 
mechi,  feflum  iens.  aniiiauchi,  vadens  fede- 
re  v.  ad  fedendum.  anucauchi ,  flmulans  fe 
federe,  anHnmachi,  credens  fe  federe.  anicr- 
quechi,  qui  videtur  federe.  anuyecuumechi , 
incipiens  federe.  233.  691. 

2 33'  Quando  plures  ejusmodi  particulae 
ponendae  erunt ,  ipfa  ratio  &  adjunfta ,  fln- 
gularumque  particularum  flgnificatio  difta- 
bit ,  quaenam  ante ,  quae  poft  ponendee  fint. 
E.  g,  ihueduamquelan ,  non  habeo  amplius 
cibi  v.  potfts  appetentiam.  pe§elhuerumehue- 
quilmi  va  meu  ne  impofterum  hic  amplius 
comparere  aufls.  duqunmaclotupaeimi ,  ve- 
nio  ut  adjuvem  in  intercedendo ,  rogando, 
loquendo  iterum  pro  te,    marichi  ca§ecaule, 

tu- 


» v« 


''       T 


"2  «S&      $      ^ 

tacuknovalqueldbi  ta  ni  vem%en  ,    ut  ut 
quis  alium  fe  efle  fimulet,  non  potis  eft  «iif- 
fimulare   quis   fit.      vachi  tu    amivalcizit&te- 
cuiimeimi,   ab  eo  tempore  inclinata  eft   res 
tua,   omnia  ad  interitum  vergunt,   ad   prse- 
cipitium  tendunt  ;    in   pejus   ruunt ;    quoti- 
die  deteriora  fluunt.    Pedro  e§n  vutalcoiHa- 
dquprabiqpt ,      Petrus    &    fua   familia    v.     fui 
amici,    v.  fuaB  fa&ionis  homines  falfo  illum 
criminati  funt,    anixlepui ,  coepit  federe.  aitur- 
puleiy  procul  fedet,    anillepulei ,  procul  di- 
ftat,  ubi  fedet. 

234.    Appendix  de  Verbo  Pin, 

Quandoquidem  una  ex  praecipuis  hujus 
Linguae  difficultatibus  eft  Conftruftio  ver- 
bi  Pin  ;  eam  quoad  potero  breviflime  in 
duobus  fequentibus  Paragraphis  diflblvam. 
In  primo  adducam  varias  verbi  pin  fignifi- 
cationes  :  in  fecundo  loquar  pauca  de  ejus 
Conftru&ione. 

§.  1.  Variae  fignificationes  verbi  Pin. 
2 35-  Pin  aliquando  eft,  aliquando  non 
eft  Compofitum.  Quando  non  eft  Compo- 
fitum ,  particularibus  regulis  non  indiget  , 
nifi  quod  pin  ultimo  loco  ponitur,  reliqua 
autem ,  quae  funt  ea  quae  dicuntur ,  ante- 
ponenda  fint.  59.  236.  237.  Quando  eft 
Compofitum  ,  varias  habet  fignificationes , 
quas  dabimus  partim  in  hoc,  partim  in  fe- 
quenti  paragrapho,  Pin 


^    &    r& 


113 


Pitt  componitur 

imo  cum  particulis  feorlim  nil  fignifican- 
tibus.  E.g.  Qapin,  qapitun,  gapitn,  facere 
fponfalia,  inire  matrimonium.  504.  reupin, 
reureupin,  ftrepitus  fluminis,  fonitus  cur- 
rentis  aquse  ,  per  Paranomafiam.  apin,  de- 
fiderare,  aliquid  vehementius  appetere.  api, 
libet,  libuit,  libitum  eft. 

2do,  cum  adverbiis.  E.  g.  eapin ,  confen- 
tire,  approbare  ,   ratum  habere ,  &c. 

3tio.  cum  adje&ivis.  Significatque  tra^ 
Aare  aliquem  injuriofe  vel  contra;  prout 
fuerit  fignificatum  horum  adje&ivorum.  E.g. 
huera  pin ,  male  verbis  accipere.  le&pin ,  ve- 
rum  dicere.  veipin,  confirmare,  probare. 
Tva  pin,  hoc  volo,  eligo,  &c# 

4to.  cum  fubftantivis.  imo  maluen  pin, 
mulieris  pudicitiam  tentare  ,  folicitare ,  fce- 
minam  ad  concubitum  aut  inconceflam  ve- 
nerem  allicere ,  de  ftupro  appellare ,  quam- 
vis  idem  de  irrationalibus  dicant.  2do.  defi- 
derare  aliquid  in  particulari.  E.  g.  mifquipin, 
mel  defidero ,  peropto.  3tio.  opus  eft.  cof~ 
que  piam ,  pane  opus  eft.  eimi  pilan ,  tua  ope- 
ra  non  egeo ,  non  indigeo.  4to.  traftare  ali- 
quem  uti  fubftantivum  adjun&um  fignificat. 
E.  g.  huenevoe  pieneu.  5to.  petere.  cofquepi* 
quen,   panem   peto,      6to.   cum  pronomini- 

H  bus 


■ 

1 


3 

531 

i:~*  ' 

•••  .  ■ 


fc 


•  » 


/ 

I  ' 
I  . 


"4  •!*,&<& 

bus  primitivis  Ggnificat  annuere,  confentire. 

inckepii,   annuit,  confentit. 

5to.  cum  Verbis ,  Verbi  fignificationern 
mutuat  E.  g.  coiWa  pin ,  mentiri.  qpimti ,-  ■  ■■  . 
Itoliditates  loqui. 

6to.  cum  negatione  E.  g.  pilan ,  fonat 
nihildum  decreviue  ,  adhuc  animum  flu- 
ftuare  ,  nihil  adhuc  deliberatum  fibi  efTe  , 
nondum  adduci  ut  fatiat,  five  fe  abfolute 
rem  negare ,  quamvis  cum  modeltia  ac  ur- 
banitate. 

ymo,  Eft  verbum  fimplex  &  extra  com- 
pofitionem  atque  ita  Ognificat 

236.  imo.  dare  facultatem ,  veniam.  Et 
in  hac  fignificatione  debent  pracedere  for- 
malia  verba  ,  &c. ;  quibus  dtfta  facultas ,  ve- 
nia ,  &c.  conceditur.  E.  g.  haec  diftio  .■  illi 
dedit  licentiam  eundi ,  fic  vertitur  :  «ge  //- 
bi ,  ubi  u%e  eft  fecunda  perfona  Imperativi 
verbi  un  ,  ire  :  abi  v.  ito ,  illi  dixit.  amot  :. 
pibi,  dedit  illi  poteftatem  abeundi.  vembi^c 
pin,  per  me  tibi  id  facere  licet.  2do.  pro- 
mittere,  &  tunc  femper  jungitur  verbo  eliai, 
dare  cofque  eluaeimi  pibin ,  ipfl  promifi  pa- 
nem  v.  dixi  illi  ,  tibi  dabo  panem,  jtio. 
ferre ,  pronunciare ,  dare  fententiam.  lapc 
piQei,  mortts  fententia  contra  illum  lata  elt. 
lape  pi%eimi,  es  capite  v.  ad  mortem  damna- 
tus. 


^  ©  dfr 


"5 


tus.  4to.  certiorem  facere.   amu%e  pi,  pieimi, 

certiorem  te  facio  te  obtinuifle   abeundi  fa- 

cultatem.      Eodem   modo    5to.      calunmiari. 

6to.  deliberare.  7mo.  cogitare.  8vo.  referre. 

9no.  cum  verbo  cupan  eft  vocare.  inei  cupa- 

pe  pieimu?    quis  te  vocavit  ?     iomo.  cum 

Hueun ,  Hueupin ,  {hueupin  trifyllabum )  eft 

fermonem    v.    verba    facere    in   Parlamento 

feu  comitiis  generalibus. 

Omnes  hae  funt  Ggnificationes  verbi  pin. 
806. 

2 37'  §•  2«  Conftruftio  Verbi  Pin. 
Ut  melius  intelligantur  dicenda,  notan- 
dum,  quod  Indi  Chilenfes  ,  quoties  dant 
mandatum  alicui  ad  aliquem ,  vel  de  re  qua- 
dam  faciunt  certiorem ;  ille  qui  mandata  per- 
fert ,  aut  quae  funt  dicenda  vel  narranda  re- 
fert ,  ea  eodem  modo  ac  iisdem  omnino 
formalibus  verbis  perferat  referatque,  quo 
ipfe  illa  audivit,  absque  eo  quod  vel  addat 
aut  omittat,  nili  verbum  pin  prout  adjun- 
fta  poftulant. 

238.  Modi  loquendi  per  pin  poffunt  effe 
tres.  imo.  quando  illud  quod  dicitur,  man- 
datur ,  refertur ;  dicit  perfona  referens  velut 
rem  propriam  ,  feu  a  fe  ipfo  vel  libi,  vel 
alteri  diftam.  2do.  Q  illud  dicit,  mandat,  re- 
fert  alteri,  ut  hic  alter  alteri  illud  dicat, 
mandet ,  referat.       3tio.  quando  illud  dicit , 

H  2  man- 


;■! ;  ■ 

■  I    ■ 

.    M 

•  •  I 
•  •     I 

■;» 
■  1 


•i 


3! 

5.    *• 


"6  ««&,     $     <& 

mandat ,  refert  alteri  veluti  ab  alio  ditfum , 

mandatum  vel  relatum. 

239.  Quod  ad  primum  loquendi  modum 
attinet  ,  quando  illud  quod  dicitur ,  manda- 
tur ,  refertur  quis  dicit  fuo  nomine  tanquam 
rem  a  fe  ipfo  libi  vel  alteri  diftam  manda- 
tamve  :  tunc  omnia  ponentur  in  prima  per- 
fona,  pin  inclufive.  E.  g,  huampuan  pin  ,  di- 
xi  me  navigaturum ,  v.  facturum  lintrem. 
uan  pilan ,  non  dixi  me  abiturum.  Quando 
quis  fibi  loquitur ,  utitur  pin  vel  cum  Tran- 
fitione  reciproca,  vel  absque  illa.  E  g.  deu- 
tucki  pin  v   piun  ,   dixi  mecum  cave  fis. 

240.  Si  illud  quod  quis  dicit,  jubet  velut 
fuum  proprium  dic"tum  vel  mandatum ,  il- 
lud  dicat  vel  mandet  alteri  perfona;  qua?  pa- 
titur  ;  tunc  ex  parte  verbi  femper  datur 
Tranfitio  :  at  ex  parte  pin  dabitur  vel  non 
dabitur ,  prout  fuerit  fenfus.  E,  g,  huerilca- 
quieli  pieimi ',  non  me  offendas,  te  moneo. 
la^mabin ,  pibin ,  dixi  illi ,  illum  a  me  occi- 
dendum.  vci  ■vemqiiilmi  pieimi ,  omitte  fis 
ifthasc,  tibi  dico. 

241.  Quando  pin  eft  Infinitivus  alterius 
verbi ,  quod  Infimtivum  petit ,  pin  poni  po- 
terit  vel  cum  vel  absque  Tranfitione  :  ve- 
rum  particula  potfeffiva  quam  fecum  trahit, 
ponetur  primo  loco ,  poftea  dictum  vel  man- 

datum  : 


^  ®  Jfr 


117 


datum ;  denique  ultimo  loco  pin.  E.  g.  aiix- 
laimi  ta  mi  cHmpem^eimi  piabin ,  non  vis  , 
ut  tibi  dicam  te  ftultum  efle. 

242.  Si  verbum  in  hoc  primo  loquendi 
modo  eft  verbum  peto  ,  oratio  fiet  cum 
Tranfitione  tertiae  ad  primam;  &  verbum 
ponetur  vel  in  Futuro  vel  in  Imperativo  ; 
&  folum  pin  variabitur  per  Tempora,  quae 
poftulat  verbum  peto,  E.  g.  quine  amomari- 
queum  eluaeneu  v.  eluechi  mo  pibin ,  Rofarium 
ab  ipfo  petivi.  quine  cofque  eluechi  mo  ,  v. 
eluaeneu  pibubili,  fi  peterem  ab  ipfo  panem. 

243.  Secundus  &  tertius  loquendi  modus 
cum  fint  connexi  invicem ,  de  utroque  fi- 
mul  tra&abimus,  praefertim  de  iis  quae  ad 
mandata  danda  aut  perferenda  pertinent, 
quod  in  his  confiftat  praecipua  verbi  pin  dif- 
ficultas.  Igitur  qui  dat  vel  mittit  mandatum, 
verbum  pin  bis  repetit ,  femel  quafi  loque- 
retur  praefens  perfonae  ,  cui  mittit :  &  ite- 
rum  verbo  pin  jubens  perfonae  quam  mittit, 
ut  ita  alteri  dicat ,  mandet ,  referat.  Et  ille 
qui  di&um  vel  mandatum  refert ,  ad  ver- 
bum  omnia  quae  ipfi  funt  difta  refert  ex- 
cepto  folo  ultimo  pin. 

244.  Qui  mittit  mandatum  ,  fi  eft  per 
verbum  E.  g.  peto ;  ipfe  fe ,  quando  petit , 
nominat  utens  Tranfitione  tertiae  ad  primam, 
ponensque   verbum   in  Futuro   vel   Impera- 

H  3  tivo  , 


'lllF!  '""?. 

■      i  >T 


'  '  I 

ji.i 


m  ■ 

r . 


^T** 


r 


i     I 

J 


1     f 


;! 


V  l 


•  t 


±. 


'■8  «=     ®     i» 

tivo ,  &  deinde  pin  concordans  cum  perfo- 
na  quae  mittit  ,  quse  folet  efle  tertia  perfo- 
na,  &  perfonae  quam  tnittit,  folet  loqui  his 
vel  fimilibus  verbis:  piabimi,  pin.  piabimi 
pele\aen ,  pilelean ,  pilelmeen  ,  G  fuerit  unus 
folus.  Verum  fl  perfonae ,  quse  mittuntur , 
plures  fuerint,  mandatum  quidem  idem  erit, 
fed  loco  Numeri  Singitlaris  fubftituitur  Dua- 
lis  vel  Pluralis  prout  opus  fuerit.  E.  g.  In- 
dus  mittit  fuum  tilium  ad  Patrem  MiTfiona- 
rium  ut  tabacum  ab  ipfo  petat ,  dicttque :  pi 
chin  ptm  eluaeneu  ta  tm  Patiru ,  pi  ta  ni"  chao, 
piabimi.  Hic  filius  qut  mittitur,  MiffiChnarto 
ita  loquitur ,  pichin  ptm  eluaeneu  ta  m  Pati- 
ru ,  pi  ta  in  ckao.  Quando  mittunt  ad  pe- 
tendum ,  etiam  brevius  fe  expediunt :  omit- 
tendo  fcilicet  verbum ,  &  ponendo  dunta- 
xat  rem  quae  petitur ,  &  poftea  verbum  pin, 
quod  refledit  ad  perfonam  cui  mittit;  qua? 
quoties  eft  perfona  abfens ,  appellari  folet  in 
tertia  perfona.  E.  g.  plm  pi  ta  w  chao ,  pia- 
bimi  ta  n»  Patiru ,  &  alius  dtcit  .■  ptm  pii  ta 
ru"  chao.  206. 

245-  Quando  qui  mittitur,  non  ad  pe- 
tendum ,  fed  ad  portandum  vel  afferendum 
mittitur ;  tunc  ille  qui  mittit ,  loquitur  cum 
perfona  non  cui  mittit ,  fed  quam  mittit ,  & 
hic  dicit  eadem  omnino  verba  ,  qu*e  audi- 
vit:  &  deinde  ex.  fuo  addit  pin  vel  concor; 
dans  tantum  cum  perfona  quae  mittit ,  vel 
cum 


■  • 


,    I 


**&>&<» 


119 


cum  Tranfitione  tertiae  ad  primam,  quae  eft 
perfonae  quae  mittit  ad  illam  quae  loquitur, 
vel  per  paffivum  cum  perfona  quae  mittitur. 
E.g.  loquitur  fuo  filio  fic  :  vachi  achahuall 
elmeen  Patiru  mo ,  vade  &  porta  mihi  has 
gallinas  Patri  Miflionario :  filxus  afferens 
gallinas  dicit  .•  vachi  achahuall  elmeen  Patiru 
mo ,  pii  ta  ni  chao.   v.  pi$en. 

246.  Si  folum  ad  falutandum ,  urbanitatis 
vel  gratitudinis  caufa,  aut  ad  nuntiandum 
quae  fiunt  vel  funt  futura,  mittitur;  tum  fi 
di&io  non  eft  cum  Tranfitione  ad  perfonam 
cui  mittitur,  diftio  fiet  ut  verus  fenfus  po- 
ftulaverit ,  &  pin  ponetur  bis.  E.  g.  epuhue 
quine  huaca  laqman  v.  lagmabin,  pita  iu  chao, 
pilelen  v.  pilelmen  Huenuvilu ,  vade ,  dic  hue- 
nubil,  quod  perendie  fim  occifurus  vaccam, 
&  nuntius  illa  nuntiabit  uti  fupra  245.  Alias 
verbum  pin  ponitur  cum  Tranfitione  ter- 
tiae  ad  2dam  vel  numeri  Singularis,  Dualis 
aut  Pluralis  prout  fuerint  unus,  duo  vel  plu- 
res  quibus  nuntiatur.  E.  g.  lagmabin  pi  ta 
ni  chao ,  v.  pieimu  ta  xii  chao ,  dic  illi ,  quod 
fim  eum  interfe&urus.  aldil  mari  maribichi 
pii  ta  w"  chao,  piabimi,  dices  illi,  quod  ip- 
fius  fedulitatem  gratificer ,  quod  ipfum  amem 
multum  de  fua  cura  &  diligentia  ,  quod 
grata  mihi  femper  erit  tanti  beneficii  re- 
cordatio.  &  filius  ifta  narrans  fic  dicit :  aldu 
mari  maribichi  pii  v.  pieimu  ta  ni  chao. 

H  4  247. 


=JI 


fV,1 


247-  Si  quse  perferenda  funt,  funt  tan- 
tum  verba  falutandi ,  urbanitatis ,  honoris  j 
pin  non  ponetur  omnino  in  fine  ,  fed  poft 
verbum :  ac  demum  adduntur  aliae  formu- 
Ied  ,  quas  forte  didicerunt  ab  Hifpanis.  E.g. 
aldix  mari  maribichi  pieimu  ta  nV  chao :  m" 
moqfin,  ra  cumelen  cai,  Pater  meus  te  quam 
humaniftime  falutat ,  &  quserit  qui  valeas : 
an  bene  tibi  Qt. 

248.  Si  quis  narrat  dicta  vel  facta  alterius, 
id  fieri  poteft  vel  ita  ut  narrans  illa  referat 
fimpliciter  ut  gefta  funt ,  vel  ut  referat  al- 
terius  di&a ,  quae  ipfe  prsefens  audivit ,  aut 
alius  illi  coram  narravit :  fi  illa  audivit  ita  im- 
mediate ,  ponetur  didum  alterius  iisdem 
formalibus  verbis ,  quse  illa  perfona  loquens 
protulit,  aut  proferret  R  coram  adeffet,  fe- 
cundum  regnlas  Tranfitionis ,  ut  fupra  di- 
ximus.  E.  g.  laqjnabin  piv.  pieiu,  dixit  quod 
illum  effet  occifurus ,  perempturus ,  necem 
ipfi  machinaturus.  aucatuabin  mapu  pibui , 
dicebat  fe  res  novas  moliturum ,  conjura- 
tionem ,  rebellionem  procuraturum, 

249.  Eodem  modo  fiet ,  quando  referen- 
da  eft  res  futura ,  ita  ut  in  futuro  ponatur 
utrumque  &  verbum,  &  pin.  E.g.  pepi  ula- 
tan  piai ,  dicet  fe  venire  non  pofle.  Aliquo- 
ties  Futurum  cadit  fupra  pin ;  &  verbum 
eft  ponendum  in  Aorifto.      E.  g.    vam%echi 


J 


***    $    e#» 


121 


vemqpabui  piai  y  dicet  ita  faciendum  fuiffe. 
NB.  quandoque  verbum  pin,  fi  non  inter- 
venit  Tranfitio ,  mutatur  in  Participium. 
E.  g.  pialu  pro  piai :  pilu  pro  pii.  quamvis 
rato  dicunt  pilu,  quod  facile  confundatur 
cum  pilu ,  furdus  :  unde  potius  dicunt  pi- 
queluy  pillelu.. 

250.  Quoties  refertur  di&um  plurium, 
pin  poterit  poni  vel  in  Singulari  vel  in  Dua- 
li  aut  in  Plurali :  idemque  intelligendum  de 
refponfionibus ,  quid  quisque  refponderit. 
E.  g.  amoain  v.  amoan  pi$n ,  dicunt  fe  efle 
ituros,  venturos, 

251.  Si  mandatum  fit  fecundo  modo  238 
pin  bis  ponitur.  primum  pin  ponetur  ut  jam 
eft  di&um  multoties :  fecundum  erit  vel 
imperfonale  piam;  vel  Paflivum  per  qen  : 
&  hoc  concordabit  femper  cum  perfona, 
de  qua  eft  fermo.  E.  g.  laian  em  pii  piam  v. 
piq/ri  ,  dicunt  eum  dixifle  fe  monturum. 
reuq/en  piaimi  piqeaimi  v.  piaiam :  dicet  di- 
Auros  efle  me  efle  avarum  ,  tenacem ,  for- 
didum. 

252.  Si  in  ifto  fecundo  loquendi  modo 
reperiatur  Tranfitio,  uti  fi  alter  alteri  refe- 
rat  difta  alterius  ad  alterum  ,  tunc  fi  lo- 
quantur  coram  ac  invicem ,  fiet  fecundum 
regulas  Tranfitionum.    E.  g.  laqmaeimi  pien 

piam , 


\ 

*  .1 


f  - 

» ... 

r 


/iam ,   dicunt  te  dixiffe ,   quod  me  velis  oc- 
cidere. 

253.  Si  hic  modus  narrandi  invicem  di- 
cta  alterius,  includat  bis  pin.  E.  g.  dicunt 
me  dixiffe ,  te  dixiffe ,  &c.  intelligendo  di- 
cta  in  abfentia ;  tunc  verbum  ponitur  in  pri- 
ma  Perfona  cum  Tranfitione  ad  tertiam  pro- 
ut  fuerit  numerus ;  &  primum  pin  in  tertia 
perfona,  vel  cum  Tranfitione  prout  fuerit 
perfona  ad  quam  di&um  refertur ,  &  fe- 
cundum  pin  vel  per  Imperfonale  vel  per 
Paffivum  cum  $en  uti  fupra  E.  g.  la%mobin 
pii  piam  v.  pi$eimi,  v.  laqmabin  pien  piam. 
Si  verbum  fuerit  neutrum  ,  ponetur  in  ter- 
tia  perfona.  E.  g.  %oM.inche  q,ei  pien  piam ,  di- 
cunt  te  mihi  dixiffe  me  effe  ebriofum. 

254.  Si  verbum  pin  ter  ponitur  e.  g,  mif 
hi  dixerunt ,  dici ,  quod  dixerim ;  fi  perfo- 
na ,  quam  dicunt  dixiffe ,  eft  Ula  quse  loqui- 
turj  verbum  ponatur  in  prima  perfona,  tan- 
quam  diclum  illius:  pin  immediatum  verbo 
in  tertia  perfona :  fecundum  pin  per  Imper- 
fonale ,  &  fi  per  paffivum ,  in  fecunda  per- 
fona:  &  tertium  pin  femper  per  paffivum 
in  prima  perfona.  E.  g.  la%mabin  pii,  piam 
v.  pi^eimi,  piqen.  Si  fecunda  perfona  loqul 
tur ,  ponetur  verbum  &  primum  pin  ut  fu- 
pra :  fecundum  pin  per  Imperfonale ,  &  ter- 
tium  pin  in  fecunda  perfona  paffivi.      E.  g, 

iagma- 


%s* 


I23 


lagmabin  pii ,  /^  v#  piqei,  pigeimi,  tibi 
dixerunt ,  te  dixiffe  dici ,  quod  illum  fis  in- 
terfe&urus,  Si  Verbum  loquitur  de  tertia 
perfona,  primum  pin  ut  fupra;  fecundum 
femper  Imperfonale  ,  &  tertium  in  tertia 
perfona  paflivi.  E.  g,  laqmabin  pii9  piatn , 
piqei,  dixerunt  illi ,  rumorem  fpargere  lpfum 
dixiffe  :   quod  illum  eflet  interfe&urus. 

255-  Si  pin  fuerit  Infinitivus  verbi  finiti, 
ac  praeterea  detur  diftio  pertinens  ad  pin; 
tunc  fi  eft  merus  Infinitivus  absque  Tranfi- 
tione,  conftru&io  fieri  poteft  imo.  fimpli- 
citer ,  ponendo  pin  in  paflivo :  acutui  pigei- 
mi  allcun,  audivi  dici  te  advenifle.  2do  po- 
nitur  pin  per  paffivum  cum  particula  perfo- 
nae ,  &  verbo  in  tertia  perfona  :  acutui  mi 
pigen  allctin.  3tio.concordando  verbumcum 
perfona  de  qua  dicitur,  &  particula  perfo- 
nae  ante ,  &  pigen  poft  verbum.  mi  acutui 
mi  pigen  allcun. 

256.  Quando  Verbum  pin  cum  oratione 
Infinitivi  ,  conftruitur  Tranfitione  /  tunc 
oratio  ponetur  in  tertia  perfona ,  &  verbum 
pin  femper  fit  participium  fecundum  regu- 
las  Tranfitionum,  &  particula  perfonae  poni 
poteft  vel  ante  participium,  vel  ante  ver- 
bum  E.  g  CiimpemQet  ta  ni  pibin  allcHn,  v» 
ta  ni  cumpemgei  pibm  allcun ,  audivi  quod 
mihi  dixeris  me  efle  ftultum.  Eodem  modo 
fit  in  reliquis  Tranfitionibus.  257. 


1 


*•         > 


t-- 

-  \ ; 


"4  *»     ®     d& 

257.  Dicitur  pin  in  a&ivo,  &  piqfin  in 
paflivo :  utrumque  conjugatur  per  omnia 
Tempora  modorum  finitomm ,  &  paffivum 
mutari  potelt  in  participia.  ponitur  pafli 
vum,  quoties  pin  paffivum  femel  ponitur. 
E,  g  lai  pig,ei,  v.  lai  tw  piq/tn ,  dicitur  obiif- 
fe.  quando  pin  paflivum  bis  ponitur;  pri- 
mum  pin  mutari  poteft  in  verbale.  E.  g  lag,- 
mabin  pH,  pi%eimi  pi§en,  V.  laqmabin  pii, 
ni  pia.en ,  pi%en. 

258.  Quoties  verbalia  pin  diriguntur  ad 
perfonam  determinatam ,  fecum  habebunt 
particulam  perfonse :  fed  di&io  quas  pin  pe- 
tit ,  femper  ponitur  in  medio  inter  particu- 
lam  perfonse ,  &  verbale  adivum  vel  paffi- 
vum.  E.  g.  ciimelai  mi  laqman  pin ,  non  eft 
bonum ,  quod  dicas  te  velle  interficere.  lad- 
cun  ta  mi  cumeiai  pi§en  mo ,  doleo  de  te  di- 
ci ,  te  efle  malum.  Quando  non  diriguntur 
ad  perfonam  determinatam ;  particula  per- 
fona?  omittitur ,  &  primum  ponitur  verbum, 
deinde  pin  vel  pia,en.  E.  g.  aldti  kuerag.ei 
lao,maeimi  piun  ,  valde  malum  eft  mortem 
fibi  invicem  minitari.  Succedit  quod  haec 
verbalia  concurrant  cum  verbo  &  perfona 
alterius  verbi ,  &  in  hoc  cafu  ponetur  pin 
vel  pia,en  prout  petierit  Verbum.  E.g.  ma- 
pu  Che  yekuequelai  quempuaeimi  piun  ,  v. 
quempuaeimi  piun  mo  yehuequelai ',  Indi  non 


^s* 


125 


erubefcunt ,  quod  illis  quis  dicat  te  levirum, 
te  fororium  volo. 

2  59-  Quando  verbum  pin  eft  in  Gerun- 
dio  Accufativi  vel  Ablativi ,  fiet  per  Gerun- 
dium  Ablativi.  E.  g.  Qollinche  §ei  ni  piQe- 
noahum,  ne  dicerer,  haberer  vinofus,  ne 
dicerent  me  vinofum  efle.  vem$e  v.  vempe 
ni  pium  vemquelaiy  quantumvis  ego  dicam 
ut  faciat ,  jubeam  facere ,  non  facit.  vemabun 
cam  chi,  cumpem§ei  ni  piabueum  chei>  ego- 
ne  hoc  facerem?  nempe  ut  mihi  diceres, 
me  effe  ftultum.  yaventuabin  ni  pibin,  quod 
mihi  dixifti ,  fcilicet  quod  me  velis  domo  ex- 
pellere. 

260.  Pin  paflivo  etiam  utimur  ad  fignifi- 
candam  bonam  vel  malam  famam,  &quan- 
do  fama  vel  rumor  qui  fpargitur ,  eft  de  ali- 
qua  virtute  vel  vitio  in  fpecie,  nomen  hu- 
jus  virtutis  vel  vitii  ponetur  cum  qen;  aut 
ejus  loco  verbum ,  &  poftea  pigen  cum  par- 
ticula  perfonae.  E.  g.  huexxevoe  Qei  ni  pigen, 
v.  hueneiauquei  ni  pi$en ,  furti  nomine  ma- 
le  audit.  Quando  fama  eft  incerta  ,  &  ru 
mores,  qui  fparguntur  incerti  &  vagi ,  fi 
eft  de  perfona,  ponitur  pi$en  cum  poffefD- 
vo.  E.  g  mipiQen  tva9  ifte  rumor  de  te  fpar- 
gitur ,  diflipatur :  fed ,  fi  perfona  non  adeft, 
poffeflivum  omittitur.  E.  g.  pigen  tva9  ru- 
mor  fpargitur,  voces  currunt,  volat  fama. 

261. 


1» 


*sm 

fc'V« 


"<>  *»  ®  *• 

261.  Quando  vocatur  aliquis,  &  alius 
eum  monet ,  hic  vel  dicit  fimpliciter :  audin  ? 
audi  lis ,  vocaris  :  &  tunc  ponitur  verbum 
in  fecunda  vel  tertia  perfona  j  &  pin  vel 
Imperfonale ,  vel  PafBvum ,  ita  ut  concordet 
cum  perfona  qus  voaatur :  cupaiaimi  v.  cu- 
paiai ,  piam  v.  pia,eimi ,  te  vocant.  Idem  fit 
quando  ille  ,  qui  vocatur ,  ipfe  loquitur.  E.g. 
cupaiaimi,  v.  cupaiai  piam  v.  pi<S/en,  me  vo- 
cant,  Si  vero  quis  vocatur  nomme  proprio, 
ponetur  vel  folum  nomen  cum  Imperfonati. 
E.  g.  Pedro  piam,  vel  D  cupan  adhibent,  il- 
lud  ponetur  in  tertia  perfona  vel  Futuri  vel 
Imperativi.  E.  g.  Pedro  cupaiai  v.  cupape  pi- 
am  v.  pt'$£t\  Quando  nomen  illius  ,  qui  vo- 
catur ,  nefcitur ,  monens  dicit  .•  inei  em  I 
At  fl  auditur  nomen ,  fed  nefcitur  cujus  per- 
fonse ,  monens  dicit  ut  in  exemplo.  E.  g. 
inei  Pedro  m'  pi$en?  cupaiai  pi§ei  v.  piam. 
Quis  Petrus  vocatur  ?  ipfum  vocant ,  adefle 
jubetur. 

262.  NB.  Si  quis  mittat  famulum,  qui 
qucerat ,  an  domt  fit  Titius ,  fl  famulo  di- 
cunt ,  Titium  non  adefle ,  famulus  refpon- 
debit:  qelai  ptQci,  &  fic  quidem  bene,  re- 
cle ,  &  fatis  clare :  fed  fl  refpondet ,  ut  quan- 
doque  fit :  Qelai  pigen ,  tunc  erit  aequivo- 
cum:  nam  heec  refponflo  habet  fignifica- 
tum  duplex  .■   alterum :  mihi  dicunt  v.  dixe- 

runt 


<$** 


t& 


127 


runt  illum  non  adefle:   alterum:    Ego  dicor 
non  adefle. 

263.     CAPUT  VL 

DE  RELATIVIS   &  INTERROGA. 

TIVIS. 

In  Lingna  Indo-Chilenfi  non  dantur  Re- 
lativa,  fed  fat  fuperque  fupplentur.  imo. 
per  Participia  quae  habentur  pro  omnibus 
ac  fingulis  modis  &  temporibus.  E.  g,  elu- 
lu ,  dans.  elubulu ,  qui  dabat.  eluuyelu ,  qui 
dedi/  eluuyebulu ,  qui  dederat.  elualu ,  da- 
turus.  item  pro  omnibus  &  fingulis  cafibus. 
E.  g".  inche  elulu  v.  elulu  inche ,  ego  dans.  elu- 
lu  eimi ,  dans  tu.  elulu  teye  ,  dans  ille ,  &c. 
In  paflivo.  eluqelu,  cui  datar.  m  eluel,  mi 
eluel,  ni  eluel,  &c.  quod  do,  das,  dat.  xxi  elu- 
Qeel,  quod  datur.  m '  elueteu,  qui  mihi  dat, 
v.  quod  mihi  datur.  mi  elueteu ,  qui  tibi  dat 
v.  quod  tibi  datur.  m"  elubin ,  illud  quod 
mihi  das.    mi  elubin,  illud  quod  tibi  datur. 

145-    J4&. 

264.  2do.  utuntur  Pronominibus  tva,  vei, 
veichi,  &c.  19.  20.  23.  E.  g.  aihbiQe  ta 
DIOS ,  vei  aldun  temo%elu ,  ama  DEUM  qui 
eft  pulcherrimus.  uia  acutuluchi  Patiru  vei 
mai  inche ,  ego  fum  Pater ,  qui  heri  advenit. 

265.  Exempla :   ilongelu,  qui  habet  car- 

nem. 


k  v ; 

•» « 

r  -. 


128 


•SK,    ®    t#> 


nem,  ilo$elu,  quem  comederunt.  cofqueelu- 
Qelu  v.  e luo.ee l ,  panis,  qui  fuit  datus.  inche 
liechi  entunmamon  ta  n*  cuUin  ,  ego  fura , 
quem  vos  bonis  fuis  exuiftis.  laqmHuinca- 
che  ,  ta$m  Huincaluche  ,  laq,mHuincaquecht 
che ,  Homo ,  qui  Hifpanos  folet  occidere. 
inche  ro  aiiiel  ta  DIOS ,  DEUS  eft  quem 
amo.  ta  mi  pibimi ,  quod  illi  dixilti.  ta  tni 
pibubimi,  quod  illi  dicebas  $ei  ta  iw'  duqu- 
\abin ,  habeo  quod  tibi  dicam ,  quod  tecum 
loquar. 

266.  Interrogativa  funt :  inei  ?  quis  ?  (  de 
rationalibus  )  ckem  ,  chucki?  quid  ?  quje  res? 
(  de  irrationalibus  aut  inammatis  )  ckum , 
chum%elu  ,  quomodo.  chuml ,  quando.  cheu , 
ubi.  cam-,  an,  num.  chet,  forfitan,  fortafTe. 
chem  mo,  quare,  chumal,  ad  quid,  quem  in 
Bnem.  inei  n*  vta ,  propter  quem.  chem  m" 
vla ,  quam  ob  rem ,  quam  ob  caufam,  mivu, 
ckumtn ,  quot ,  quoties.  chem  iom ,  quid  anv 
plius,  quid  praeterea?    288:     13. 

267.  Exempla  :  ineilu?  quis  ille.  inei  fii- 
Qeimit  qui  vocaris.  ckucki  ta  mi  uui?  quod 
eft  tibi  nomen.  Pedro  pi%en ,  Petrus  appel- 
]or,  Petrus  v.  Petro  mihi  nomen  eft,  vem- 
Qetai  cam  ve ,  vei  no  cam  cki?  nunquid  ita. 
ckem  cura  tvei?  ifte  quis  lapis.  ckem  mamlt 
teye?  quae  arbor.  chem  lakuen?  quseherba, 
ad   quid   conducit  ?     quas   virtutes   poffidet. 

ckem 


chem  mangana?  hoc  malum  eftne  dulce,  an 
acidum.    chem  cahueUu,  equus  cujus  coloris 
eft.  chem  v.  chuchi  huentu  tva?  quid  hoc  ho- 
minis.    cheu  pi%ei  mi  mapu  ?  unde  domo,  quae 
tua  Patria.   cheu  piqei  Puren ,  quis  locus  Pu- 
ren  vocatur.  chuchi  Rauco ,  qualis  eft  Arauco, 
ubi  ftta.     chumyei  ta  mi  miaun?    quid  hic 
loci.  chumi  ?   quid  agit.   chumlei?  qut  valet. 
chumqfiobui?     quid  agas.    chum  conan?  qua 
ratione  intrabo.     chum  tipaiaimi,   quomodo 
te  expedies ,  qua  ratione  evades ,  quo  pa&o 
exibis,  chemmo  allcuMiffapalaimi,  quare  non 
venis  ad  audiendum  Sacrum ,   cur  non  inter- 
fuifti  Sacrificio  Miffae.    mivu  conif  mivu  tu$ei, 
quot  vulnera  accepit  ?    chumtn  coni?   quam 
profunda.     chumqechi  tubi?    quo  inftrumen- 
to.    chuchi  mo ,  chuchiple  mo  tuqei?    in  qua 
corporis  parte.     cupalai  cam ,  an  non  venit. 
amolai  cam  ve?    non  abivit  forlitan.    aculai 
camve?  atqui  jam  adeft.  chuehei,  chuchemai? 
unde  id  fciam.  cheu  cupai  ?  unde  venit,  chem 
cupali?   quid  attulit.    chem  cupaluchi?  unde 
fciam,    quid  attulerit.     cheu  lai?    ubi  obiit, 
cheuchi ,  nefcio  ubi.    chuml  huenei?    quando 
eft  furatus     chumlchi,  quando  v  de  tempore 
non  conftat.     chuml  uxiotuaimi  ?    quando  re- 
dibis    chuml  uxwtuanchi ,  num  rediturus  Qm 
ignoro.     mlelai  Patiru?   Pater  MifDonarius 
eftne  domi,  num  adeft    mlepei,  mlequei,  ad- 
eft ,  videtur  adeffe    uaimi  cara  mo ,  lbisne  ad 

I  civi- 


■30  -Sfc     &     JSf 

civitatem.  uanckei  ulaianchemai ',  non  fatis 
fcio ,  num  iturus  fun.  chumqueimi  ?  quid 
agis.  chumquelan,  nihil.  cheu  cupaimi ,  unde 
venis ,  redis.  cheu  cupalan ,  nusquam.  ckum- 
§eehi  eonimi ,  quomodo  intrafti.  mu ,  ge/ai, 
nego  fuppofitum.  inei  tvei?  quis  ille  chetn 
d%u  tva  ?  quid  hoc.  chem  dq,u  $ei?  quid 
novi  lancurumei,  novi  nihil.  chem  duamqjei- 
tni  ?  quid  vis.  cheuaimi?  quo  vadis.  Huai- 
quilafquen  einti?  Tune  Huaiquilaf.  eimico- 
na,  eimi  conageimi ?  an  es  miles,  an  Martis 
pullus ,  validus ,  fortis ,  viribus  &  animo  prae- 
ftans.  chao  Qeimi  ?  quis  genitor.  inei  m"  r u- 
ca  tva  ?  haec  domus  cujus  eh,  qelai  ta  mi 
chao?  Dominus  Parens  eftne  domi.  chem  mo 
miilyequei  tva ,  iftud ,  ex.  qua  materia  fit. 
chem  mo  tipai,  chuchi  iw  tipamom ,  ubi,  un- 
de  nafcitur.  mi  chao  ta  mi  chao  qpbum ,  hue- 
nelmqueahuimi  cam  cki,  homo  mgenuus  & 
bene  natus  furem ,  latronem  agat ,  latrociniis 
fe  maculet.  ckuml  q,ei,  v.  chuml  ula ,  v,  chuml 
cutu ,  v.  chumtunma  mo  geifan  Cuan  ?  quan- 
do  eft  dies  feftus  fanAi  Joannis.  chumtn  v. 
mivil  antu  mo  utaiaimi,  quando  proficifce- 
ris ,  poft  quot  dies  iter  inftituis ,  facis.  chu- 
mam  v.  chumal  vachi  huaca?  quetaiam  ckei , 
laqmal  chet?  ad  quid  haac  vacca  ?  an  ad  aran- 
dum ,  an  ad  occidendum  chumal  vachi  mamll, 
ktaltual  cam ,  tupuam  cam ,  hoc  lignum  ad 
quem  finem  ?  ad  incendendum ,  an  ad  verbe- 
randum. 


randum.  vei  chei?  eftne  ille,  eftne  idem. 
eimt  chemai,  esne  tu,  tune.  chuchirupu,  haec 
via  qu6  ducit  chem  x\i  vla ,  quam  ob  rem , 
caufam.  inei  re"  vla ,  propter  quem.  moQei 
cam ,  an  vivit,  chumqei  chei  m"  moqpn ,  quo- 
modo  vitam  agit?  an  fatis  commode,  ju- 
cunde.  chupiqueimi?  quomodo  dicis.  chu- 
piqpi ,  quomodo  vocatur.  chem  piquei,  quid 
figrrificat.  chem  kdauqpimi?  quo  occuparis. 
chumtn  antu?  quae  hora.  ta  mi  chumqen  mo 
vei  piqueen ,  ta  mi  Patiruqpn  mo  chei,  ta  mi 
huinca%en  mo  chei  mai?  quo  pa&o  mihi  hoc 
dicis  an  quatenus  Pater  MiJBonarius  ?  an 
quatenus  HiTpanus.  chumqplu  lauyei  fenor 
JESU  Chrijio,  ta  m"  Diosqen  mo  cheiv.cam, 
ta  m  che%en  mo  chei  v.  cam.  quomodo  mor- 
tuus  eft  JESUS  Chriftus,  qua  Deus,  an  qua 
Homo? 

268.  Quoties  cur  vel  quare  non  eft  in- 
terrogativum ,  explicandum  ac  vertendum 
erit  per  Gerundium  Accufativi.  E  g.  nien 
m  mleal  m  ruca  mo ,  habeo  facienda  domi , 
domi  mihi  eft  manendum,  eft  cur  v.  quare 
domi  me  contineam.  gei  ta  m*  uiltaial,  iter 
mihi  faciendum ,  eft  cur  me  viae ,  itineri  me 
committam. 


*v*   w  Y 


I  2  CAPUT 


■32         ^,  m  t» 

269.     CAPUT   VII. 

DE  COMPARATIVIS,  SUPERLATI- 

VIS,  &  DIMINUTIVIS. 

Comparativa  formantur  per  particulas  iod, 
doi ,  iom.  Pedro  quimquei ,  Cuan  iod  quim- 
quelu,  v.  Cuan  quimquei,  Pedro  ventenlai,  v. 
Cuau  iod  quimquei  Pedro  mo ,  Joannes  Petro 
eft  doftior.      At  melius  per 

270.  Exempla,  Doilu,  major.  rula  mo 
ioda,ei,  palmo  major.  yene  quine  vutan  iod 
prai  llame  mo ,  Balena  ftatura  hominis  eft  aL 
tior  lupo  marino.  pu  maluen  nobi  ta  !U  hu~ 
entu  kdau  mo ,  mulieres  viros  diligentia  &  in- 
duftria  fuperant.  inche  iod  eimi  v.  noeimi, 
fum  altior  te,  te  excedo,  vinco.  noulaiojtv. 
uuaui%n  pu  Patiru ,  Patres  v.  Religioft  funt 
sequales.  iodn  quine  chaa}l,  ftun  major  digi- 
to.  iod  pickimi  quine  rula ,  palmo  eft  minor. 
iom  quine  vara,  amplius  una  ulna,  una  uloa 
fupereft,  fuperat.  iom  v.  iod  quine  vara  mo, 
plus  quam  integTa  ulna.  qenochi  quine  vara, 
iod  pichi  quine  vara  mo ,  non  eft  ulna  inte- 
gra,  eft  nunus.  picki  iodpe ,  quine  mari  mari, 
parum  fuperet ,  adde  paululum ,  peto  aucta- 
rium ,  auctariolum.  iod  atuquebin  ta  DIOS 
vill  mapu  ta  ni  cuMin  mo,  amo  DEUM  fu- 
per  omnia,  Creatorem  rebus  creatis  ante- 
pono ,  pra^fero,  iod  aiuquebin  ta  ni  raquia- 
biel 


biel  ta  DIOS ,  ta  ni  huerilcaiabiel  mo ,  iod  ra- 

quiduamabin ,  v  iod  cuparaquiabin  ta  DIOS, 

ia  ni  huerilcaabiel  mo ,   melius  mihi  eft,  & 

praftat  DEUM  colere,  &  DEO   fervire,  & 

malo   DEUM    honorare  ,    quam    offendere. 

iod  aiubun  ta  x\i  umautuabuel ,  ta  ta  x\i  chill- 

catuabuel  mo ,  mallem  dormire,  quam  legere. 

Huema  laiabun,  huerilcalaian  mai,  malo  mo- 

ri ,  quam  peccare.    Huema  laiabun  pi  v.  caUi 

lachi  pi,  huerilcalai  mai,  maluit  vitam  amit- 

tere ,  quam  peccato  fe  obftringere.    uHaui  v. 

uyauqei  ta  iu  quimn ,  fumus  litteris  &  fcien- 

tia  pares.    uyau%ei  ta  mi  quimn ,  ta  mi  peni 

ta  ni  quimnon  mo ,  v.  uyauuiqu  ta  mi  quimn, 

ta  mi  peni  m"  quimnon  eq>u ,  tam  tu  peritus  es, 

quam  ignarus  tuus  frater.     vill  vem^ei,  non 

datur  difcrimen.    utiauiqu ,  uyauiqpt ,  funt  ae- 

qualia.    cofque  iqueViebin ,  ilon  no ,  magis  me 

panis ,  quam   caro  deledat ,   plus  mihi  fapit 

panis,  quam  caro.    tva  mai,  teyeno.  hocpo- 

tius ,  quam  illud.  inche  iom  piquen  vachi  cuUin 

1*0 ,  ego  plus  offero.    iod  pichi  pin ,  ego  mi- 

nus.   qume  mur  curam  iom  eluaeimi ,  par  ovo- 

rum  addam.   iod  ctlmequechi ,  melius.  marichi 

cUmequechi,  optime.    chem  iom  piabun,  quid 

plus  dicam.    iom  %elai  d$u,  fatis  eft,  fufficit, 

nihil  reftat.    iom  rupaq>e,   progredere,   pro- 

fequere.  iom  monmahue%en  eimi  meu ,  cogna- 

tione  mihi ,  quam  tibi ,  eft  conjun&ior  ;  com- 

munione    fanguinis    ar&ius    ftriftiusque    illi 

I  3  de- 


■34  -Sfc     ®     dlf 

devinftus  fum ,  quam  tu.  a\lue  ladcunche ,  tri- 
ftiur.  allue  tem,allue  vucka ,  fenior.  culaQen 
mo,  teye  iod  huera%ei ',  trium  v.  ex  tribus  ille 
pejor  eft.  Nakuelgrii  cula  venten  iod  putu~ 
quei  Pichihuala  mo ,  v.  Nahuelgru  w  futun 
cula  venten  iodi  Pichihuala  ta  m'  phtun  mo , 
Ndhuelgru  ter  tantum  amplius  bibit ,  potat , 
quam  Pichthuala.  pichi  iod  yovulu ,  paulo 
audacior.  iod  pichi  ioviitu ,  paulo  minus  au- 
dax, 

271,  Superlativa  fiunt  per  cad,  mu,  no , 
aldttn ,  cauchu,  &c.  2  25.  E.  g.  Vill  fu  domo 
cad  ciimei  /anta  MARIA,  Optima  inter  mu- 
lieres  fanfta  MARIA  eft,  mu  cumelu,  opti- 
mus.  aldiin  quimlu ,  doftiflimus.  cad  antu- 
%ei,  maxime  fol  ardet ,  calidiflima  tempeftas, 
omnia  folis  ardore  flagrant ,  fatifcunt ,  calo- 
re  nimio  aeftuamus ,  languemus ,  folvimur , 
deficimus. 

272.  Exempla:  inei  doi  conaqgi  eimn  mo? 
quis  veftrum  eft  fortiffimus  ?  Marichi  iod 
conaQeiu  pu  Huinca  mo ,  /alamanca  ilechi ,  in- 
ter  Hifpanos  animi  vigore  atque  magnitu- 
dine  caeteros  preecellit  Salamanca.  chillca- 
tuprai,  non  eft  illi  ftudiorum  modus,  ni- 
mium  in  litterarum  ftudia  incumbit.  uqechi 
cutani,  gravi  morbo  decumbit ,  jacet  om- 
nium  judicio  defperatus.  duQuntengei,  mira 
eft  ei  verborum  copia,  fummaque  loquaci- 


tas.  xxo  duguimi,  concinna  fuit  &  elegans 
tua  oratio,  feftiva,  compta  &  tempeftivis  jo 
cis  afperla,  peracutisque  fententiis  condita. 
ufenqeimi,  mirum  quam  formofa  bellaque 
fis.  udenqei  ta  mi  chaixtnnmaun ,  acerrime 
pugnafti,  cert&fti,  dimic&fti,  te  defendifti, 
admirandum  in  modum,  mirifice  te  geffifti. 
qeno  poni  f  O  infolita  malorum,  pomorum 
terreftrium  copia  &  magnitudo.  motin§e- 
prai  vachi  huentu ,  nimium  pinguis,  craffus, 
obefus  eft  homo  ifte.  no  aiilvali  ta  DIOS , 
DEUS  eft  infinite  amabilis  mu  quimi,  ni- 
mium  fapit,  eft  fapientiflimus ,  do&ifOmus, 
peritiflimus.  mu  huentu ,  homo  gravis,  con- 
ftans,  ad  multa  natus,  aptus,  idoneus.  mu 
ehe,  praeclarus,  egregius,  egregie  eruditus. 
mutu  quimbin,  certe,  certo  fcio,  comper- 
tum  mihi  eft,  compertum  habeo,  explora- 
tum  mihi  eft,  exploratum  habeo.  mu  vutai, 
valde  altus.  mu  rumei,  valde  craflus.  cautun 
v.  cauchun ,  effe  multos.  cauchu  cixmei,  longe 
optimus.  ciimeq>ei  pi$ei  ,  hueluquemat  mari- 
chi  iodi  ta  m  cUmen  ,  non  tantum  bonus , 
fed  optimus  &  longe  optimus.  225. 

273.  Diminutiva  fiunt  commutando  lite- 
ram  vel  literas  in  alias  magis  blandas,  mol- 
les,  teneras.  E.  g.  cuchani pro  cutani ,  aegro- 
tat.  amochuiu  pro  amotuiu,  eamus  nos  duo. 
cufe  pro  cuye ,  anus.  quifulen  pro  quidulen, 
fum  folus.      vochum  pro  votm,  filiolus.    Jiu 

I  4  pro 


■36  *,     ®     dg» 

pro  «'«,  carduelis.  Item  prseponendo  ^<- 
ch»'  v.  /j'ch» ,  parvus.  pichi  leuvu ,  fluviolus. 
pichi  pnen,  infantulus.  Item  addendo  em. 
200.    Qamno  201.  v,  292  :   4. 


274.    CAPUT  VIII. 

DE    CONSTRUCTIONE     NOMINUM. 

VERBORUM,   PARTICIPIORUM  &c. 

De  hac  NB.  imo.  Quamvis  ordinarie 
Nomen  &  Verbum  in  Numero  concordent, 
quandoque  Nomen  Pluralis  Numeri  dele- 
ftatur  tertia  Perfona  Singularis.  E.  g  aidtin 
pu  cke  tavui  ,  magna  hominum  confluxit 
multitudo.  aldun  huentu  cupaialu  pei,  vide- 
tur  fore,  ut  ingens  hominum  turba  conve- 
niat,  concurrat,  confluat. 

275.  2do.  Adjecliva,  quae  in  lingua  la- 
tina  regunt  cafum ;  in  lingna  Chilena  parti- 
cula  non  indigent.  E.  g.  Milla  cumival,  egens 
auro,  pecunia.  lien  cunuvala,ei,  argenti  in- 
ops. 

276.  jtio.  Adje&iva  aureus ,  argenteus, 
ligneus ,  terreftris ,  cceleftis ,  &  ftmilia  ver- 
tuntur  anteponendo  ftium  Subftantivum. 
E.  g.  milla  jarru ,  cantharus  aureus.  mamll 
ruca ,  domus  lignea.  cura  cuicui,  pons  lapi- 
deus.  kuenu  da,u  ;  res  cceleftis.  Tue  da,u ,  res 
terreftris. 

277- 


277.  4to.  Verba  a&iva  petunt  accufati- 
vum  fine  prsepofitione,    E.  g.     JESU  Chri- 

Jto  ramiupaialu  villchi  che,   JESUS  Chriftus 
eft  judicaturus  omnes  homines. 

278.  5to.  Verba  dandi,  &c,  praeterea  Da- 
tivum  poftulant.  NB.  nifi  fiat  modo ,  qui  di- 
cetur  28 1#  .  Quiwe  Huinca  mo  aretubin  ni 
huaiqui ,  commodavi  lanceam  meam  Hifpa- 
no :    Hifpano  haftam  meam  utendam  dedi. 

279.  6to.  Moneo,  doceo,  &c.  duos  Ac- 
cufativos  requirunt :  quimlbin  pu  che  DIOS 
n*  d$u,  docui  homines  Catechifmum. 

280.  71110.  Verba  vendo,  emo,  &c4  pe- 
tunt  nonnunquam  ablativum  pretii.  ulimi 
ta  mi  chuquel  quine  Huinca  mo ,  arma  tua 
Hifpano  vendidifti.  Huelulun  quine  huentu 
inchiu  quine  cahueWu  mula  mo ,  mulum  cum 
equo  permutavi.  Huelutubimi  ta  mi  fllU  al- 
hue  v.  alhue  mo  quirie  rupachi  tuyun  mo ,  ani- 
mam  tuam  Diabolo  momentanea  corporis 
voluptate  vendidifti  $Macan  quirie  iatehue 
pichin  chadimo,  paucis  granis  falis  corbinam, 
(  v,  pifcem  Hifpanis  corbina  )  emi. 

281.  8vo.  Eft  modus  loquendi  perelegans 
&  frequens  faciendo  ex  verbo  fimplici  &  Ac- 
cufativo  principali  compofitum,  in  quo  ca- 
fu  non  eft  neceffe  particulam  mo  vel  meu  al- 
teri  cafui  adjungere.    E.g.    aretuHuaiquibin 

quine 


■3»  Sfc     0     t*- 

^utni  Hmnca.  278.  entumi\lan ,  aurum  effo- 
dere.  Idem  fit  ex  duobus  Verbis.  E.  g. 
pelan,  video  mori.  perupan  ,  tranGens  v. 
tranfeunter  video.  peconn,  intro  ad  viden- 
dum.  taricupalchen ,  adducere  homines  vin- 
ftos ,  vinculis  conftri&os ,  ligatos.  ierupa.Hu- 
incalaian ,  non  ibo  ad  adducendos  Hifpanos. 
re  mi  pepapin ,  non  veni  nifi  ad  te  vifendum. 
ayeiipai,  exivit  ridens.  Et  NB.  inde  funt  ver- 
ba.-  duq,uconcloquilmi ,  non  te  ultro  ingeras 
ad  colloquendum  nobiscum.  deumaili,  poft 
menfam ,  prandium ,  ccenam ,  finita  menfa, 
entuullcui,  ira  ejus  deferbuit,  detumuit.  en- 
tumencun ,  exonerare ,  onus  deponere ,  one- 
re  aut  fafce  aliquem  levare.  pepiumautulan , 
non  poflum  dormire,  fomnum  capere.  v. 
Baldiv.  c.  5, 

282,  ono.  Quando  utuntur  Tranfitioni- 
bus,  cafum  verbo  ordinarie  anteponunt  E. 
g.  macun  eluaetmi ,  tibi  dabo  veftem  ftragu- 
lam.  quine  eonue  elueneu ,  agnum  mihi  de- 
dit ,  donavit ,  largitus  eft.  9, 

283  lomo.  Verba  motus,  quietis,  &c. 
particulam  meu  v.  mo  poftulant.  E.  g.  uno- 
men  mapu  mo ,  ex  Indorum  Provinciis,  fini- 
bus,  territoriis  redux  fum.  mlegucn  ruca 
mo,  fum  domi  v.  foleo  elTe  domi,  intra  do- 
mefticos  parietes  me  contineo.  quimllucano- 
lu,  lafquen  tno  quimat,  qui  nefcit  orare  va- 
dat 


<Sft»     &     e*£*  139 

dat  ad  mare ,  vere  temere  te  poteft  mare  do- 
cere.  rupaian  leuvu  tno,  flumen  trajiciam, 
traducam,  tranfibo.  qemen  cara  mo,  fui  in 
urbe.  uan  Arauco  v.  Arauco  mo ,  ibo  Arau- 
cum.  aldunman  Penco  v.  Penco  mo,  multum 
v.  multo  tempore  Pencopoli,  five  in  Portu , 
urbe,  civitate  Conceptionis  me  detinui,  mo- 
ratus  fum.  taqpnHuacamei  Colue  v.  Colue  mo9 
ivit  in  Colue  ad  occidendum  vaccas  miauU 
\en  Huaiquilafquen ,  invifi ,  falutavi  Huaqui- 
laf  Tuutun  MaripiVLan  mo ,  in  regreffu ,  re- 
ditu ,  rediens  Maripilo  bene  precatus  fum. 
vudutuquei  pulelvun,  in  campo  aucupio  per- 
dicum  indulget,  perdices  infe&atur,  perdi- 
cibus  infe&andis ,  capiendis  intentus  eft.  u- 
mautuquei  pulemu ,  in  fylva  fomnum  capit , 
edormit  crapulam,  fomno  fepultus  jacet. 
nami  pu  rulu ,  errat ,  oberrat  in  aequore  cam- 
pi.  aniilen  pu  ktal,  fedeo  ad  ignem.  utuan 
pu  ruca ,  redibo  domum.  villchi  che  m  mlen 
mo  geHei  cutancaquechi  moqjen ,  quo  quo  te 
vertas  omnia  plena  malis ,  intus  pugnae ,  fo- 
ris  timores.  iebigl  mencun  ta  ni  elupuam  mo, 
porta  noftras  farcinas,  impedimenta  noftra 
ad  hofpitium,  diverforium,  cubiculum.  Igle- 
Jia  ta  ttz  elqeal  mo  rqalQean,  in  loco,  ubi 
fabricandum  eft  templum,  fepeliri,  fepul- 
turae  mandari  volo.  elmeaimi  cachal  ta  m'  ca- 
tumamllmeal  mo ,  fecurim,  ubi  fecaturus,  cae- 
furus,  fiffurus  fum  ligna,   portabis,   pones, 

relin- 


■40  «,    B    <& 

relinques.  umautumeaimi  mo ,  ubi  cubitum, 
dormitum  ibis.  la$mg,ei  mo ,  ubi  occifus  eit. 
ta  m  conigen  quine  tecan  rume  pulelai  ta  rii 
c//m»  »w ,  ab  incunabulis  fepulchrum  vix 
pallu  diftat.  bcan  antic  mo  quine  uixnman  $e- 
lai  Borohue  mo  Tolten  cutu ,  Tempore  aefti- 
vo  Boroa  Toltenum  ufque  eft  iter  integrae 
diei.  ciila  uiinmtingci  Puren  mo  Penco  mo  , 
Pureno  eunti  Pencopolim ,  live  ad  civitatem 
Conceptionis ,  ad  minimum  iter  integri  tri- 
dui  eft  conficiendum.  rupaimi  mo ,  ibi  ubi 
traniiiti.  Senor  JESU  Ckri/lo  lauyei  Jeru/a- 
lem  piqelucki  cara  mo  ta  fit  huerilcan  ni  vla, 
vei  tu  /flu  nauuyei  minu  Tue  meu  montuam 
de/tuqueluchi  pu  pllu ,  vei  meu  %etuupai  prai- 
am  huenu  mapu  meu ,  Dominus  JESUS  Chri- 
itus  mortuus  eft  Hierofolymis  pro  peccatis 
noftris  :  IpQus  anima  defcendit  ad  inferos 
ad  liberandum  animas  detentas  in  lymbo : 
inde  redux  reuniens  fe  corpori ,  hoc  revixit 
una  cum  anima  afcenfurum  in  ccelum. 

284,  1  imo.  Ad  Interrogationes.  E.  g, 
inei?  quis  eft  ,  non  refpondent  inche  $en, 
Pedro  Qei,  &c.  fed  incke  30. 

285,  i2mo.  Abftrafta  fiunt  per  Verbum 
$en  additum  adjeftivis  vel  Subftantivis.  E.  g. 
cumegen ,  bonitas.  apoqen ,  fublimitas ,  celD- 
tudo ,  fummus  honor  ,  fuprema  poteftas. 
Et  NB,  quod  in  idiomate  Chileno  fiunt  ab- 

ftrafta 


ftra&a  ufque  adeo  de  Pronominibus  ac  No- 

minibus  propriis    e.  g.    incheqpn,    eimiqen, 

Pedro%en,  &c.    Petreitas.    Poffuntque   ab- 

ftraita  variari  tribus  modis.     i)  addendo  %en 

invariabile.     2)  Dum  fignificatur  perfona  de- 

terminata ,   quae  habeat  adjun&am   particu- 

lam  perfonae ,  verbum  $en  mutari  poteft  vel 

in  Participium ,  e.  g.  m  nuaqen ,  m  nuagelu, 

fua  nequitia,   fuum  fcelus,   fua  fraus,   fuus 

dolus ,    fuum    flagitium  ;     vel    in    Tempus , 

quem  fenfus  popofcerit.    E.  g.  mi  ulmengen, 

mi  ulmeno>eimi,   tua   celfitudo  ,   dominatio , 

generolitas,  &c.     3)  Per  Gngula  fingulorum 

modorum ,    (  prout    verus   fenfus    poftulat  ) 

Tempora.    E.  g.  mi  ulmenqen ,  mi  ulmenqe- 

bun,  mi  ulmen%eam,  &c.  Et  cum  Negatione. 

E,g  micume%enon,  mi  cure%enoel ,  &c.  Quan- 

doquidem  non  es  bonus,  non  es  jun&us,  li- 

gatus  vinculo  matrimonii,   uxorem  non  ha- 

bes.    NB.   2do.    Haec  abftrafta  non  effe  ter- 

tiae  perfonae,  fed  quam  indicat,  quae  adjun- 

gitur ,  particula.     E.  g.  mi  Patiru%en  vema- 

buimi  cam  chi?  Tua  Paternitas  hoc  faceret. 

Sic  dicitur  etiam  juxta  di&a  fuperius  N.  92. 

85.     Tuyupiuque,  laetitia  cordis.   conute,  fri- 

gus  quod  intravit  92.     §en  pjaepofitum  fub- 

ftantivo ,  Dominum  fignat.     E.  g.   $en  ruca , 

Paterfamilias.     $en  mapu ,  Dominus  Territo- 

rii.   $en  cahuin,  Hofpes.   %en  chillca,  poITef- 

for  hbri.     $en  prun,  choragus.     §en  duam- 

§eimi, 


•42  •&*&<# 

Qeimi,  es  tui  liberi  arbitrii ,  tui  juris.  elmetu- 
bt%e  $en  te  mo ,  porta  lllud  fuo  domino.  u- 
v.oltubi%e  Q/gn  macun  mo ,  hanc  veftem  ftra- 
gulam  fuo  domino  reftitue,  reddas.  inche 
$en  ovicha  q,en ,  ad  me  hse  oves  fpeAant , 
pertinent.  £n  totam  ferme  fyntaxin  in 
media  philura! 

286.  CAPUT  IX. 
DE  ADVERBIIS. 
Difturus  de  Adverbiis  caput  hoc  in  tres 
divido  Paragraphos.  Primus  dabit  regulas 
adverbia  formandi.  2dus  traiftabit  de  Adver- 
biis  refpondentibus  Linguse  latinae.  3tius  de 
Adverbiis  idiomati  Chileno  propriis. 

287.    §  1.    Regulae  formandi  Adverbia. 

imo.  Componendo  Nomina  vel  verba 
cum  particula  nma  2 1  ■ ,  fiunt  Adverbia  Tem- 
poris,  Quantitatis,  altaque,  prout  fuerit  No- 
minis  vel  Verbi  fignificatio.  Notandum  au- 
tem  quod  fingulae  voces  quse  in  nma  fini- 
unt ,  habere  poflint  fignificationes  omnino 
tres.  ima,  fi  componuntur  cum  Verbo , 
funt  pars  Verbi ;  fi  cum  Nomine ,  funt  pars 
nominis.  zda,  quando  junguntur  cum  fub- 
ftantivo,  extra  compofitionem  fupplent  pro 
adjedivis.  ^tia ,  G  ponuntur  fola ,  erunt  No- 
mina  fubftantiva  &  fimul  Adverbia ,  prout 
libuerit.  E.  p.  aldiinma ,  jam  dudum,  jam 
pridem : 


pridem :  item  qui  moratur ,  cun&atur ,  cun- 
Aantius  agit,  moras  neftit,  moram  facit, 
tardius  res,  conlilia  expedit.  Ita  pichinma, 
chutntnma,  ventenma,  munanma ,  quae  om- 
nia  applicantur  ad  tempus ,  locum ,  ac  quan- 
titatem  fignificandam.  543.  Adverbia  hujus 
terminationis ,  quae  denvantur  a  Verbis  vel 
Nominibus,  eorundem  fignificationem  af- 
fumunt.  E  g.  tacun,  cooperio.  tacunma,  oc- 
culte.  tafn,  convenire,  confluere ,  uniri. 
tafma  v.  chaftna,  una,  fimul  NB.  quando 
iafma  v.  chafma  derivatur  a  tafn ,  erit  fcri- 
bendum  &  pronuntiandum  vel  cum  f  aut  v 
confonante,  vel  cum  b:  ne  confundatur  cum 
\auma  v.  chauma ,  lufcus. 

2do.  Addendo  aliquibus  adverbiis  loci 
particulam  pa  213.  Ggnificant  cis  v.  ex  hac 
parte  illius  quod  nomen  indicat.  E.  g.  Hu- 
ente  pa ,  fuperius ,  fupra  ex  hac  parte.  mi- 
nupa9  interius  ex  hac  parte.  punpa,  idem. 
huecunpa  y  foris  ex  hac  parte.  pa  nonnun- 
quam  etiam  anne&itur  Nominibus.  E.  g. 
lom ,  praerupta  montis.  lompa ,  ex  hac  parte 
praeruptorum.  nopa,  ex  hac  parte  aquae, 
viae,  &  fic  de  reliquis.  Adverbia  habentia 
annexum  me  non  obfervavi  alia ,  quam  nomey 
ultra  v.  trans  flumen ,  ex  altera  parte  flumi- 
nis  vel  viae,  &  naume  ,  inferius  ex  altera 
parte. 

3tiot 


■44  «Jfc     SS     & 

3tio,  Jungendo  numeris  cardinalibus ; 
item  adverbiis  quantitatem  indicantibus  e. 
g.  chumtn,  ventn  particulam  cki,  dicent  il- 
lud ,  quod  numerus  vel  difta  adverbia  ex,- 
ponunt,  tot  contigiffe  vicibus.  E.  g  qui- 
nechi,  una  vice.  epucki,  duabus  vicibus.  mi- 
vuchi,  quoties.  alduchi ,  fepe  ,  fsepiflime. 
ventencki,  toties.    547.  278:6. 

4to.  Si  numeris  cardinalibus  addis  parti- 
culam  kue,  fient  adverbia  temporis  futuri 
Itgnificantia  quando  vel  polt  quot  dies.  E- 
puhue,  poft  duos  dies,  poft  biduum,  peren- 
die.  cayuhue,  poft  fex.  munahue,  poft  pau- 
cos.  Non  dicitur  quinehue,  poft  unum  diem, 
fed  uitle  ,  cras.  Iisdem  Q  in  fine  addas  mo , 
tempus  prseteritum  oftendent.  £  g.  epuhue 
mo ,  intra  biduum ,  nudius  tertius.  culahue 
mo  ,  nudius  quartus.  metikue  mo  ,  nudius 
quintus,  &c.  munahue  mo ,  paucis  abhinc 
diebus.  Nec  dicunt  quinekue  mo ,  fed  uuia, 
heri.  Aliquoties  mo  fuperaddunt  m  210  di- 
cendo  epukuemom ,  cutakuemom.  Verum 
tunc  eft  Verbum,  non  Adverbiura.   210. 

5to.  Ex  omnibus  Partibus  Orationis  for- 
mantur  adverbia  addendo  in  fine  $echi  vel 
quechi,  quie  qualitatem  Mominis  aut  Verbi 
proprie  manifeftant :  Verbis  tamen  ultimum 
n  eft  aufFerendum.  E.  g.  le/n ,  currere.  lef- 
quechi,  curfim,  cito.  praquechi ,  furfum,  de 
pran, 


/ra« ,  afcendo.   MaripiUanquechi ',  ita  ut  Ma- 

ripil.    tehuaquechi,  inftar  canis.   Ipfa  adeo  ad- 

verbia  addito  quechi  v.  qechi  erunt  adverbia 

duplici  titulo.    E  g.    chemquechi  ?  qua  ratio- 

ne.    muchaiquechi ,  quam  primum.   vaquechi, 

lic ,    ita ,  hoc    modo ,   in  hunc  modum  ,   hac 

ratione.    veiquechi,  illo  modo     Adverbia  in 

qechi  fiunt  negativa  ponendo   no   ante   chi. 

eluqenochi,  elunochi,  &c    lefnochi,  lefnoque- 

chiy  pranoquechi ,  pranochi,  chemnochi  ,   g*- 

nochi.      P.  Baldivia  notat   ,     quod  particula 

quechi  adhibeatur   iis,    quae   in  a  definunt; 

caeteris  autem  poftponatur  gechi,  at  ufus  eft, 

quod  apponantur  promifcue  qechi  v.  quechi, 

folum    in    duobus    adverbiis    chumqechi    & 

vamqechi  eft  frequentius  gechi 

6to.  Addita  particula  tu  1)  Nominibus 
numeralibus  notat  vices,  ut  fupra  diximus 
de  chi.  E.  g.  quinetu ,  una  vice.  eputu  ,  dua- 
bus  vicibus.  eputu  pixwmi  tva  ,  bis  matri- 
monio  conjunftus  eft.  His  adverbiis  fo- 
lent  horas  numerare.  quinetu,  hora  prima. 
i  eputu ,  fecunda  ,  &c.      eputu  mo ,   poft  duas 

horas.  2)  additur  adverbiis.  huecuntu ,  a  fo- 
ris.  minutu ,  intus.  huenutu ,  fuperius.  taftu, 
coram.    mutu,  certo,  absque  dubio. 

288.  §.  2    De  adverbiis ,  quae  adverbiis 

latinis   refpondent 
Duo  haec  Lingua  habet  Adverbia  ,  quae 

K  ad 


»46       •  <&>     ^     d£» 

ad  negative  refpondendum  ferviant  nempe 
mu  &  no:  aliqui  dicunt  no  cum  n/  alii  cum 
n.  Diftinguitur  hoc  noa.no  verborum ,  nam 
hoc  ingeritur  ipfis  verbis  ac  folum  verba  ne- 
gat.  no  autem  de  quo  loquimur ,  eft  extra 
compofitionem ,  negatque  exceptis  verbis 
omnes  orationis  partes :  Verba  autem ,  ut 
diximus  105.  habent  ad  negandum  fuas  pro- 
prias  particulas  la9  qui9  no  Ponitur  iftud  no 
omnino  in  fine,  immediate  poft  totam  ora- 
tionem.  E.  g.  Inche  no ,  ego  non.  Quoties 
funt  fimul  &  adje&ivum  &  fubftantivum; 
no  poni  poterit  v.  in  fine,  v.  inter  adjeft.  &  fub- 
ftant.  E.  g.  cume  che  no ,  v#  cume  no  che.  idem 
eft  de  Nominibus  numeralibus,  quando  con- 
currunt  cum  mita  vel  mel.  E.  g  aldil  no  mi- 
ta9  v.  aldu  mita  no.  quinelque  mel  not  v.  qui- 
nelque  no  mel.  Idem  eft  de  Nominibus  quae 
adverbium  comitantur.  E.  g.  cuchiMo  rume 
no9  v.  cuchillo  no  rume.  Tantummodo  quan- 
do  comitantur  ple  vel  mo,  no  poftponetur. 
inche  mo  no ,  vaple  no.  no  non  folum  in  re- 
fponfionibus ,  fed  etiam  in  interrogationibus 
adhibetur.  E.  g.  vei  no  cam  ?  nunquid  ita  ? 
eimi  no  ?  nonne  tu  ?  NB.  ingens  difcrimen 
inter  no  adverbium  negativum,  &  inter  no 
fuperlativum.  271.  272.  nam  alterum  negat, 
affirmat  augetque  alterum  :  dignofcuntur 
autem  quod  no  fuperlativum  femper  tam 
verbum ,  quam  reliquas  orationis  partes  an- 
tecedat,    contra  no  negativum  poftponatur. 


Num  no  negativum  habeat  eandem  origi- 
nem  feu  Etymologiam,  quam  no  fuperlati- 
vum  ,  quod  oritur  a  verbo  non,  vincere. 
Grammatici  certant ,  &  adhuc  fub  judice 
lis  eft.   115,  116.  117. 

2do#  Mu  quoque  idem  eft,  quod  latine 
non.  Quando  eft  adverbium  negativum, 
femper  vult  effe  folum ,  nec  alios  comites 
admittit ,  quam  unum  ex  his  tribus :  ca ,  mai, 
ula ,  qui  folent  effe  fui  pedilfequi.  E.  g.  tnu 
cay  non;  &  eft  cum  imperio,  fignumque 
fuperioritatis.  mu  mai,  non ,  eftque  urbanita- 
tis,  obfervantiae  &  reverentiae  fignum.  mu 
ula,  nequaquam,  minime,  neutiquam,  nul- 
latenus.  Adverbia  ca  &  mai  affirmativa  ni- 
hil  officiunt  mu  negativo,  potius  ejus  ne- 
gationem  approbant ,  confirmant ,  decer- 
nunt.  Quoties  mu  vel  Nomen ,  vel  Verbum 
vel  alteram  orationis  partem  praecedit ;  idem 
erit  quod  aldu,  multum.  E.  g.  mu  quimi , 
fcit  multum.  mu  quimlai ,  non  eft  valde  ver- 
fatus,  peritus,  intelligens.  mu  huentu,  ad 
multa  aptus ,  idoneus.  mu  che ,  nobilis ,  prae- 
clarus ,  ad  multa  magnaque  natus.  cum  mu 
non  raro  fe  jungit  tu,  &  tunc  fignificat  1) 
utique.  mutu  vei  pilelen,  ne  omittas  r&go 
dicere ;  non  committas ,  ut  defis.  2do.  fupra. 
mutu  mamll  mo,  fupra  fcamnum.  3)  intus. 
mutu  cara  mo ,  intra  urbem ,  in  medio  civi- 
tatis.     4)  eft  exaggeratio.    E.  g.  mutu  quin- 

K  2  tule\ 


148  «Sfc     @     ^g» 

tuleXaeimty  inquiram  fedulo,  omni  ftudio  ac 
diligentia ,  rem  indagabo  etiam  atque  etiam , 
iterum  iterumque ,  magnopere ,  majorem 
in  modum.  5)  Certe ,  profefto ,  hercle :  *w«- 
tu  qutmbtn,  certiflime  fcio,  ita  medius  fi- 
dius,  ita  me  hercle  gefta  res  eft.  P15.  116. 
117,  226.  271.  272. 

3tio.  Adverbia  ,  quibus  affirmative  re- 
fpondemus  ,  dividuntur  bifariam ,  nam  quae- 
dam  funt  mere  affirmativa,  alia  vero  &  af- 
firmant  ,  &  confirmant  fententiam.  Inter 
mere  affirmativa  praecipuum  eft  mai  ufitatum 
in  Miffionibus ;  emai  in  Chiloe  &  inter  Huil- 
liches  :  Jacobopoli  dicunt  ca;  nonnulli  ea, 
mulieres  pronuntiant  hel  ha/  cum  quadam 
modulatiuncula ,  &  nonnunquam  hu  claufis 
dentibus. 

4to.  Confirmativa  numerantur  quam  plu- 
rima.  En  turbam:  lle ,  llechi,  veille9  veillechif 
vei  lle  ve ,  vei  lle  $a ,  vei  ca ,  vei  cdba ,  vei  ve , 
vei  que  ,  vei  mai>  vei  cacha ,  vetbuel  t  vei  no 
cam  chi9  $atu,  vei  Qatu,  leix.  His  confirma- 
tivis  utuntur  in  fuis  Dialogis ,  feu,  ut  vocant, 
Parlamentis:  &  quoties  alter  qui  loquitur, 
concludit  aliquam  periodum ,  alter  qui  au- 
dit ,  ipOus  di&a  vel  aliquo  ex  praecedenti- 
bus,  vel  ex  fequentibus  adverbiis  confirmat. 
116.  Adverbium  gatu  folet  poni  vel  poft 
vei9  vel  poft  verbum ,  vel  quid  fimile.   Etiam 

adhi- 


adhibent  mupin ,  adverbialiten  Item  dicunt 
mupzmi,  verum,  verifflmum  dicis.  ca  nun- 
quam  ponitur  folum,  fed  poft  aliquam  ora- 
tionis  partem. 

5to.    His  Adverbiis  addi  poffunt  formulae 

jurandi ,    quae  confiftunt  in  hac  particulay»/ 

v.  xm.    Interrogant  igitur :  inei/m  ?  per  cu- 

jus  vitam  juras?  &  jurans  refpondet:  Pai/m 

papai  /m ,  nuque  /m ,  per  matris  vitam.   chao 

fm,  per  patrem,     inche  /m,  per  me  ipfum. 

&c.  &  hic  eft  modus  jurandi  verbo  vel  ex- 

preflis  verbis.     At  etiam  fa&o  &  opere  ju- 

rant.     V.  mancuu  uln.  774. 

6to.  Adverbia  dubitativa  funt  chei,  che- 
mai,  forfan ,  forlitan.  At  nunquam  ponuntur 
fola  ,  fed  femper  comitantur  vel  verbum, 
vel  aliam  partem  orationis,  E.  g.  vei  chei, 
eftne  idem ,  ille.  eimi  chemai,  esne  tu.  Quan- 
doque  componuntur  cum  particula  chu.  E. 
g.  chuchei,  chuchemai,  fum  nefcius.  At  tunc 
aliquo  modo  peccant  contra  regulas  urbani- 
tatis  ac  debitae  obfervantiae.  chuchei,  unde 
hoc  fciam,  nefcio.  chuchemai,  quid  hoc  ad 
me?  num  ego. ..  Dicitur  etiam  tume,  tu- 
mechi,  forte,  fortaffe.  Huilliches  pro  chei  d\- 
cunt  pei,  item  ChtMi,  utuntur  etiam  qppei 
adverbialiter ,  &  tunc  eli  idem  quod  chei  214, 
Chei  annexum  adverbiis  tempus  indicanti- 
bus  notat  ironiam.     E*g.  ahuechi,    tempus 

K  3  lon- 


»50  ?&     &     Jfr 

longum  incertumque  ironice.  ahuechi  peuain, 
in  altera  vita  v.  DEUS  novit,  quando  iterum 
nos  videbimus ;  fed  ironice  .•  nam  verus  fen- 
fus  eft ,  mox  fe  vifuros  iterum.  chai  chei  v. 
chaichi:  chaichei  %ebui  veichi  d%u,  fic  erat 
olim ,  ante  annos  aliquot ,  ironice ,  vel  etiam 
absque  ironia  ahue  vemaimi  chei  ?  an  facies 
ftatim  ?  chai  chei  veman ,  fortaffe  ftatim  fa- 
ciam. 

7mo.  Adverbia  Temporis  funt  quae  fiunt 
per  hue  &  nma.  287.:  4,  Reliqua  quae  tem- 
pus  indeterminatum  fignificant,  funt  chuml, 
quando.  226.  227.  In  Picun  mapu,  dicunt 
chuQl.  chuml  ula ,  quoufque  tandem.  veichi9 
tunc:  in  Picun  mapu:  veicul.  Hoc  veichi, 
mox,  ftatim,  refertur  ad  tempus  &  praefens 
&  prseteritum,  &  futurum.  In  Miis  locis  pro 
veichi  dicunt  muxxa.  veichi  acutuimi  quimbin, 
mox  atque  venifti  ,  fcivi  de  adventu  tuo. 
moll,  femper.  alii  dicunt  m$enque  v.  m$en- 
quechi:  at  moll  cum  $en,  iaun,  miaun,  eft 
efle  nudum. 

8vo.  Tempus  determinatum  indicant  tai, 
chai,  mutai,  muchai,  jam,  nunc  modo.  ap- 
plicanturque  tempori  tam  praeterito,  quam 
futuro.  chai  tuun ,  nunc  exivi.  tai  acutuan , 
mox  redibo.  culai,  dudum,  ado ,  jam,  nunc, 
modo.  pichi  ado  ,  pichi  mutai ,  paulo  ante , 
paulo  poft.  Singulis  his  adverbiis  jungi  poteft 

ula: 


ula:  fignificabuntque  tempus  praeteritum  & 
futurum  £.  g.  chai  ula  ,  paulo  ante ,  paulo 
poft.  veula ,  nunc.  munahue  v  muna ,  modo, 
haud  ita  pridem.  muna  acuUeduin ,  eimi  tuui- 
mi,  paulo  ante  quam  veniremus,  tu  exiviftL 

gno.  Ante,  quando  eft  adverbium  Tem- 
poris:  huema,  peucachi ,  penchu  ,  quamvis 
penchu  Dt  etiam  adverbium  ordinis  de  pen- 
chu  &  huema  formantur  verba  kuemaln,  pen- 
chuln ,  incipere  ;  primum  effe.  ula ,  poft  , 
poftea,  ula  cupaian  v.  cupaian  ula,  veniam 
poftea. 

iomo.  uuia  ,  heri.  ule  v.  uii/e ,  cras.  tafu- 
uia ,  vefperi ,  vefpere.  Hodie ,  fi  intelligatur 
dies  viginti  quatuor  horarum ,  proprie  non 
datur ,  per  Periphrafin  vachi  antu  vel  chai , 
to».  540.   54i. 

11.  Caqechi  adverbium  numerale,  figni- 
ficat  iterum,  at  adverbium  temporis,  fonat 
alia  vice ,  alio  tempore  ,  &  applicatur  tam 
tempori  praeterito  quam  futuro.  Item  dici- 
tur  &  folum ,  &  cum  ula  Mel  fignificat  & 
numerum  &  tempus.  quiwelque,  aliquoties. 
qumemel,  femel.  ca  mel ,  alias :  Tempus  re- 
motum  Dve  praeteritum,  five  futurum,  or- 
dinarie  unius  anni.  camel  lai ,  obiit  anno 
praeterito.  camel  cupatuan,  redibo  anno  fe- 
quente.      Quando   volunt    enuntiare   midtos 

K  4  annos, 


'52  «Sfc    ®    <*> 

annos ,  anteponunt  adverbium  w«  .*  mu  camel 
lai,  ante  multos  annos,  multis  abhinc  annis 
eft  mortuus.  cuivi,  olim,  antiquitus,  quon- 
dam.  tute,  opportime,  tempeftive,  in  tem- 
pore.  Et  inde  derivantur  tuten,  tuteln:  in 
tempore  venire.    tenn,  idem. 

12.  Adverbia  loci.  Va  meu,  va  mo ,  hic, 
hac,  huc:  in  Miflionibus  dicunt  etiam  vau: 
in  Chiloe  tivu*  Vei  mo ,  vei  meu ,  ibi ,  eo ,  il- 
luc.  teyemo,  teyemeu,  teyeu,  eieu,  102.  illic, 
illuc.  eieu  etiam  fumitur  pro  tempore  remo- 
to.  eieu  peuain  em,  poft  aliquot  tempus,men- 
fes  nos  videbimus.  290:  22  cheu?  ubi,  quo, 
unde  ?  femper  interrogando.  cheu  rume , 
ubivis,  ubilibet,  ubique.  cheu  no  v.  cheu  ru- 
me  no ,  cheuchi,  cheuchei,  cheuche  mai  ,  ne- 
fcio  ubi,  quo,  unde.  Huc  etiam  pertinent 
praepolitiones  fignificantes  locum  fi  fiant 
adverbia.    290  .•  5. 

13.  Adverbia  Interrogandi.  Chem,  quid? 
266.  267,  in  Chiloe  dicunt  chuven.  jungitur 
cum  Nominibus,  Verbis,  &c.  chem  tva? 
quid  hoc.  chem  d%u  %ei?  qUid  novi  ?  quid 
rei?  quid  eft  negotii?  Pro  chemn  in  Chiloi 
dicunt  chemon  de  chemo  nomen  rei  indeter- 
minatae.  chuchif  qualis  ?  chuchi  rpil  ,  quae 
via?  chumam  v.  chumal,  quid,  ad  quid,  quo, 
quem  in  finem,  qiiam  ob  rem,  caufam.  In 
Chiloe:  chumiam,  chumial,  chumabum,  chu- 

abuel ; 


a&uel  ;  at  ifta  funt  Participia ,  Gerundia  & 
Aorifti  Verbi  chumn.  chem  mo ,  cur ,  quare. 
chum$elu,  chumqechi?  quomodo.  chem  m 
vla,  pro  quo?  propter  quid?  cujus  amore, 
caufa?  ineinivla?  propter  quem.  DIOS 
ni  vla ,  propter  DEUM.  eimi  ni  vla ,  prop- 
ter  te  :  ita  ut  vla  femper  habeat  fecum  vel 
rem,  vel  perfonam,  vel  particulam  perfonae, 
excepto  folo  quinevla,  (latim,  illico,  quam 
primum.  quine  vla  amoixx,  eamus,  prope- 
remus  ,  non  moremur  diutius.  aequivalet 
vno.  230.  cam,  an,  num:  chem  cam?  quid, 
quid  ergo,  quid  enim,  chem  cam  tpuabuen 
chei,  quid  igitur?  egone  abs  te  vapularem? 
cam  ordinarie  habet  adjunftum  ve  vel  chi. 

14.  Adverbia  demonftrativa,  quae  refpon- 
deant  k  En ,  ecce !  haec  Lingua  non  habet : 
fupplentur  autem  per  Pronomina.  E.  g.  va 
llechi,  tva  llechi!  Ecce  ifte  eft.  Quando  ali- 
quid  volunt  monftr^re  vel  oftendere  aut  in- 
terrogando  vel  confirmando ,  dicunt  vei  tva, 
vei  tvei.  Etiam  utuntur  Praenominibus  de- 
monftrativis  vel  folis  vel  duplicatis.  Teye, 
v.  teye  teye ,  ecce  illic  eft.  tva  v.  tva  tva ,  en 
hic  eft  veiv.tvei,  v.  tveitvei,  ille  eft.  Quan- 
do  adhibenda  funt  Nomina  propria  vel  ap- 
pellativa,  Pronomina  Nominibus  jungantur. 
Toa  Huaiquilafquen ,  en  Huaiquilaf.  Teye 
Huanquelonco ,  ecce  Huanquel.  At  G  fuerit 
aliquod   ex    Pronominibus   primitivis  ,    non 

K  5  ponen- 


'54  «$&>     $     rfg» 

ponentur  difta  Pronomina,  fed  verbale  *w/^« 
cum  particnla  perfonae.  Tva  ta  m  mlen ,  ec- 
ce  adfumus.  Idem  fiet  in  primo  loquendi 
modo.      Teye  ni  mlen,  ecce  ipfum.  20.  23. 

15.  Adverbia  mottis  matu,  arol ,  ahue,  qc- 
ni:  feftinanter,  celeriter,  propere,  praepo- 
pere.  De  his  fiunt  Verba  vel  addendo  n  fo- 
lum ,  vel  una  cum  /.  ahuelaimi,  non  feftinas, 
properas,  acceleras.  ahuelbi§e,  urge  illum, 
infta  illi.  arol  lan,  mors  repentina,  fubita- 
nea.  mancha,  allhue,  nochi  v.  nochiquechi, 
allhuequechi ,  manchaquechi ,  paulatim,  fen- 
fim ,  placide.  Adverbia  maneha ,  allhue ,  iut- 
chi  nunquam  reperiuntur  fola,  fed  vel  dupli- 
cata ,  vel  cum  particula  quechi  E.  g.  mancha 
mancha,  allhue  allhue ,  manchaquechi,  allhue- 
quechi :  fenfim ,  lente ,  feftina  lente :  at  cum 
verbis ,  utroque  modo  poni  poffunt,  De  his 
adverbiis  cum  particula  ca  formantur  verba. 
192.  E.  g.  nochican,  allhuecan,  lente  proce- 
dere. 

16.  Adverbia  qualitatis  quae  refpondeant 
Latinis  in  b  &  i  fecundse  declinationis.  E  g. 
cert6 ,  cert& ,  fanftfe ,  juftfe ,  reftfe ,  &c.  item  m 
er  aut  i  tertiae  declinationis,  E,  g.  facite ,  fa- 
ciliter,  difficile,  difficiliter,  &c.  formantur 
in  Chilenfi  Idiomate  non  folum  per  adje&i- 
va ,  verum  etiam  per  fubftantiva ,  verba  & 
adverbia  ut  diftum  287  :  5.    addendo  gechi  v. 

quechu 


quechu    E.  g.  cilmequechi,  bene.  haira^ftiirlu, 
male,  leUquechi,  certo. 

17.      Numeralia    funt   mivuchi  ?     quoties. 

alduchi,  faepe.    At  NB   pichichi9  non  eft  in 

ufu  f   fed  ejus  loco  dicitur  alduchi  no ,  raro. 

?*mi  *kz7iz ,  femel ,  una  vice.    mari  mita,  de- 

cies.    pataca  mita ,  centies.    huaranca  mita , 

millies     quinelque  mita,  qumelquemel ,  gi£&- 

wi^/,  aliquoties:  pichimita,  non  dicitur.   Ut 

fiant  neg-ativa ,  additur  no  vel  in  fine  vel  in 

medio.     Epu  mita  no  v.  efu  no  mita,  bis  non, 

haud  bis.    quinelque  mel  no ,  v.  qumelque  no 

mel,  non  femel.    alduchino,  aldu  no  mita, 

non  faepe.    ca  mita,  iterum.     ulcatu%e  v.  ca 

mita  utcaQe  ,  canta  iterum.     Marichi  Ggnifi- 

cat  imo.   decies.    2do,  eft  numerus  determi- 

natus  pro  indeterminato   &  confufo.      E.  g. 

marichi  vei pibin,  illi  dixi  fexcenties,  plusmil- 

fies,  pro  faepiflime  illum  monui.     3tio.    figni- 

ficat  propofitum   firmum   &  feriam  volunta- 

tem  faciendi  aliquid  vel  non  faciendi.     ma- 

richi  aiiilan,  nolo,  nec  perficiet  ,  quamvis 

maxime  inftet ,  urgeat ,  conetur ,  ut  faciam. 

marichi  vei  pile ,  vemlabin ,  quamvis  centies, 

millies  jubeat ,  mandet ,  imperet ,  non  faciam. 

marichi  lali  rume ,  Patiru  §etulaian ,  citius 

mihi    vitam    extorferint ,    quam   Religiofum 

efficiant.     NB.   Difcrimen  inter  mita  &  meU 

Mita ,  quod  eft  mutuatum  a  Lingua  Quichua 

f^ju  Peruviana  ;     folum  numerat  vices  prae- 

fcin- 


<56  *fc     &     jfr 

fcindendo  a  tempore ,  fed  mel  applicatur  ad 
(ignificandum  tam  numerum  quam  tempus, 
feu  in  quot  occafionibus.  quine  mel,  femel, 
in  una  occafione.  epumel,  bis ,  in  duabus  oc- 
cafionibus. 

18.  Hae  di&iones:  prima,  fecunda,  ter- 
tia,  &c.  vice,  vertuntur  ut  videre  eft  in  exem- 
plis.  i)  Veula  amocaquen,  v.  veula  ni  amo- 
caquen ,  nunc  prima  vice  iter  facio.  tva  ta  m" 
eputun  ta  ni  Qicun,  nunc  fecunda  vice  mihi 
venam  incidunt,  fecant,  mihi  fanguinem  ex 
brachio ,  pede  ,  venis  mittunt  ,  detrahunt. 
tva  ta  ni  melitun  ta  mi  pibin ,  jam  te  admo- 
neo  quarta  vice.  2)  nal  quirxe  mita,  prima 
vice.  nal  epu  mita ,  fecunda  vice.  nal  quiwe 
mita  tubi ,  la$meiu,  primo  illum  iftu,  vul- 
nere  occidit,  peremit,  interfecit.  2)  cillatu 
cudei,  vill  nambi  ta  nicuUin,  v.  ta  niculatun 
mo  ta  ni  cuden ,  &c.  tertio  lufu ,  ludo ,  lu- 
fione  tertia  omnia  amifit,  omnium  ja&uram 
fecit,  nihil  illi  reliquum  fuit,  omnibus  eft 
exutus.  culatu  mo ,  v.  culatun  mo ,  v.  ciilatu- 
$ele ,  Aueun$ei,  in  tertio  lufu  confiftit  vi&oria. 

1 9.  Hae :  hac  vice ,  ab  eo  v.  ex  eo  tempo- 
re  fic  redduntur  :  vachitu  mo  hueulaiaimi, 
palmam  hac  vice  non  confequeris,  feres,  lu- 
craberis.  veichitu  mo  cumvalcaumecuumeimi , 
ex  eo  tempore  omnia  tua  ad  interitum  ver- 
gunt. 

20. 


«3     $    JSf>  '57 

20.  Adverbia  bifariam,  trifariam,  multi- 
fariam,  v.  dupliciter,  tripliciter,  &c.  expli- 
cantur  imo  addendo  Nominibus  numerali- 
bus  ad  cum  gen,  vel  commutando  Nomina 
numeralia  in  verba.  E.  g.  epu  ad  $ei  ta  mt 
pepium,  v.  epuita  m" adta  mi  pepium,  duplex 
eft  veftis  tua,  v.  veftiris  dupliciter.  2do.  ad- 
dendo  rume*  epu  rume  pepium  geimi,  idem. 
3tio.  mutando  rume  in  participium ,  item 
addendo  quechi :  epu  rumequechi  v.  epu  ru^ 
melu  vembin,  duobus  modis  illud  feci.  ca  ru- 
melu,  ca  rumequechi,  alio  modo.  quinelque 
rumelu ,  rumequechi,  aliquo  modo.  aldu  ru- 
me,  rumei,  rumelu9  rumequechi,  multifariam, 
multis  modis.  aldii  rnmequechi  no,  paucis 
modis.  NB.  rumelu  v.  rumen  cum  Nomini- 
bus  vel  Adverbiis  quantitatis  quantitatem  vel 
craflitudinem  indicat.  £.  g.  aldil  rumelu  v. 
rumei,  valde  craflus ,  pinguis ,  obefus.  pichi 
rumelu ,  muna  rumelu.  Item  ad  notat  imo. 
confanguinitatem.  503.  2do.  mores  bonos 
vel  malos.  qelai  ta  m'  ad  vachi  cahueUu ,  hic 
equus  non  videtur  malus.  epui  ta  rxiad:  am- 
bidexter,  duabus  fedet  fellis. 

2i#  Adverbium  negativum  quod  refpon- 
deat  Latino  ne ,  Lingua  Chilena  non  habet, 
verum  fupplet  particula  qui  cum  fuo  Impe- 
rativo.  E.  g.  ne  feceris ,  noli  facere.  vem- 
quilmu 

22. 


1 


»58  «!j&     $     <& 

22.  Adverbia  ad  refpondendum  quando 
quis  vocatur ,  funt  duo :  chem  &  au  Quidam 
rudes  &  inculti  refpondent  au! 

23.  Adverbia  Taxativa  fat ,  fatis :  funt  duo. 
imo.      Vanten,   venten,   &  figiuficant    imo, 
non  plus  ,  haud  amplius :  venten .  venten.  2do. 
faftum   verbum   eft   idem  ,    quod   fatis   eft  f 
fufficit.    venteni,  ventencai,  ventenpe.   Et  his 
vocibus  utuntur  ad  fedandas  difcordias,   ad 
vagitum  feu  fletum  infantis  comprimendum. 
Item  in  menfuris,  &c.    item  folet  effe  ultima 
claufula  in  colloquiis ,  ac  ultimum  vale.  ven- 
teni7  ventencai  vachi  d$u.      2do.     mtn  quod 
fonat  fatis,  atque  etiam  folum,  tantum.     ei- 
mi  mtn ,  tu  folus,    quiue  mtn ,  tantum  unus. 
ni  mtn  votm ,  meus  unicus  filius.     Reche  mtn 
mlei,  foli  Indi  adfunt.      Hoc  item  adverbio 
fuppletur  nunquam,  fed  tunc  ponitur  affir- 
mative.      Tva  ta  m"  mtn  peun ,  hac  folum  vi- 
ce  nos  videmus.     Suppletur  etiam  nunquam 
per  particulam  hue  infertam  verbo  negativo. 
Vemhuelaian,  non  faciam  impofterum.     Ex 
venten  &  mtn  fiunt  abftra&a  mtnqen,    ven- 
ten§en.    quimlan  ta  mn  mtn§en ,  nefcio  quot 
v.  quot  numero  fitis.    tva  ta  m  mtnhuen  v. 
ta  ni  ventenhuen ,   finis ,   non   poflum   ultra , 
nihil  fupereft ,  finita  res  eft.     tva  ni  mtnn , 
hoc  poflum  praetereaque  nihil.   cheu  mtnaimi 
v.  chem  ta  mi  mtnal?    quoufque  pervenies? 
ta  m'  mtetun ,  v.  mtetun  (  folum )    quoufque 
potero.  24. 


24.      Adverbia  quantitatis   indeterminatae 

funt  chumtn,  quantum.      vanten  v.  venten, 

tantum.    Applicanturque  tam  quantitati  con- 

tinuae  quam  difcretae.      chumteni  v.  chumtn 

gei  ta  mi  ovifa  ?  quot  oves  numeras  ?  chum- 

teni  vachi  mamll?    quantiim  eft  hoc  lignum. 

mvD&Qei  ta  mi  votm  ?  quot  filios  habes.    mu 

vutai,  eft  valde  altus,  magnus,  procera  fta- 

tura.     mu  rumei,  craffus,  obefus.      Reliqua 

adverbia  quantitatis  tam  continuae  quam  di- 

fcretae  funt  aldii,  cad,  cauchu,  multum.     Pi- 

chi  cum  Nominibus  fubftantivis   eft   adje&i- 

vum  parvus,  cum  verbis  eft  adverbium  pa- 

rum,   pichin  vinu,   parum  vini,   ubi  parum 

eft   fubftantdvum,   uti  aldun,   multum.     Ex 

adverbiis  fiunt  verba  pichin,   parvum   efle. 

aldun,  cadn,  cautiin,  cauchun,  multos  efle. 

cauchun  fignificat   etiam   tranfire,  jungitur- 

que  ciun  pa  ,  me. 

25.  Magis  refpondet  iod,  no,  nochi,  iom, 
plus,  amphus.  Inde  iodn,  non,  iomn.  Adver- 
bia  comparativa  fient  anteponendo  iod  ad- 
verbiis  finitis  in  Qechiv  quechi,  iod  lefquechi, 
currendo  citius.  iod  cilmequechi ,  melius. 
Eodem  modo  formantur  fuperlativa  ante- 
ponendo  marichi  iod  ,  marichi  iod  cumeque- 
chi,  optime.  Si  fuperlativa  fuerint  abfoluta, 
adverbia  fient  vel  per  marichi  folum ,  E.  g. 
marichi  cumequechi' ,  optime;  vel  addendo 
quechi  fuperlativis   abfolutis,   quae  fiunt  ex 

ver- 


i6o  *$&>&<& 

verbalibus  cum  particula  ten.  chovuntenyc- 
chi  v,  chovuntenquechi ',  negligentiflime ,  om- 
nino  negligenter. 

26.  Quando  Adverbia  tantum,  quantum 
funt  relativa,  fient  imo  per  uHaun  efle  pa- 
rem ,  aequalem.  uuaui  v  uyauqpita  mu  quimn- 
eftis  in  littens ,  fcientia ,  do&rina  pares.  u&- 
au§ei  ta  mi  quimn  ,  ta  mi  peni ta  m  quimnon, 
mo  v.  e§u  v.  uuauiqu  ta  mi  quimn  ,  ta  mi 
peni  ta  ni  quimnon  eq>u ,  tantum  tu  es  peri- 
tus,  quantum  ignarus  eft  tuus  frater. 

27.  Habet  haec  Lingua  quod  refpondeat 
quando  interrogativo ,  nempe  chuml,  at  non 
quando  fine  interrogatione.  hinc  imo  abs- 
que  omni  adverbio  utuntur  folo  fubjun&i- 
vo :  aculi  v.  acutuli,  quando  adveni.  2do  abs- 
que  fubjunftivo  fimpliciter  E.  g.  acui  piru , 
inche  mlelan  va  meu ,  pefte  graffante ,  in  om- 
nesque  fseviente ,  ego  aberam.  3tio.  per  ge- 
rundium  Ablativi/  r\i  acuabuum  v.  m  acua- 
bun  mo  :  quando  erat  venturus. 

28.  Adverbium  Vix  explicatur  imo  per 
$echi,  at  NB.  quod  qechi  cum  Nominibus 
eft  participium  in  lu  e.  g.  co  qechi  id  eft  co 
qelu:  $echi  co,  id  eft  $elu  co  2do.  lignifi- 
catur  per  huera  v.  hueraquechu  Huera  mo- 
%en ,  hueraquechi  moqen ,  segre  vivo ,  vix  re- 
fpiro.  3tio.  per  ape  v.  epe.  ape  acui,  villte- 
pelcaquebi  ta  ruca ,  vix  venit ,  quando  totam 

do 


domum  concitat.  epe  tuui,  v.  ape  tuulu  laqm- 
mebi  quine  cunuval,  vix  exivit,  quando  pau- 
perem  vita  exuit ,  privavit ,  de  medio  fuftu- 
lit,  morte  affecit.  83. 

29.  Adverbia  hortativa  funt  imo.  ca , 
quod  femper  poftponitur,  &  ordinarie  cum 
Futuro  vel  Imperativo :  non  imperat ,  fed 
fpiritus  ac  animos  infundit.  Cum  reliquis 
Temporibus  eft  adverbium  confirmativum 
vel  afnrmativum.  2do.  ea.  at  iftud  ex  Lingua 
Hifpana  videtur  accerfitum. 

30.  Potius  quando  fequitur  quam  ,  red- 
ditur  imo.  per  adverbium  iod  &  verbum 
cutnen,  quod  fiet  Participium,  fi  fenfus  id 
poftulet ,  &  fi  ponendum  fuerit  in  Praeteri- 
to ,  etiam  cum  mom.  iod  ciimeadui  ta  m  u- 
tuabuel,  ta  xd  mlecatuabuel  mo  va  meu,  po- 
tius  abirem ,  quam  manerem  hic.  iod  cUmei 
ta  m  ilomom ,  ta  x\i  ichaViuamom  mo ,  potius 
carnem ,  quam  pifcem  coihedi.  2do.  per  no. 
cofque  iqueViebin ,  ilon  no ,  potius  pane ,  quam 
carne  vefcor. 

31.  Jam  jam :  ape  vel  epe.  ape  v.  epe  tana- 
na&ai  f  jam  jam  cafurus.  83. 

32.  Mox,  ftatim  quando  eft  folum,  ver- 
titur  per  adverbia  Temporis:  at  fi  jungitur 
atque  ut,  redditur  imo,  per  veichi ,  muchai, 
v.  mutau      Si  fenfus  eft  de  futuro,  poterit 

L  etiam 


162  ?**&<& 

etiam  fieri  per  praeteritum  fubjun&ivi.  veicht 
v.muchai  acuai v.  acule,  deftu§eai,  mox  ut 
venerit ,  conjicietur  in  vincula,  in  carccrem, 
manum  illi  injicient. 

33.  Eft  Regula  univerfalis,  quod  quaeli- 
bet  pars  orationis,  ex  qua  poteft  fieri  ver- 
bum,  pollit  etiam  effe  adverbium  afTumen- 
do  Qechi  v.  quechi,  vel  n  auferendo ,  vel  po- 
nendo  illud  poft  n  ultimum. 

289.    §  3.    De  Adverbiis  propriis 
Linguae  Chilenae. 

imo  Rume.  224.  2do.  CaM.  193.  3tio. 
Re.  222.  4to  Em,  ema.  200.  5to.  Ula.  229. 
6to.  Petu.  215.  7mo.  Marimari,  quod  eft 
adverbium  ufitatiflimum ,  ac  fignificationi- 
bus  abundans,  exundans,  inundans. 

Etymologia  eft  ab  adverbio  mari,  decem. 
unde  mari  mari,  decies  decem ,  &  eft  mo- 
diis  affumptus  a  Lingua  Quichua:  nam  In- 
df  Peruviani  fe  invicem  falutantes  dicunt 
chuqfia  chuQca,  quod  fonat  decies  decem. 
At  ln  Lingua  Indo-Chilenfi  habet  fignifi- 
cationem  magis  amplam :  nam 

imo.  Eft  Adverbium  gratitudinis :  nam 
quoties  Indo  -  Chilenfi  aliquid  dono  datur, 
vel  aliud  quodcunque  praeftatur  beneficium, 
refpondet  mari  mari:  ago  &  habeo  gratias, 

amo 


«fc  $  d&  163 

amo  te  multum  de  tua  liberalitate :  charitate, 
diligentia,  grata  mihi  femper  erit  tui  doni, 
beneficii,  munufculi  memoria.  2do.  eft  for- 
mula  falutandi ,  valedicendi ,  &c,  nam  in 
congreflu  &  quoties  falutant  aut  valedicunt, 
dicunt  mari  mari:  falve,  falve  plurimum, 
falute  te  impertior,  jubeo  te  falvere,  bene 
vale,  valete  pariter  omnes,  opto  tibi  bonum 
diem ,  contingat  tibi  felix  fomnus ,  fervet  te 
DEUS :  omnia  hsec  &  alia  limilia  fignificat 
mari  mari.  Et  refpondens,  etiam  tnari  mari 
refpondet;  feu  falve  tantundem,  &  tu  falve 
perpetuum;  eandem  tibi  opto  falutem,  & 
ego  viciflim  tibi  bene  precor;  idem  tibi  op- 
to ,  valebis  tu  quoque ,  &c.  3tio  eft  adver- 
bium  ol>fecrationis.  mari  mari  Burenieen , 
rogo,  obfecro,  obteftor,  manus  ad  te  fup- 
plices  tendo,  per  DEUM  peto,  ut  mihi  igno- 
fcas,  veniam  des,  ne  me  rogantem  fuppli- 
cemque  rejicias.  4to.  mittendi  falutem,  &c. 
aldh  mari  maribichi,  ta  ni  marimari  eluabi- 
mi,  falutem  ipfi  a  me  dices  multam,  pluri- 
mam,  falvere  eum  jubebis  meis  verbis,  fa- 
lutem  illi  rurfus  a  me  nuncia,  falvere  illum 
quoque  a  me  jubebis.  506.  Ex  mari  mari 
fit  verbum  mari  marin  v.  marimariln ,  figni- 
ficat  omnia  quae  marimaru  Quando  mittunt 
falutem  absque  pin ,  dicunt :  aldil  marimari- 
len  v.  aldil  marimarileXaen :  At  cum  pin :  al- 
du  mari  maribichi  pi9  piabimi  ,  v.  aldH  mari 
mari  pieimUy  piabimi.  206.  244. 

L  2  Ad 


l64  %    $    e#> 

Advcrbia  Vocativa  non  habent  nifi        f 

unum  em:  at  utuntur  luo  proprio  invi    " 

fe  vocandi  modo.    imo,  Nominibus  coc        ^ 
guinitatis.     2do.  terminis  communibus    __  *",_ 
variatione  aliqua,  aliisque.    E.g.  Voca  J  ^ 
lius  matrem:  chacha.  patrem,  chachai,  c<  "~,J  "~ 
zau  Vetulas  vocant  cui  pro  cuye.    Decr  _"^  "■""* 
tas  cu/e  pUU ,  anima  vetus ,  fenex.  Fratre      "  = 
forores  fe  vocant  invicem,   llam ,  pro  Ua       m   *" 
en  v.  lam&en.     Viri  fe  mutuo  vocant     -  —  -- 
terminus  proprius  HuiUichium.   Filii  mi  -~  "=—  *■ 
etiam  Papai,  Pai  vocant :  &  Pater  filia  ^  '    "- 
v.  nabu  pro  nahue.     Quando  fe  appeJ  "^  ~s- 
Nomine  proprio,   aut  gradtts  coniangi   ^  _ 
tatis ,  addunt  cau  E.  g,  Uufue  cai  i  6     _~  ^p 
ter!  Chao  caif  6  Pater!  Huinca  cai,  t   ^  ^^" 
pane!   Bernardo  caif'6  Bernarde,  &c.    ^  'V^ 

290.  CAPUT  X.  :-  :-*-. 

DE  PILSPOSITIONIBUS,  ^  ^  *  ia 
imo.  A,  ab,  Praepofitio  vel  poftpc  ^ -*— ^  ; 
(  ne  Inftituamus  quseftionem  de  noiai  ^-  ra- 
in  Chilenfi  Lingua  magis  ufitatata  eft  '^  --  ^. 
quae  etiam  pronunciatur  mu  v.  meu,  tj 
quivalet  quam  plurimis  praepofitionibua  ^- j^d 
tinis  ,  ac  pro  iis  abunde  fupplet,  imo.  ^l;  , 
a,  ab.  cwra  mo,  ab  urbe.  2do.  i,  ex.  Awi^sr^  . 
ex  nemore.  3tio.  in.  rulu  mo,  in  campo..  ^  - 
de,  rou  mo ,  de  ramis.  5*°.  pro.  emt  mo, 
te,    6to.  cum.  chao  mo ,  cum  patre.  71110, :  ^ 

lelvu  "s    ^ 


j 


«# 


It* 


Oi.    JTt. 


i  mArme. 


trmxi3L 


ad 


:3L.  «?a.  Z>/OS 
r.  oga  I£IX  P^modc  ■/  eciam  fup- 
[jkpra  ivt.  r*r  «/ .  j^seitsrque  ciun 

\mb&  ftrros  znc:r=:  irdtorum.      *- 
(pk «r.  pr:.  :*■;**/ .  ^:c  eas  HUc .  illic  il- 
iadeac  *^£=:  5zzr&  Apc-^ope.eos  ta- 
rd  firrrTepi:  DicnTZJT^am  *5/>.    i«- 
rai'.  pre  «^  av  ^vjx",  per  me  licet.  :  S  5. 

Afcpe.  id-esa  q^od  ime;  fit  eodem 

AAfi  pcffie" .   quod  quando  jxmsfi- 

irtb  abioictis:  nos  fohnn  poteU  fieri 

afariRanegaxiva.  fed  etiam  per  Parti- 

a  lu  Degaxrnzm.    E.  g.    !*<?/*  uuia- 


quin  v.  abs- 

»  qood  ribcm  v.  potum  fumpferis.  /i- 

Quando  interve- 
Iranfido  prims  ad  fecundam  vel  fecun- 
adpriflttm.  non  fiet  per  ejusdem  parti 
Hti  fit  per  participia  ad  tertiam ,  fed 
rGenaidram  Ablativi.     E.  g.    utuimi 
^P*x*M,  me  inialutato  abivifti :  vel  per 
modarum    finitorum,        utuimi 


:&   Ante.    lmo.    quando  jungitur  cum 

,     fit    per    adverbium 

3  apC 


»66  *$&&<& 

ape  v,  epe.  Ape  quixxe  cuyen  acutun  v.  acutuan, 
ante  menfem  veni  v.  veniam.  ape  raqi  an- 
ttilaiai,  ante  meridiem  morietur.  2.  quando 
habet  annexum  quam,  fit  cum  ula  poftpo- 
fitum  fubjun&ivis  negativis:  comutunobilmi 
ula  ta  DIOSj  piaul§eaimi ,  antequam  frua- 
ris  DEO,  multa  tibi  funt  perferenda. 

4to.  Clam.  Quando  eft  adverbium  ,  & 
verbis  jungitur  ,  verti  poteft  1  per  vuri. 
vuri  ieiy  clam  portavit.  2.  per  Uum.  llum  cu- 
pai,  venit  clam.  3.  per  adverbia  llumquechi, 
elca§echi.  elca$echi  nuaiauquei,  clam,  clan- 
culum  pergraecatur ,  fcortatur ,  in  luxu  ac 
libidine  aetatem  agit.  Si  jungatur  Nomini- 
bus,  reddi  poterit  per  eadem  adverbia  ad- 
dendo  no  Nomini.  elca$echi  ta  ni  chao  ti- 
papatui  v.  tipapatui  quimnolu  v.  quimnoel  m 
chao ,  clam  patre ,  patre  infcio  exivit ,  egref- 
fus  eft. 

5to.  Cis  citra:trans,  nomey  carcu,  cis,  ci- 
tra :  nopa.  quamvis  nopa  eft  proprie  ex  hac 
parte  aquae  vel  viae:  unde  melius  vertitur 
per  particulam  pa  poftpofitam  Nominibus. 
E.  g.  mahuida  pa ,  citra  montem.  Quando 
citra  eft  praepofitio  taxativa  vel  exceptiva, 
non  fiet  per  pa  fed  per  no.  Vill  toquiaimi, 
laqpnn  no ,  ad  omnia  fe  extendet  tua  jurisdi- 
ftio,  citra  mortem.  213.    287:  2. 

6to.    Contra.    cum  verbis  intranfitivis ,  fit 

per 


tx*  &  d&  »67 

per  mo.  hllculen  eimi  mo ,  fum  iratus  contra 
te.  Cum  verbis  a&ivis,  1.  quando  praecedit 
verbum ,  verbo  pra  inferunt.  pipraeneu ,  lo- 
cutus  eft  contra  me.  2  anteponunt  Huera, 
v,  hueranma.  Huera  v,  hueranma  pieneuf 
contra  me  eft  locutus.  huera  v,  hueranma 
niemu ,  eft  tuus  contrarius.  o>ehuelai  dgu  in- 
chiu  mo ,  nihil  eft  nec  contra  me ,  nec  con- 
tra  te.  qehuei  dgu  inchiu  mo ,  adfunt  quae- 
relae  contra  utrumque  noftrflm.  Qehuelai  d$u 
vachi  huentu ,  nihil  contra  hunc  Indum  op- 
ponunt ,  objiciunt.  Contra ,  fi  fignificat  ex. 
adverfo ,  e  regione ;  rito ,  rito  inche  v  ni  ri- 
to  inche. 

7mo.  Coram,  fuppletur  1.  per  ina,  pro- 
pe.  ina  Pedro ,  Pedro  ni  ina :  ina  Pedro  mo , 
coram  Petro.  2.  per  ad:  eimi  mi  ad  mo,  co- 
ram  te.  3.  per  aqe.  Apo  tu  a%e  mo  ,  coram 
Gubernatore.  4  per  taftu:  taftu  inchiu  v. 
inchixi,  coram  nobis. 

8vo.  Cum  e$u  v.  mo.  Chem  mo  v.  chem 
e<$u  rputibimi  vachi  mamll?  cachal  mo  v.  e$u. 
quo  iftrumento  form&fti  hoc  hgnum?  fecuri. 

gno.  Erga  V.  a,  ab.  Extra  adverbium 
huecun;  praepofitio,  ut  in  exemplis:  tutelai- 
mita  mi  piel  meu,  vemn  meut  extra  chorum 
faltas.  huedhued  $etui,  v.  huedhuedi,  v,  hued- 
huedtui,  infamt,  deftpit,  de  poteftate  mentis 
abiit.  caqeduamn,  catuduamn,  ecftafin  pati, 
animum  rapi,  abripi,  abforberi. 


i68  <*,     &     d£» 

10.  Infra.  i#  nau  9  nauple  9  nau  mo  9  naH 
ple:  deorfum.  2.  minche.  minche  %ilan  v. 
«a#  oplan,  vadum  mferius  tranHre,  fuperare. 
minche  pnnpixya ,  fub  axilla. 

11.  Inter.  1.  ragi  v.  raqin  v  ragintu  ra- 
qp  v.  ra$in  puche  v  puche  mo:  v.  ra$in  mo 
puche,  inter  homines,  in  medio  hominum. 
ra$in  v.  ragintu  anu§e,  fede  medius,  in  me- 
dio.  2.  uildanmaumn,  dividite  inter  vos.  /#g- 
mui%u ,  alter  alterum  occidit ,  mutuis  vul- 
neribus  conciderunt.  3.  Quando  funt  plu- 
res,  qui  ad  aliquid  faciendum  concurrunt, 
&  ifti  plures  funt  ejusdem  generis  in  illa  li- 
nea,  quam  Nomen  exprimit,  tunc  elegan- 
ter  adhibetur  Nomen  illud  genericum  uni 
cum  litera  u ;  &  fa&um  verbale  jungitur 
cum  particula  perfonae  refpondente.  E.  g. 
Ta  in  penium  deumaVUin  rucaf  nos  fratres  fo- 
li ,  v.  nos  fratres  omnes  fimul  v.  unii  domum 
hanc  a  fundamentis  ad  colophonem  erexi- 
mus ,  vel  (  ut  Hifpani  loquuntur  )  inter  nos 
fratres  perfecimus,  perduximus.  ta  in  mon- 
mahueun9  inter  nos  confanguineos.  ta  ui 
maUeun  peniun  ei§n  cai9  inter  patruos ,  fra- 
tresque.  ta  in  quine  cheun  ,  inter  nos  qui 
ejusdem  fumus  familiae,  domus,  vicinitatis, 
ordinis. 

12.  Intra,  intro:    minu9  puminu:  dicitur 
etiam  pu  folum.  pu  mlei9  intus  eft.  pu  ruca» 

intra 


Sfc»    $    e#»  '69 

intra  domum.   Inde  minutun ,  minuln ,  intro- 
mittere. 

1 3.  Juxta ,  prope ,  quando  eft  adverbium, 
llecun.  Si  diftantia  eft  parva ,  ina  ;  inde  lle- 
cun,  inan  E.  g.  lleculei,  parum  abeft.  inapra- 
quei ',  accedit.  diyelei,  eft  propinquum,  pro- 
ximum.  diqtlbi%e,  paululum  illud  remove. 
deutumn  v.  pelolemn ,  aldu  digelelai  ta  mn  la- 
ial,  attendite  &  vigilate,  quia  mors  appro- 
pmquat,  nec  longe  abeft  hora,  quae  vobis 
vitam  finiet,  Quando  juxta  eft  praepofltio, 
verti  poteft  1.  per  pu:  anulen  pu  ktal,  fedeo 
ad ,  prope ,  juxta  ignem.  2  per  taf ,  taf  leu- 
vu ,  v.  leuvu  mo ,  juxta  fluvium.  3.  ina.  ina 
leuvu ,  v.  ina  leuvu  mo ,  prope  flumen.  eimi 
mi  ina ,  haud  procul  a  te.  inaltu  leuvu ,  pro- 
pter  v.  praeter  ripam. 

14.  Per.  quando  fonat  juramentum  fm\ 
ft  obfecrationem  vla.  DIOS  fm  !  DIOS  ni 
vla,  per  DEUM  0.  M  Si  motivum,  mo. 
inche  mulai,  v.  inche  molai,  v.  inche  molai  ta 
mi  umauiual,  per  me  non  ftat ,  quin  dor- 
mias:  4,  92.  inche  u§e  pieimi,  per  me  licet, 
ut  eas.  29P:   1. 

15.  Poft.  1.  Vuri.  Vuri  coyam ,  vuri  coy- 
am  mo ,  vuri  mo  coyam ,  poft  quercum.  Ex 
vuri  fit  vuritun ,  fequi ,  regredi.  vurUen ,  fta- 
re  retro,  a  tergo.  vurintun,  abdere  fe,  fe 
occultare,   fua  tegere,    celare,    diflimulare. 

vu- 


*7o  <$*,&*& 

vuriqnen,  fraus,  dolus,  perfidia.    vuri§nen- 
tun,  cretizare,  vulpinare,  fraudulenter  ag-e- 
re.  vuri  d$u,  res  fufpe&a.  vuri  piel ,  di&a  in 
abfentia ,  a  tergo.    2do.  inan.  eimi  inanqfiimi 
v.  inaleimi ,  tu  fequeris.    3tio  epu§entu,  pri- 
mus  a  primo.    ciilaQentu,  primus  a  fecundo. 
meli§entu  f  primus  a  tertio ,  &c     Qelai  ta  mi 
elu§eam  v  elu%eal,  ina%echi  acuimi ,  v.  tutel- 
palaimi ,   tenpalaimi ,   fero  venientibus  offa. 
4to.    Vurifan  Cuan ,  poft  feftum  fanfti  Joan- 
nis.    5to.  rupan.  rupale  quirxe  cilyen  cupatuan, 
redibo  poft  menfem.     6to   nma.   aldunmamo, 
poft  longum  temporis  intervallum.  pichinma 
mo ,  ftatim,  poft  exiguum  tempons.     rupal 
kdau ,  poft  pera&a  negotia.    rupan  umautun, 
poft  fomnum.     chillcatuli  umautumen,   poft 
ftudium  eo  cubitum.    deuma  ta  mi  imom  ra- 
pituimi,   poft   menfam   v.   bene   potus,    vo- 
muifti. 

i6.  Praeter.  i.  re,  mtn.  Vill  amomaripa* 
iai$n ;  re  vUcha  v.  vUcha  mtn  amomaripalai- 
ai ,  omnes  praeter  fenes ,  exceptis  fembus, 
precibus  interfunto.  v.  2  vill  amomaripaia- 
io>n ,  pu  vilcha  no.  3.  ovifa  nielan ,  mari  mtn 
nien  v.  re  mari  nien ,  non  habeo  oves  prae- 
ter  decem.  chem  cdmelcaeimu ,  re  umautun 
cumelcaqueimu ,  nihil  tibi  prodeft  praeter  dor- 
mire.  chem  rume  do>u  aiuquebi  ta  che ,  lan  no, 
v.  lan  mtn  aHxldbi,  omnia  amant  homines 
praeter  mortem.     vill  rupaquei  maputu  d§u , 

DIOS 


DIOS  ni  aiuqen  no,  v.  DIOS  ni  aiuqen  mtn 
afrupalai,  omnia  praetereunt  praeter  amare 
DEUM.  villchi  d$u  mo  ciimelcaqueimi ',  mi 
Miffa  picloel  no ,  v.  re  mi  Miffa  picloel  mo  cu- 
melcaquelaimi ',  omnia  facis  fatis  bene,  &  fa- 
tis  accurate  praeter  infervire  Miffae.  V.  nifl. 
291. 

17  Pro.  ChaUua  eluabuen  v.  chaUua  m 
eluabubin,  vilu  eluuyeen,  mihi  dedifti  fer- 
pentem  pro  pifce.  Ta  ni  cumeqen  mo  bure- 
nieaein  mo  ta  DIOS,  pro  bonitate  fua  mife- 
rebitur  noftri  DEUS,  v.  propter  fuam  bo- 
nitatem.  mi putun  mo  allcu  Miffalaimi,  pro- 
pter  potum  non  interfuifti  Sacro.  DIOS  ni 
vla,  propter  DEUM.  290:  1. 

18.  Prope.  V.  juxta.  Propter.  v.  pro.  fi- 
ne.  inaduamnoquechi  v.  inaduamnochi  notu- 
caqueimi ,  inattentus  res  proteris,  obteris, 
conculcas ,  pefundas.  ralli  deumaimi  cafca- 
man  %enolu ,  v.  cafcaman  no  eimi,  absque  eo 
quod  lit  tui  officii,  nec  fts  opifex  lancem 
ex  ligno  formafti.  quidu  tupubi  ta  ni  peni, 
raquinobilu  ta  ni  chao ,  fine  v.  absque  reve- 
rentia  erga  patrem,  fratrem  ipfemet  verbe- 
ravit.  hueracaqei  raqui%enolu,  injuriofe  ac 
fine  omni  reverentia  tra&atus ,  vexatus ,  ex- 
agitatus  eft.  huera  duQucabimi  mi  huerilcano- 
eteu,  male  eum  verbis  accepifti  fine  caufa. 
eahueUu  qenolu  aldunmalbin  ta  mi  pemeabu- 

bin, 


»7*  ?&,<&<& 

bin ,  quod  equo  carerem  tardius  ad  te  vifen- 
ctam  acceflL  chum  cofque  catuabun  v.  chum 
caixLcofqueabun  genochi  cuchido  v.  qenochi  cu~ 
chillo  mo ,  qua  ratione  panem  fcinderem  abs- 
que  cultro.  maldutulaimi  rutne  ta  mi  ial  g*- 
no  chadi,  non  tangis  line  v  absque  fale  cibum. 

19.  Sub.  v.  infra.  10.  Super.  huente.  Hu- 
ente  ktal  miauquei,  multis  calamitatibus  ex- 
ercetur  ,  multas  aerumnas  fuftinet.  huente 
ktal  umautuquei  ,  nullis  periculis  terretur. 
huente  glam  temlaimi,  non  es  bene  educatus, 
eruditus ,  inftruftus.  huente  glam  temmquebi 
ta  m  puyalli  prolem  fuam  ,  fuos  gnatos 
Ghriftianae  fidei  rudimenjta  docet ,  urbanis 
moribus  inftruit,  ad  humanitatem  infbrmat. 
duamtunmaeimi ,  fuper  v.  de  te  cogito.  hw- 
entelbin,  illud  fuperpofui.  huente  mlei9  h«- 
ente  mefa,  fupra  ftat,  fuper  menfam. 

20.  Supra.  imo.  Huenu,  quod  plures  ha- 
bet  Dgnificationes ,  nam  1.  coelum,  cceleftes- 
que  regiones  fignificat.  2.  cum  n  huenu, 
alicubi  eft  magifter.  3.  furfum,  4.  fuper  & 
fiipra,  poniturque  vel  Gne  praepofitione,  vel 
cum  mo  poft  nomen,  v.  cum  mo  ante  no- 
men.  E.g.  huenu  pdll ,  v.  huenu  pdll  mo ,  v. 
huenu  mo  pdll ,  fupra  pavimentum.  plquitu- 
quilmi  huenu  mo,  v.  huenu  ple9  ne  cum  Diis 
gigantum  more  pugnes,  in  coelum  ne  e&- 
puas.  huente  leuvu,  adverfo  flumine.  huente 
v.  huenteple ,  fupra.  21. 


<&    ®    e*  '73 

21.  Tenus,  i.  ple.  ancaple:  usque  adme- 
dietatem.  loncople ,  ufque  ad  oaput.  2.  ciltu, 
pelcutu,  coUo  tenus.   216. 

22.  Trans  v.  Cis,  citra.  Verfus.  lafquen- 
ple  v.  lafquen  mo  ple  ,  verfus  mare.  vaple, 
vamople ,  tva  ple,  tva  mo  ple ,  huc,  hac.  vei 
ple,  tveiple,  veimople ,  tveimople,  illac,  iftac. 
teyeple,  teyemople ,  llluc.  caple,  alio,  non  ad- 
mittit  mo ,  neque  vauple ,  teyeuple ,  quia  #<*» 
derivatur  a  00  *»*# ,  &  teyeu  a  fej^  a**#.  quv* 
wnple:  ex  una  parte,  verfus  unam  partera, 
epunple ,  verfus  utramque  partem.  villple ,  u- 
bique.  vachiple,  ex  hac  parte.  NB.  Huilliches 
dicunt//i  pro  cai9  &  pUlcu  cofque  ple,  pro 
pHdcu  cofque  cai ,  panis  &  potus. 

23.  Ufque.  imo.  cutu.  leuvu  cixtu,  leuvu 
mo  ciltu.  ufque  ad  fluvium.  cUmehuelaian , 
laqmelmi  ctitu ,  non  ceflabo ,  non  definam , 
donec  v.  ufque  dum  te  occidam.  eimi  mo 
cutu ,  ufque  ad  iocum ,  ubi  ftas.  inche  m  mlen 
mo  oxtu>  huc  ufque  ubi  confifto,  perfifto. 
2do.  ple.   V.  Tenus. 

291-    CAPUT  XI. 
DE  CONJUNCTIONIBUS. 

1»  Ac>  atque,  &,  etiam;  cai:  haec  conjun- 
ftio  cai  fuppletur  imo.  cum  huen.  E.  g. 
votmhuen,  pater  &  filius.  conihuen,  matet 
&  filia.  204.  2dcK  cum  ple.   290:  22.  3tio,  per 

lilepfin 


»74  •%*     $     JgP 

filepfin  reducendo  Nomina  fingularia  copu- 
lata  cum  &,  ad  Numerum  Pluralem.  E.  g\, 
eimi  inchiu ,  ego  &  tu ,  nos  duo.  teye  eimu , 
tu  &  ille.  inchin,  ego  &  vos,  vos  &  nos.  16. 
18.  21.  Cai  quandoque  eft  particula  exor- 
nativa  vocativa:  Chao  cai!  o  Pater.  Nuque 
cai!  o  Mater !  289. 

2do.  Aut ,  vel ,  item  ve  encliticon.  chei, 
chemai,  chiRi.  %epei ,  peu  Tva  chei,  teye  che- 
mai,  aut  hoc  aut  illud.  cumeqetuai  chei,  c£- 
me  Qetulaiai  chemai,  erit  tempeftas  vel  fe- 
cunda  vel  adverfa ,  aut  ferena  aut  turbida. 
288:  6. 

3tio.  At,  attamen,  fed,  tamen.  1,  no,  mau 
Vill  huexiequeiyn ,  inche  mai  no,  omnes  fu- 
rantur,  at  non  ego.  v.  inche  maihuenequelan. 
2.  inei  chillcatulai  rume  ,  inche  mai  chillcatu- 
quen ,  nemo  ftudet ,  at  ego  litteris  navo  ope- 
ram;  nemo  eft  mufarum  cultor,  at  ego  fum 
difcendi  cupidiflimus ;  nullus  fe  ad  littera- 
rum  ftudia  refert,  at  ego  totus  in  eo  fum, 
ut  animum  do&rina  excolam.  quimlaimi  pi- 
Qeimi ,  eimi  ca$ei  ta  mi  duam ,  dicunt  te  non 
mtelligere :  at  tu  optime  fcis ,  quo  curfum  di- 
rigas ,  quam  viam  teneas ,  fequaris.  V.  imo. 

4to.  Ergo ,  ideo ,  igitur.  Veimo;  veixiivla, 
DIOS  ni  piel  raquilabimi ,  veimo  alhue  ruca 
upe  pi$eaimi ,  DEI  mandata  non  fervas ,  er- 
go   condemnaberis.      raquilabimi  ta  mi  to- 

quie- 


quieteu,  veimo  tpuqpaimi,   fuperioribus  obe- 
dientiam  non  praeftas ,  ideo  vapulabis. 

5to.  Equidem,  quidem.  mau  Inche  mai 
DIOS  ta  ni  piel  inaituquebin ,  equidem  DEI 
niandata  fervo.    item  vemqe  mai ,  fac  fis. 

6to.  Et ,  etiam  V.  ac ,  atque.    Ideo.  V.  er- 

go,  quia,    imo  i    Huelu,  quod  folet  habere 

adjunftum    mai ,    &    interdum    interponunt 

que.    E.  g.   huelumai ,  hueluquemai     Verum 

adverbiiim  .•  non  folum ;  in  hoc  idiomate  o- 

mittitur.    chgarcudi,  hueluquemai  la$mtubi, 

vulneravit,   imo  interfecit.       cumeo>ei  pigei, 

hueluquemai  marichi  iodi  ta  m*  cilmen ,  bonus 

imo  optimus.    Huelu  etiam  fignificat:  at,  ta- 

men ,  attamen.  vill  alcuMiffapaquei%n ,  huelu 

eimi  no ,  v.  eimi  huelu  no ,  omnes  Sacro  in- 

terfunt,  attamen  tu  nori.    2.  ina ,  &  eft  ele- 

gantius.    chgarcubi,  ina  lagmtubi,  illum  pri- 

mum   vulneribus,   demum   morte   mul&avit. 

ymo.  Ne  cam.  inche  cam  aiecahue  gen? 
inche  aiecahue  $en  cam  chi?  Egone  fcurra, 
egone  parafitus  ?  ta  ni  umautunoabum ,  nan- 
pllmeuyei,  ne  dormiret,  ambulatum  ivit. 

8vo.  Nec ,  neque.  rume :  eimi  rume  no , 
nec  tu.  tva  rume  vemlaiabimi ,  tva  cai  vem- 
laiaimi,  nec  hoc  facies  inei  rume  inchiu,  neu- 
ter ,  nec  ego  nec  tu.    inei  rume  eimu ,  nec 

tu 


i?6  <«*»$«&» 

tu  nec  ille.  inei  rume  inchin ,  neque  ifti ,  ne- 
que  nos.  inei  rume  Pedro  Pablo  eQu  quim- 
Chilidu§uquelaimu ,  neuter  nec  Petrus  nec 
Paulus  linguam  Chilenfem  callet.  ulaian 
mlecatulaian  rume ,  nec  ibo ,  nec  manebo. 

gno.  Nifi.  re  ,  mtn.  re  eimi9  eimi  mtn , 
nemo  nifi  tu.  re  cofque  pin,  panem  fohim 
poftulo. 

10.  Quamquam,  quamvis.  cume$elu  ru~ 
me  v.  ciimelu  rume ,  eimi  chanapiuqueknolali- 
mu  ta  mi  chao ,  quamvis  bonus ,  Pater  tuus 
fua  tibi  arcana  non  pandit,  non  communi- 
cat,  non  patefacit,  non  manifeftat. 

ii.  Qua,  quatenus,  fecundum  quid.  mo 
&  faciendo  ex  nomine  abftraftum :  ta  mi 
mapuche%en  mo ,  qpllirqueimi ,  qui  Indus  po- 
tu  te  obruis ,  ingurgitas.  ta  mi  chumyen  mo 
vei  piqueen ,  ta  mi  Patiru^en  mo  chei,  ta  mi 
Huincaqen  mo  chemai ,  quatenus  mihi  hoc 
dicis  ?  qui  Miffionarius  ,  an  ut  Hifpanus  ? 
ta  m"  allcunon  mo ,  rupalmavaXi  ta  m  rulmen, 
qui  furdo,  furdaftro,  &  quod  graviter  au- 
dit,  illi  ignofcendum,  danda  venia  eft. 

12.  Quia.  i»  mo.  mi  laqmdiel  mo  quine 
huentu,  plfulgeaimi,  quia  homini  necem  at- 
tulifti,  quod  hominem  vita  privafti,  exuifti, 
tu  quoque  fufpendio  necaberis ,  vitam  finies. 
mi  cilme  che%en  mo  aiueimi.    v.  2,  cume  che- 

Qeimi 


<&>    $    d£»  177 

qeimi;  veimo  aiueimi ,  quia  es  vir  probus; 
mihi  in  delitiis  es.  Sed ,  verum ,  verum  enim 
vero,  quimlaimi  piQeimi ,  eimi  mai  cagei  ta 
miduam ,  Gmplex  appares ,  fimplicitate  cares. 

13.  Si.  imo.  cum  fubjun&ivis;  omitti- 
tur.  acule  ,  nietuabimi,  eum  fi  venerit  f  de- 
tine.  pebili  laqpnabin ,  fi  viderem  illum ,  tru- 
cidarem.  pebubili  la%mabubin,  illum  fi  offen- 
diflem  ,  peremiffem.  2do.  huerilcauyen  chei 
v.  iumechi  huerilcauyen  ,  bhreniemollechi  9  fi 
erravi,  parcite. 

14.  Sic,  ita.  1.  vamqpchu  vamqpchi uuda- 
queimi  huera  lan  !  ficcine  feparas  amara 
mors.  2.  vem  v.  vam.  vem  niebiqe ,  fic,  ita 
illud  teneas.  vam  amoqe ,  fic ,  lta  ambula. 
inche  vemqen,  ego  fum  lta  coniiitutus,  hu- 
jus  fum  ingenii.  eimi  vemqelaimi,  ea  tibi  in- 
doles  non  eft.  vemqeiai ,  qelai ,  qelai  veichi 
dqu,  non  eft  ut  dicis,  eft  falfum,  falleris. 

15.  Sicut,  ficuti.  velut,  veluti  ut,  uti. 
imo.  vamqelu.  Inche  vemqelu.  inche  vem- 
qechi,  ficut  ego  2do  omittitur  ficut.  E  g. 
ro"  amocan,  ficut  fecit  iter.  ro  piel,  ficut  di- 
xit.  ro  toquiel,  Dcut  praecepit  mi  vemeteu, 
ficut  tibi  fecit.  3tio.  eimi  vemqelan ,  non  fum 
ficut  tu ,  tui  ingenii ,  tuae  indolis.  mi  chao 
vemqeimi ,  patri  aflimilis  es ,  patrem  ore ,  ha~ 
bitu,   inceffu  refers,  es  patris  viva  effigies. 

M  eimi 


17 


8 


eft- 


^ivrfia*05 


*  *.-*  ""^  v»"01 


>?^S  *<eC 


%*> 


uf 


-c«* 


t*****^  .  o^J  ^o 


jp-L*—  - 


_-  V*    N 


'*»  *^  -s  o**10  V 

fcoot»5'*     .     uti.  N 

,-«**».  u  1  Mctt" 


e7 


xv 


**£'*-  *V*    €%f*<* 


.  -•* 


—  *    —    __ 


%         _. . 


----■-■   --^  aCco«°' 
----^**    rttare 


citare  defiderant;  in  duobus  autem  affe&i- 
bus  excitandis  praecipue  antecellunt.  imo.  in 
affe&u  triftitiae  &  commiferationis  ,  adeo 
graphice  &  proprias,  &  alienas  calamitates 
defcribunt.  2do..  in  amore  &  blandimen- 
tis.  Tani  blandi  funt  &  blandiloqui ,  praefer- 
tim  mulieres,  quae  ut  verborum  concinni- 
tatem  &  ornatum  aucupentur,  amoremque 
fibi  concilient,  mirum  quantopere  fuis  di- 
minutivis,  aliisque  orationis  pigmentis  pul- 
cherrimum  idioma  corrumpant. 

293.  2do.  per  Interje&iones.  E.  g.  tui, 
atui,  atutixi!  vox  ejus  qui  vapulat,  doloris 
acerbitatem  fignificans.  achuchu !  indicans 
vehementiam  frigoris.  iiiiu,  fignum  irae  & 
contemptiis.  ti\i,  titi  cani !  injuriae,  cavilla- 
tionis  !  ui  ui  !  defperationis.  ehu  ,  terror , 
horror ,  pavor.  veicu  !  ehu ,  ehuem ,  admira- 
tio.  Em  !  affli&ionis.  inche  em!  o  miferum 
me!  ema,  em  /  amoris.  vot  !  commoti,  & 
obturbati  animi.  ananai,  fenfus  doloris,  dum 
jocantur  &  lafciviunt.  hue  !  admirationis 
dum  audiunt  nova  vel  inaudita. 

294.  3tio.  per  partes  orationis  vel  folas 
vel  compofitas,  fic  blandiuntur  viris  vocan- 
do  ipfos  chachai,  tai,  chai,  zai:  mulieribus, 
chacha:  externis  ,  nat\  Minantur  dicendo 
muchai !  fubintelligitur  :  peaimi  v.  penmua- 
imi,   v.   nacmaeimu       Exprimunt    exceffum 

M  2  quan- 


i8o 


«Sfc 


dfr 


quantitatis  imo.  per  em  !  ovi/a  em  !  6  in- 
gens  ovium  multitudo.  2do.  per  qeno,  quod 
idem  eft  quod  $eno  ironice :  qeno  ovifa  f 
Defperationem  declarant  per  latinoabun  ;  cal- 
\i  lachi;  utinam  morerer.  Triftitiam:  cu- 
tantuqen  em  !  affligor  !  "quot  me  obruunt 
mala  !  piaulyen  em !  vexor ,  tribulor ,  exagi- 
tor.  Imprecantur  mulieres :  larume%e ,  ta na - 
rumege*  Affe&us  defiderii :  pulcuem  !  utinam 
haberem  ad  bibendum.  mifqui  iabun  eml 
mel  percupio.  Dolent  abfentiam  a  Patria, 
vel  a  re  aut  Perfona  amata.  ehu  ca  lihuen  f 
en  aliud  fufpirium.  Ad  confolandum:  chu- 
mabuiy  chum§eabui!  quid  agas?  Ja&antiae: 
caUi  v.  caUi  mai!  exfpe&a,  videbis.  item 
dicunt  ironice  penmaulaiaimi  mai!  nihil  tibi 
mali  accidat.  Addunt  nonnunquam  Nomina 
Frater ,  amice ,  &c.  amo%e ,  amo%e  peni,  Qe- 
lai !  canes  vocant  per  vachivachi 7  incitant 
per  toto  v.  to  to  !  cohibent  per  chuchu.  Quan- 
do  propellunt  equos,  mulas,  vaccas,  &c- 
clamant  ala  ala!  v.  ale  ale  ?  506    508. 

295.     CAPUT   XIII. 
DE  PARTICULIS   EXPLETIVIS  ET 

EXORNATIVIS. 

Duplex    eft    particularum    exornativarum 

genus;    nam   quaedam   ipfis   verbis  inferun- 

tur,   de  quibus  jam  faepe  fa&a  mentio  eft. 

Aliae  autem  funt  extra  compofitionem ,   nec 

funt 


funt  pars  orationis  fignificativa ,  fed  tantum 
exornativa,  quamvis  aliqui  iis  utantur  non 
tam  ad  concinnitatem  &  elcgantiam,  quam 
«x  ufu  &  confuetudine.  Sunt  autem  fequen- 
tes: 

imo.  Cha  eft  mere  exornativum,  &  or- 
dinarie  jungitur  adverbio  ca.  E.  g.  cacha ,  & 
non  cum  alia  voce  aut  di&ione  ,  &  quidem 
folum:  cacha.  662. 

2do,  Chi.  1.  eft  idem  quod  chei.  2.  eft 
pars  eflentialis  verborum  in  prima  perfona 
Imperativi  absque  Tranfitione:  &  fecundae 
pluralis  ad  primam  fingularis  cum  Tranfi- 
tione.  E.  g.  eluchi,  elumochi ,  item  in  pro- 
nominibus  demonftrativis.  E.  g.  veichi,vachu 
item  in  adverbiis  numericis  quiuechi,  efuchi, 
&c.  3tio.  eft  exornativum ,  concurritque 
cum  quacunque  orationis  parte,  praecipue 
cum  participiis  in  lu ,  &  adverbiis  cam,  mai, 
Uc,  &c. 

3tio.  Qa.  Quandoque  eft  pars  Nominis 
aut  Verbi ,  &  tunc  eft  fignificativum ,  non 
ex  fe ,  fed  ut  unitum  verbo.  E.  g.  gna tu  v. 
o/itu.  profe&o ,  me  hercle.  Qapin ,  uxor  mo- 
re  patriae.  qacan,  haurire  fentinam.  Exor- 
nativum,  illud  verbis  aut  Nominibus  quan- 
•doque  intercalant,  praefertim  in  fuis  canti- 
unculis.  411.  Extra  compofitionem  illud  in 
fuis  Dialogis  frequentant. 

M  3  4to. 


'8=  *»     ®     ,» 

4to.  m.  haec  particula  raro  invenitur,  tSc 
folum  cum  e«, 

5to.  /V.  217.  @wtf  extra  compofitionem 
&  poft  adjeftiva  1.  aequivalet  arttculo  Plu- 
ralis,  ut  diftum  10.  2do,  pofitum  poft  ad- 
verbia  &  pronomina,  eft  particula  exorna- 
tiva.  Item  cum  nominibus  numeralibus  cum 
/  &  fine  /.  E.  g.  quineque  v.  quinelque ,  qui- 
dam :  quamvis  jure  dubitetur ,  num  hic  fit 
exomativum,  an  nota  numeri  Pluralis.    220. 

6to.  Ta.  aliquoties  eft  ugnificativum.  1. 
dum  agit  vices  ckem ,  atque  ita  illo  utuntur, 
quando  non  fatis  audiunt ,  vel  percipiunt , 
quod  dicitur.  2do.  quando  difcernit  ac  divi- 
dit  vocem  aliam  ab  alia:  fic  adhibetur  ante 
i\\  E.  g  inchin  ta  in ,  nos :  ut  diftinguatur  ab 
f'n ,  edere ,  bibere.  Caeterum  quando  eft  ex- 
ornativum ,  eft  quo  frequentius ,  &  frequen- 
tiffime  utuntur  ,  &  quandoque  ponunt  in 
principio ,  quandoque  in  medio ,  vel  fine. 
nal  ia  tifan  ,  liber  exeo. 

7mo.  Va  ,  ve  funt  mere  exomativa.  va 
reperitur  poft  ca.  vei  cava  v.  eaba.  Ve  cum 
quacunque  orationis  parte ,  utrumque  fem- 
per  in  fine. 

8vo.  Quaedam  orationis  partes  fignifica- 
tivae ,  adhibentur  quandoque  ut  non  figni- 
ficativae ,  quamvis  non  communiter :  funt- 
que  inltar  intercalarium.  E,  g.  vei  ta,  veimo, 
veimota ,  pickiga  v.  pchii§a. 

CA- 


*%3  @  Jfr  183 

295.    CAPUT  XIV. 

Idiotifmi   feu   modi   loquendi   Linguae 
Indo-Chilenfi  proprii 

Habet  haec,  uti  quaecunque  alia  Lingua 
fuos  proprios  loquendi  &  explicandi  mo- 
dos,  faltem  apud  Latinos,  quod  fciam,  non 
ufurpatos.    E.  g. 

297.  imo.  In  gravi  dolore  aut  affliciione 
dicunt  uudalei  ni  piuque ,  cor  meum  eft  di- 
vifum:  &  quando  affli&io  ceffat,  ac  iterum 
ftfnt  contenti,  utuntur  hoc  idiotifmo:  ntif- 
tuletui  ta  xd  piuque ,  jam  meum  cor  eft  ite- 
rum  claufum:  latine,  Tranfiit,  qui  animo 
haerebat  infixus  dolor.   460. 

2do.  Hanc  phrafin  latinam:  hoc  non  ad 
me,  ego  in  aliena  me  non  intrudo;  ego  in 
officii  mei  regionibus  me  contineo;  Lingua 
Chilena  vertit :  conmpaquelan  vachi  d$u  mo, 
vel  hoc  idiotifmo:  inche  pivalan.   527. 

3tio.  Haec-  quiefce,  conquiefce,  ad  tran- 
quillitatem  animi  redi ,  reddunt :  natifape  ta 
mi  ullcun ,  nailpape  ta  mi  piuque.  488. 

4to,  Dum  latine  dicitur  venit  hora,  Chi- 
leni  dicunt.  finita  eft.  E.  g.  deui  ta  m  iabuel9 
eft  hora  prandendi,  edendi,  bibendi.  543. 

5to.  Latini  dies,  nocies  Chileni  nume- 
rant :  epu  puni,  ante  duos  dies.  epu  punai, 
poft  biduuitt.    543. 

6to.  Latini  anno  dant  menfes  folares ;  Lu- 
nares  Chileni.    543. 

7mo.  Apud  Latinos  aliud  eft  comedere, 
bibere  aliud :  at  apud  Chilenfes  eadem  vox 


,84 


®     *» 


in  &  ederc  lignincat ,  &  bibere.  ilan  vinu , 
non  bibo  vinum ,  quamquam  non  careant 
proprio  verbo  phtun,  bibere.  479. 

8vo.  Chem  criif  mlei  ,  amoquei ,  miauquei ', 
quis  ventus  ?  quse  aura ,  quae  tempeftas  ?  560, 

9.  peeimi  cupan.  venio  ad  te  vifendum. 
76.  79.  169. 

10  Lalcali  v  laieXi  ta  m  pinom,  mortua 
eft  ipfi  uxor.    538. 

11.  numuhtlan,  olfacm  non  me  percipio, 
non  oboleo.  pro  :  fum  jejunus ,  integram 
famem  ad  ovum  affero. 

12.  motitui  leuvu,  fluvius  impinguatus 
ctt.    pro:  intumuit.    433. 

13  epu  antu  vemafilu ,  v.  epu  antu  vemlc- 
lu,  duos  circiter  dies.    543, 

14.  Iram  ob  quam  excefferunt  verberan- 
do ,  &c.  excufant :  ui  ta  m"  cuu ,  item  hoc 
idiotifmo:  uln  ta  m  cuu.  512. 

15.  Tva  ta  ni  mtn  cupan,  venio  prima 
&  ultima  vice.    550. 

16.  Vircit  moUbun  mo  v  vircute  molbtin , 
absque  ira,  libidinis,  &c.  impetu.  484  453. 

17.  coni  Miffa,  Sacrum  incipit.  tipai 
Mijfa,  Miffa  elt  finita.    524. 

18.  yemem  ca  daji,  Tranfeamus  ad  alia  516. 

19.  mivu  coni,  quot  vulnera  illi  funt  in- 
flifta?   533.    mivii  tu$ei?  quot  accepit.  267. 

20.  afpe  vachi  d$u ,  kuenu  prape ,  pu  piilli 
conai  v.  conpe ,  oblivioni  illa  tradantur  ,  de 
his  mentio  non  amplius  fiat.    516. 


21.  eimi mo  yavuluqtten ,  in  te  confido.  482. 

22.  pichin  ptm  duamtuaeneu:  parum  taba- 
ci  obfecro.  414. 

23.  ta  mipnen  ieubin  nw ,  quod  te  amem 
ut  mater  filium.    503. 

24.  Cheu  utmmaimi,  ubi  transegifti  no- 
ftem.  494. 

Haec  pauca  fufficiant,  ut  conftet  Linguae 
Chilenae ,  uti  aliis  non  deefle  fuos  Idiotifmos 
&  modos  loquendi  proprios ,  quos  Le&or , 
ut  fervet  in  loquendo  proprietatem  ,  dili- 
genter  obfervabit. 

298.      CAPUT  XV. 
DE  ACCENTU  &  ORTHOGRAPHIA. 

De  utroque  fat  fuperque  di&um  fuo  loco 

l-  2-  3.  4.  5.  34.  52-  53.  54.  55.  &c.    Caetera 
ufus  ac  Magifter  docebit. 

Geiftae  26.  Augufti  1772 

299.        EPISTOLA. 
Ri  aiuelchi  Patiruem  Beraardo  Haveltadt. 

Mari  mari. 
Aldun  mita  cupa  chillcaeimi  vachi  tipantu  mo  ;  huciu 
pepi  vemlabin  tva  epu  dgu  ni  vla.  une  :  HuerquenChe 
ni  pevalnon  mo.  epulelu  :  ta  ni  quinobun  meu  Chilidu- 
$u  tva.  Huelu  ado  Huerquenche  nien.  cume  quimnoli 
rome  Chilidugu  ,  doi  pichi  mita  rulmean  cai.  Vei  ni  vla 
Patiru  ema  !  vill  ni  piuque  meu  manumeimi ,  vill  antu 
mo  cai  mannmaeimi  ta  mi  cume  duam ,  mi  cume  piuque, 
mi  aldun  cume  kdau  manumeimi  pituquellen ,  manumas 
cimi  cai  mi  Chilidugu  ni  Grammatica. 

Chnmgechi    quimimi  ,    inche    Chillcabin    tva  ,    ramtuen 
eam  ?  vei  pian  ado.    Quine  antii  mo  pibin  inche  ta  viita  A- 


'80  •&,&,«• 

po  Nicolas  Contucci  :  vill  antii  mo  gneituquen  pichi  ta 
Chilidugu  :  cumc  quimbubilichi,  ta  tti  pepi  glamqnemean 
Joi  matugechi  ta  pu  Che !  veimo  Fatim  Pnmncial  tlie 
neu  ta  mi  ciila  Quademo  :  veichi  pu  Quademo  pegelbrn 
ta  ni  aiiielchi  Patiru  Loncopagi  pigelu  :  vei  quimbt  ta  mi 
chillcael  ,  vamgechi  quimbiu ,  inei  chei  vacbl  chillca; 
voe  gei. 

Veimo  vill  chillcabin ,  chillcatobin  cai :  vill  antu  mo 
cai  utintubin  gneilubin  cai.  Vei  nt  vla  quimquen  pichi , 
aldiin  pichi  Chilidugu.  A  aiiielchi  Faliru  !  chuml  cbei  pe: 
pi  duguaeimi  taf  age?chuml  chei  kdaucloaeimi  gneituam, 
bautiiaiam  cai  ta  pu  Che !  pepi  aldunmallai  tva  ,  vamgei 
chi  inche  yavuluquen  DIOS  meu. 

Veula  gneituquen  S.  Theologia  culalelu  tipantu  mo : 
vei  abyecuiimei  cai.  veimo  quine  tipantu  mo  gneituan, 
ea  tipantu  mo  mlean  cai  culalelu  Frobacion  meu  ,  vei  ta 
tti  vla  epu  tipantu  mo  ,  Dios  pile  ,  pepi  conpaian  ta  mapu 
meu.  vei  ni  vla  dugunmaen  ta  Dios  Patiru  em !  duguni 
maen  ,  niOabige  ta  mi  lanta  MiJTa  mcu  ,  opulbige  ni  pllii 
fervor  mo  ;   ni  anca  ciitnelen  mo ,  ni  piuque   alduchi  pa> 

Inche  re  niHaeimi  tva :  chillcalen  ta  Jliflion,  ta  Patiru 
ni  cai  quineque  ciime  nutamcan.  chumtn  Patiru  ,  inei , 
cheu  cai  mleign.  Chem  dgu  no  rume  mo  venlen  tepelgen, 
vemgelu  vachi  ntitamcan  mo.  Inche  ni  quimqueel  eimi 
doi  quimimi ,  vei  ni  vla  chillcalaeimi. 

Inagedii  mari  mari  pilelaen  vill  ta  pu  Patiru  veichi 
mapu  mo  roleluchi.  Veichi  pu  Patiru  quimnochi  mo  m- 
me !  inche  penobili  rume  cai ,  huelu  cume  duarrjtubin , 
doi  aiubin  cai.  Vem  vemaimi  aiiickhi  Patiru  Dios  ni  vla, 
aldiin  tipantu  mo  cai  ciime  mogeaimi,  mogeaimi  cai  moll 
antii,  vill  tipantu  mo  cai  Hnenu  mapu  meu. 

San  Miguel  ni  collegio  meu,  ietiembre  pigelucbi  cii- 
yen  mo  ,  mari  epu  antii  mo.  Hoaranca ,  relue  pataca , 
quechu  mari  ,  relue  tipantu  mo. 

Eimi  ta  mi  citme  piuque  mo 

Servieteu  Andreas  Febres.  Chili- 


CHILIDUGU 

PARS  SECUNDA. 
Indiculus  univerfalis  R.  P.  Francifci  Po- 
mey  Soc.  JESU  in  Linguam  Chilen- 
fem  translatus ,  additisque  exemplis 
quam  plurimis  ad  facilius  addifcen- 
dum  auctus. 

IHS 

300.  NB.  Tametfi  Lingua  Chilenfis  fit 
multo  abundantiffima ,  fi  ejus  oeconomiam 
fpe&es,  ut  in  Prologo  ac  tota  Parte  prima 
probavimus ;  nihilominus  non  eft  negan- 
dum,  eam  magna  plunmarum  vocum  la- 
borare  penuria. 

imo.  Propter  defeclum  communicationis 
commerciique  cum  aliis  Nationibus:  unde 
cum  res  ipfae.  E  g.  Varia  fructuum ,  legu- 
minum,  plantarum,  arborum,  animalium, 
artefa&orumque  genera,  quibus  Regio  Chi- 
lenfis  caret  ,  eo  perlata  non  fuerint  ,  nili 
pauca  ultlmis  his  per  Hifpanos  temporibus, 
quid  mirum,  quod  voces  quoque  his  nomi- 
nandis  Linguae  Chilenae  defint.  Quae  autem 
vel  ex  Hifpania ,  vel  ex  aliis  Regionibus ,  eo 
poftea  funt  allata,  ea  vocibus  corruptis  ob 
gentis  rufticitatem  &  infcitiam  nominentur. 

Habet 


188  "Sfc    @    d& 

Habet  propter  commercium,  quod  Chilenfi- 
bus  fuit  cum  Peruvianis ,  quasdam  dictiones 
Linguat  Quichuae.  E.  g.  Apo ,  Gubernator , 
fuperior.  tupu ,  leuca.  antu ,  fol.  atahuall  v, 
achavall,  gallina,  &c. 

2do.  Cum  animutn  ad  artes  liberales  &  Itu- 
dia  litterarum  nunquam  adjecerint,  adeo  ut 
qui  vel  fcribere  aut  legere  norit ,  Ct  nemo,  in- 
de  eft  ut  apud  illos  non  fint  in  ufuvoces  gene- 
ricse,  termini  technici,  &  verba  facultativa 
etiam  alibi  opificibus  non  incognita,  item  qui- 
bus  exprimantur  potentiae  tam  materiales 
quam  fpirituajes,  habitus  morales  &  intelle- 
ctuales,  actus  interiores,  columna?,  lineee , 
anguli,  &c. 

3tio.  Quandoquidem  inter  IndosChilen- 
fes  nulla  floret  nec  invenitur  Religio,  nec  cul- 
tus  divinus,  fed  mera culpabilis  aut  inculpabi- 
lis  ignorantia ,  &  folum  nonnulla  ad  res  dome- 
fticas  applicatio;  non  reperiuntur  voces,  quse 
Templo,  altari,  facrificio,  vi&imae,  oblatis,  ali- 
que  hujusmodi  refpondeant,  nec  quibus  es- 
plicentur  res  fupernaturales  aut  immateriales. 
E.g.  fpiritus,  gratia,  gloria,  virtutes,  vitia,&c. 
in  fenfu  Theologico. 

Qux  orania  benevolum  Lectorcm  pncmoneo ,  ut  res 
iieltens  quam  immcnli  laboris  fnerit  ,  tot  voces ,  qnot 
bic  liber  affert ,  colligere ,  iis  quas  haftenus  acquirere  po; 
tui  conlentus,  reliquas  dum  fantta  JESU  Societas  inChi- 
lenTes  Regiones  redierit ,  patienter  exfpectet,  At  nec  elt 
necefle ,  ut  eipeftes  amke  Leitor ,  nara  babet  Lingtta 
Chilenfis  modos ,  tot  qnot  voles ,  voces  perfacili  iiegotio 
formandi.    574,  859.  860.  301. 


301.    Indiculus  univerfalis. 

Pars  prima,   de  mundo,   ejusque   Partibus. 

Ejus  Creatio. 

Vill  d%u  ta  !t/  uiti. 

Ta  mapu ,  vill  ta  m"  chaq,  cai,  unelelu  chaQ.  696. 

Ta  ni  elqen. 

Quis  mundum  condidit?  DEUS  eft,  qui 
illum  creavit  ex  nihilo.  Inei  elicam  tamapu? 
DIOS  entubi  chem  meu  no. 

302.  Quantum  temporis  interceflit,  ex 
quo  illum  eduxit  ex  nihilo?  6971.  (  ufque 
ad  prsefentem  annum  1772.  juxta  martyro- 
logium  Roman.  25.  Decembris.  Chumtn 
tipantu  §epei  ta  m*  el%en  c&tu  ?  cayu  huaran- 
ca,  aillapataca,  relHe  mari,  quine  tipantu  pei. 

303.  Quantum  temporis  lnfumpfit  in  1II0 
condendo?  fenos  pofuit  dies,  tametO  uno 
illum  momento  creare  potuiffet,  0  libuiffet. 
Chumtn  antii  mo  eli?  cayu  antix  mo  eldi,  mu- 
chai  pepi  vemuyeabui  rume. 

304.  Quid  prima  die  fecit?  Coelum  fecit 
Empyreum,  Angelos,  Terram  &  aquam, 
nec  non  lucem.  Chemchi  d%u  vemi  unelelu 
antyi  meu?  Doihuenuleluchimapu,pu  Angel, 
Tue  mapu ,  co ,  pelon  cai. 

305.  Quid  altera  die?  Firmamentum  feu 
coelum  ftelliferum  produxit.  Chumi  epuleln 
antu  meu  ?  pu  Huaqlen  xu  mlequeum. 

306. 


•90  ■**,  e  ,«• 

306.  Quid  vero  die  tertia  in  lucem  edi- 
dit  ?  Aquae  tota  Terra  fufe ,  DEI  juffu  fuos 
in  alveos  cavernasque  fubterraneas  conflu- 
xerunt.  Tum  produxit  Terra  genus  omne 
plantarum  &  frugum.  Chemchei  vemi  ciilale- 
lu  meu  ?  Co  huente  Tue  mapu  mlebulu ,  tu  piel 
meu  ta  DIOS  coni  pu  r$an  mo.  Veimo  tipa- 
ia,n  pu  mahuida ,  pu  la/quen :  veimo  cai  lletui 
pu  mamll  vill  pulahuen  cai. 

307.  Quid  demum  quarta,  quinta  &  fexta 
die  condidit  ?  die  quarta  Solem ,  Lunam  , 
cseteraque  aftra ;  quinta  pifces  &  volucres ; 
fexta  denique  hominem  &  foeminam  pro- 
duxit.  Chumi  chei  melilelu ,  quechulelu,  cayu- 
letu  antu  mo  cai?  melilelu  meu  eliantii,  cuyen 
caqeluchi pu  hua§len.  Quechulelu  mo  pu  cha- 
llua ,  pu  unm  cai :  cayulelu  meu  pu  cahueMu , 
pu  huaca ,  pu  vilu ,  caque  vamyeluchi  animal 
llavacha  cai.  Veimo  ta  pu  Che  ,  Huentu 
mai,  domo  Cke  cai. 

308.  Exempla :  Ape  DIOS  mlepe  pibi; 
vill  mapu  mlepei ,  vix  unum  dixit  DEUS 
haud  imitabile  Fiat  ,-  ftat  mundus  Domi- 
num  moriger  ante  fuum.  VilL  pu  Che  m' 
Chelvoe  ievalbiel  ta  DIOS,  omnes  homines 
obligantur  DEUM  tanquam  Conditorem 
fuum  agnofcere.  Aldhn  manumycbin  ta 
DIOS  ta  nV  cumelaeteu  mo ,  DEO  propter 
plurima,  ques  mihi  contulit  beneficia,  mul- 


*%3      &      Jfr  191 

tis  nominibus  fum  devin&us.  DIOS  ve- 
mein  mo ,  vei  aldixn  aiunmamui,  nofter  Con- 
ditor  DEUS  omni   amore  dignus  eft.    500. 

584     585. 

309.    CAPUT  I. 
DE  MUNDI  PARTIBUS. 

Unelelu    Capitulo. 
Vill  mapu  w"  cha§. 

Quaenam  funt  mundi  partes?  praecipuae 
funt  Ccelum  &  elementa  quatuor,  ignis,aer, 
terra  ,  aqua.  Chuchiqn  mapu  w"  chag  ica  ? 
Doi  vutalu  Huenu  mapu  lle ,  meli  elemento 
cai,  ktal  mai,  crhf ,  Tue ,  co  cai. 

310.  Quot  funt  cceli?  Duo  funt  praeci- 
pui,  videlicet  Empyrium  &  Firmamentum, 
Chumtn  Huenu  mapu  Qei?  epu.  Duo  Huenu- 
leluchimapu  mai ,  pu  Yiua§len  nimlequeum  cai. 

311.    De  coelo  Empyreo. 

Doi  Huenuleluchi  mapu  mo. 

Quodnam  eft  ccelum  illud  Empyreum? 
coelorum  omnium  eft  altiflimum  vaftidimum 
idemque  pulcherrimum.  Chuchi  mapu  tvci? 
Doi  Huenulelu ,  doi  vutalu  ,  doi  pelon§elu , 
doi  temo%elu ,  doi  cumelu  caivill  pu  mapu  meut 

312.     Quem  ob  finem  DEUS  hoc  coelum 

con- 


condidit?  ut  effet  Beatorum  fedes.  Ckumal 
DIOS  eli  vachi  Huenu  tnapu  ?  molt  peuma- 
$elu  ica  ta  ni  mleam. 

313  Quinam  illi  Beati  funt?  Angeli,  feu 
Beatee  mentes,  &  Homines  fanfli.  Inei  cam 
Qeigtt  vackipu  peuma%elu  ?  pu  Angel  mai,  pu 
Santo  cai. 

314.  Quid  eft  Angelus?  Spiritus  eft  ab 
omni  concretione  remotus,  Chemcki  dyu 
§ei  cam  Angel?  E/piritu  $ei  ta  m  pllu  vem- 
q,elu ,  huelu  anca  niencAu. 

315.  Suntne  omnes  in  ccelo?  nequaquam. 
Tertia  quippe  illorum  pars ,  quos  DEUS 
initio  mundi  creavit ,  converfa  eft  in  caco- 
da^mones,  &  prascipitata  in  inferos.  Vill 
pu  Angel  mlei%n  cam  Huenu  mapu  mo?  mu 
ca.  Villpu  Angel  Huenu  mapu  ta  iu  llituq,en 
meu ,  el$elu  ta  DIOS  mo  \  culalelu  chaq  pi- 
chi  veimo  Qetut'$n  pu  PiMan,  utuventu$ei$n 
cai  mu  minche  Tue  mapu  mo. 

316.  Quai  caufa  fuit  mutatkmis  adeo  fu- 
neftffi?  eorum  peccatum.  Chem  iu vla  cam? 
ta  tu  huerilcan  ea,n  n*  vla. 

317.  Beataa  illse  mentes,  quse  Dei  gra- 
tia  non  exciderunt  ,  eundemne  omnes  ob- 
tinent  in  ccelo  ordinem?  minime:  funt  enim 
in  ternas  Hierarchias  diftributi ,  unaqua?que 

avtem 


~ 


autem  Hierafrchia  in  tres  ordines.  Vill  pu 
eitme  Angel  u&auiqn  ?  mu.  udantu$ei$n  cfda 
Hierarquia  meu ,  moll  qume  Hierarquia  cflla 
orden  meu. 

318.  Quinain  Angeli  funt  primae  ac  fu- 
\  premae  Hierarchiae?  En  tibi  illos  omnes  fuo 
I              ordine.   Suprema  Hierarchia  Seraphini,  Che* 

rubini,  Throm.  Media  Hierarchia:  Virtu- 
tes ,  Poteftates ,  Dominationes.  Infima  Hie- 
rarchia :  Principatus  ,  Archangeli ,  Angeli. 
Ckuchi  pu  Angel  qeign  unelelu ,  iod  raquiva- 
luchi  Hierarquia  mo  cai?  allciltu%e  ta  m*  pu 
Hierarquia  e§n ,  ta  xii  pu  orden  cai.  Unelelu 
Hierarquia pu  Serafin ,  pu  Cherubin,pu  Tro- 
no  cai.  Epulelu  pu  Virtud,  pn  Pote/lad,  pu 
Dominacion  cai.  Inalelu  pu  Principad ,  pu  Ar- 
cangel,  pu  Angel  cau 

319.  In  quos  ordines  diftributi  funt  San- 
fti?  in  plures:  hi  funt  praecipui:  Apoftoli, 
Patriarchae,  Prophetae,  Martjrres,  Confef 
fores,  Doftores,  Virgines,  Viduae.  Sanfto- 
rum  aliorum  ac  Sanftarum  innumerabilis  eft 
multitudo,  quorum  Rex  eft  JESUS  Chri- 
ftus;  Regina  autem  fanftiffima  Virgo  MA- 
RIA.  Chumtn  pu  Orden  meu  udantuQei$n 
pu  fanto  Huenu  mapu  mo  mlelu?  aldun  meu. 
Tva  ta  xti  uHi  egn.  Pu  Apo/lol,  pu  Patriar- 
cha,  pu  Propheta,  pu  Martyr,  pu  Confejfor, 
fu  gnelvoe ,  pu  Quimhuentunolu ,  fu  Lampe. 

N  Qehuei 


'94  *,     ®     *• 

Qehuei  ca  pu  Santo ,  pu  Santa  cai;  ta  n*  mu 
vata  Apo  ea,n  JESU  Chri/io  §el,  mu  vuta 
Toquiquelu  cai  Virgen  /anta  MARIA. 

320.  De  Firmamento  &  Aftris. 
Pu  Huaa,len  ta  n*  mlequeum  meu. 
Quomodo  partiris  aftra?  rn  ftellas,  &  Pla- 
netas,  Stellae  femper  a  fe  invicem  eodem 
diftant  intervallo;  Planeta?  autem  eandem 
perpetuo  a  fe  diftantiam  non  fervant.  Ca~ 
g«'g«  chei  quiwlque  pu  Huaglen?  pu  Hua- 
qjen  neajimunolu ,  ne%umuquelu  cai,  Tvei 
Planeta  piofiiqn. 

321.  Quis  ftellarum  eft  numerus?  innu- 
merabilis  eft  illarum  multitudo ,  quae  tamen 
oculis  cerni  ppflunt  ,  imlle  &  viginti  dua? 
funt  ( quibus  addendse  una  &  viginti  fupra 
centum,  deteftae  a  recentioribus  Aftrologis. 
Neq,umunoluchi  pu  Huaqjen  chumtniqn?  Ra- 
quivallaiqn  ;  raquivalu  huaranca  pataca ,  me- 
li  mari  culaiqn. 

322.  Quse  magnitudo  ftellarum  eft?  Tan- 
ta  eft  magnitudo,  ut  earum  minima  Ter- 
ram  vincat  decies  o&ies  magnitudine.  Al~ 
Jiin  vtataia^n  cam  pu  huaqjen  ?  venteni  ta  ni 
viitaq,eu ,  veichi  doi  pichilu  doi  vutai  vill  Tue 
mapu  meu  mari  pura  mita. 

323.  Suntne  omnes  inter  fe  eequales  ma- 
gmtudine  ?  nequaquam.  Differunt  enim  fex 
gradibus   magnitudinis ,    aliae   aliis   majores. 

StellcD 


Stellae  magnitudinis  primae  funt  15  fecun- 
dae  45.  tertiae  208.  quartae  474,  quintae  217 
fextae  49«  nebulofae  quinque ,  -  &  obfcurae 
novem.  utiaui  cam  vill  eopi  n*  vuta§en  ?  mu+ 
caytuhi  caq/ei  m  vutaqfin.  man  quechu  iod 
vutaiqn ;  meli  mari  quechu  iod  pichiign.  epu 
paiaca  pura  petu  iod  pichiign  meli  pataca  re- 
lue  marimeli  doi  pichiiqn  cai,  epu  pataca  re- 
l&e  doi  pichiiqn  cai.  meli  mari  atUa  vill  meu 
iod pichilu.  quechu  chihuai ',  aiUa  dumincleiyn. 

324.  Quam  altae  funt  ?  tam  altae  funt, 
ut  a  Terra  diftent  viginti  leucarum  millio- 
nibus.  Aldun  huenuleiqn  ?  venten  huenu» 
leiqn ,  epu  marichi  mari  patqca  huaranca  tu- 
pu  doi  huenuleiqn  vachi  Tue  mapu  mo. 

325.  Quam  celer  eft  earum  motus?  adeo 
moventur  celeriter,  ut  intra  horae  fpatium 
quinque  milliones  leucarum  conficiant.  ma 
tu  necixiiqn  cam  ?  venten  necillqueiqn ,  re  qui- 
ne  hora  meu  ,  quechuchi  mari  pataca  hueran^ 
ca  tupu  amoiqn 

326.  Qui  motus  illarum  eft?  moventur 
circa  fuos  polos  in  Oriente  ad  Occidentem.. 
Chumqechi  nequmiqn  ?  nequmiqn  cheu  tipai 
antu  cutUy  cheu  coni 

327.  Quomodo   dividuntur   ftellae?   in   fi 
dera.    Chumqechi  uudantuqeiqn  pu  huaqlen  ? 
pu  Conjlellacion  mo 

328.  Quid  vocas  fidus?   fignum   eft   cce- 

N  2  lefte 


■9<.         •&,  m  <& 

lelie  certo  numero  tlellarum  fibi  vicinarutn 
compofitum.  Chemehei conflellacion  piq/equei '? 
quinelque  inaucleluchi  pu  huaofen  ta  m  laun 
Qei. 

329.  Qtiot  fidera  vtilgo  numerantur?  Nu- 
merantur  fexaginta  duo.  Ex  his  tamen  duo- 
decim  celebratiora  Aint;  quas  domos  folis 
vocant ,  quia  fmgula  perluftrat  fol  Qngulis 
annis,  Chumtn  pci#H  vachipu  huaqlen  taun? 
caiu  mari  e^u.  Vei  egn  meu  mari  epu ,  anrii 
ruca  piqequeiapi ,  ta  m  rupan  meu  quine  ti- 
pantu  vtll  vachi  pu  ruca  meu. 

330.  Quomodo  vocantur  ?  en  Dngulo- 
rum  nomina:  Sunt  Aries,  Taurus,  Gemi- 
ni ,  Cancer ,  Leo ,  Virgo  ,  Libraque ,  fcor- 
pius ,  Arcitenens ,  Caper ,  Amphora ,  pifces. 

Chum%echi    u&ituo>ei§n  ?     vamqechi.-     Aries , 

Taurus ,  &c, 

33 1 .  Cedo  tnihi  nomina  reliquorum  fi- 
derum.  Signa  vicena  terna  recenfentur  in 
feptentrionali  plaga,  nempe  urfa  minor,  &c. 
In  Auftrali  vero  vicena  feptena ;  fcilicet  Ce- 
tus,  &c,  Quae  fequuntur,  recens  dete&a 
funt :  Grus ,  &c.  Chumllechi  uuitu$ei$n  ca 
pu  huaa,len  taun  ?  pu  Conflellaeion  fetcntrio- 
nal  epu  mari  ciila§elu  1  Urfa  menor ,  &c.  pu 
Conftellacion  meridional  epu  mari  relue  $elu: 
Ballena  Veichi  ddo  uu~itu$ealu  mundhue  mo 
quim%eiyn:  Grulla,  &c. 

332.  Firmamenti  pars  illa  iucidior,  quam 

vocant 


vocaat  yiam  lafteam;  aliud  nihil  eft  quam 
minutarum  fteHarum  innumera  multitudo, 
oculorum  aciem  fugientium,  Veichi  doi  pe- 
loyeluchi  cha%  Huenu  mapu  meu  rpu  epeu  pi~ 
$elu;  gelai  ca  d$u  ,  raquivalnoelchi  pu  hua~ 
qjien  m  taun,  ta  xxi  pichi$en  mo  ape  pevalnolu. 

333  Pal ,  rito.  Sidus  v.  fignum  tot  itel- 
larum,  quot  numerus  exprimit.  £  g*.  Cu/a 
rito,  Tres  Mariae.  mcli  pal,  mclirito,  Crux 
Auftralis. 

Unelve,  Lucifer.  yepun,  Hefperus,  no- 
ftifer,    no&em  portans,  trahens,  afferens. 

Qflucu  poni,  Pleiades. 

Roflco,  duae  nubeculae  prope  viam  la&eam. 

Ayarcun,  mico,  luceo,  fplendeo. 

Puyellcun,  fcintillo. 

Anth  mlele ,  ta  huaqJLn  peyelai,  antu  mle- 
nole,  ta  huaqjin  ayarquei,  Sole  micante  la- 
tent,  fole  latente  micant  ftellae. 

334     PLANET^E. 

Quot  funt  Planetae?  feptem  omnino  funt. 
Chumtniqn  pu  Planeta ,  huaqjien  chci  qui- 
du  neyumuquelu?  reltieiqn. 

335»  Cedo  nomina:  Sol,  Luna,  Venus, 
Jupiter,  Saturnus,  Mercurius,  Mars. 

UUitubi%e;  antu,  cuyen,  <SjV. 

336.  Qui  Planetarum  maximus  eft?  ma- 
ximus  omnium  eft  Sol. 

N  3  Chuchi 


■9«  «,     B     d& 

Chuchi  doi  vutai  pu  Planeta  meu?  iod  vu- 
talu  antu  $ei. 

337.  Qui  altiflimus  eft?  altilQmus  Plane- 
tarum  Satumus  elt, 

Chuchi  doi  huenu  llei?   Saturno, 

338  Suntne  PlaneUe  Terra  majores?  Sa- 
turnus  nonagies  &  femel  major,  quara  ter- 
ra.  Jupiter  nonagies  quinquies.  Mars  zequat 
terram  magnitudine.  Sol  centies  fexagies 
illa  major.  Mercurius  vicies  millies  &  femel 
minor.  Venus  autem  vicies  o&ies.  Luna 
denique   tricies   novies  minor   quam  Terra. 

Pu  Planeta  doi  vutai%n  cam  Tue  mapu  mo? 
Saturno  ailla  mari  quixie  mtta  doivutai;  Ju* 
piter  aiila  mari  quechuchi.  Marte  uuaui  Tue 
mapu.  antu  pataca  cayu  mari  mita  tod  vutai, 
Mercurio  epu  marichi  qume  huaranca  iod pi- 
chii.  Venus  epu  mari  pura.  Cuyen  cala  mari 
at\la  cai. 

NB,  Autor  fecutus  elt  Alfraganeum  & 
alios;  alii  aliter  fentiunt. 

339.  Moventurne  celeriter  Planetae?  Sol 
intra  horam  ducenta  feptuaginta  quinque 
leucarum  millia  conficit;  Luna  vero  decem 
millia:  de  c»teris  conjice. 

Pu  Plancta  matu  nec,umuqueio,n  cam  ? 
Antu  quine  hora  meu  neeulquei  epu  pataca, 
reluemari,  quechu  huaranca  tupu.  Cuyencai 
mari  huaranca .-  vam%echi  toquiqe  ca  pu  Pla- 
ncta  meu.  340. 


340.  Nunquamne  lumine  deficiuntur  Pla- 
netse  ?  faepiffime :  at  defeftus  feu  Eclipfes 
Solis  &  Lunae  funt  omnium  maxime  fpe- 
Aabiles. 

Pu  Planeta  quinecYii  rutne  Eclipfegelai$n 
cam?  aldun  mita.  Huelu  pu  Eclipfe  iod  pe$e- 
valu ,  anth  Cuyen  cai  ta  ni  Eclipfan  Qei$u. 

341.  Quonam  pafto  contingit  defe&us 
Solis  &  Lunae?  Solis  defe&us  contingit  Lu- 
nae  interpofltu  inter  ipfum  Solem  &  Ter- 
ram :  Luna  vero  tum  deficit ,  cum  Terra  in- 
terje&a  eft  inter  ipfam  Limam  &  Solem. 

Chumtyechi  vemgei  antu  cuyen  cai  ta  rti  E- 
clipfe  ( tva  lan  no  )  ?  antti  ta  xii  Eclipfe  vem- 
%ei  raQicleum  Cuyen  antii  mo  Tue  mo  cau 
Cuyen  ta  m"  Eclipfe  %ei  raqicleum  ta  Tue  ma- 
pu  Cuyen  meu  antH  meu  cai. 

342.  Umbra.   llauven  ,  llaubuen,  llauvix. 
Umbraculum ,  llauviitu. 

Recipere  fe  ad  umbrofa,  ad  locum  opa- 
cum,  llauvutun. 

Efle  fub  umbra,  onon9  ononclen. 

Umbra  v.  fpecies  hominis,  aihuin. 

Confulere  fpeculum,  di&as  fpecies  colli- 
gere,  ahuintun. 

Soli  fe  exponere,  panutun,  panuftun. 

Calere,  calorem  pati,  folis  ardore  affligi, 
anfiintiln. 

Solem  micare,  fulgere.   ayominn. 

N  4  Re- 


Refulgere,  aipinn. 

Lux  Lunse,  ale. 

Lunam  fulgere,  cuyeln. 

Sol  urit,  ardet,  arei,  ptei  antii. 

CalidilTima  ternpeitas ,  omnia  folis  ardore 
flagrant,  fatifcunt.    ead  antu%ei. 

Calore  nimio  ffiftuo ,  folvor ,  langeo ,  de- 
ficio,  arei  ta  tt*  anca.  539.  542.  54.3.  554. 
557.    558-    559- 

343-      CAPUT   II. 
DE  AERE. 

Cjuid  habes  dicendum  de  aere?  paucis 
dicam.  Elementum  elt,  in  quo  refpiramus, 
ac  fpiritum  ducimus ,  impletque  omne  il- 
lud  fpatium,  quod  ccelum  terramque  inter- 
jacet ,  &  in  quo  Naturae  illa  miracula  nunt, 
quae  meteora  dicimus. 

Chemeki  da,u  $ei  criif?  Elevtento  $ei  vei- 
mo  lihuetuin, ,  opulbi  vill  AueUin  ra%iclelu  Hu- 
enu  tno  Tue  mo  cai.  Veimo  vem^equev^n  Na- 
turaleza  n*  perimontu  iea  Huenu  mo  ta  m 
pequeel. 

344.  Quotuplex  eft  genus  Meteorum  ? 
triplex  eft  genus:  alia  quippe  funt  ignea,- 
alia  lucida,    alia  aquea.    En  nomina: 

Chumtn  caqciqn  vachi  perimontu  ica  ?  Ctila 
mai  ca$ei$n.  Quinelque  ktal  Qeign,  cague  pe- 
lonqueiQn,  mivil  coa,ei$n.     Tva  ta  ni  uui. 

345. 


345.    METEORA    IGNEA. 
Ktalqfiluchi  pu  perimontu. 
Fulmen.   piUan.  805.   huehuin. 
Fulgur,  fiilgetrum,    huiixx/cixn. 
Fragor,  tonitru    talca. 
Ignes  fatui.    ktal  vaple  caple  necixlfueiu. 
Stella  cadens.    huaylen  tananaHguelu. 
Tonare.   pillann. 

346.  METEORA    LUCIDA. 
Chuchign  pu  pelonquelu  ? 

Iris,  arcus  cceleftis,    retmu,  hueplL  742. 
Nubes  a  fole  rutilans,    huemi  antix ,  huirca 
huenu. 

Cometa.    Cheurvoe. 

347,  METEORA    AQUEA. 
Pi$e  coqeluchi perimontu  ica. 

Nubes.    tomu. 

Pluvia.    maun. 

Gufcta.    on. 

Nix.   pire. 

Coeleftis   aquae  fpuma ,    tacitarum    vellus 
aquarum.    flocci  nivis.    pixiu  pinu. 

Grando.    llapd,  napixd, 

Glacies.    ralilco ,  peUad. 

Nebula.    chihuai. 

Pruina,  pilin. 

Pruina  afcendens,  unde  frigus  &  pluvia. 
lolma. 

Ros,    mixfven,  mlhen,  mlum. 

Miel. 


Miel,    mifqui. 

Manna.    dio. 

Stillare.    tudcun. 

Tenuiter  pluere    vainutt. 

Pluere.    maun.    776 

Aura  inconftans.    pichique  tnaun. 

Ventus  pluviam  indicans     maual. 

Pluviam  portendere,  praefagire.  mauhueln. 

Gelare.  pilvan,  chidn 

Ningere.   pircn. 

Grandinem  de  ccelo  ruere,  delabi,  pra- 
cipitare,  piden,  UapMn. 

Liquefcere ,  liquefieri.    lleun. 

Irrorari ,  rore  afpergi.    mlumn. 

Sub  te&um  fe  recipere ;  contra  pluviam 
afylum  quaerere,   chutun. 

348.  Exempla.  Huehui  Pi&an ,  Vulcanus 
fulmina  conflat. 

Anlii  ni  conabun  mo  v.  ni  eonabuel  mo, 
huehuin  kfal  na&papei,  Sole  occidente  ful- 
men  de  coelo  decidit. 

Petu  mauquei,  petu  pirei  cam?  petuli.  for- 
taffe  adhuc  pluit ,  ningit  ?   etiam 

Itt  lleuabuel  mo ,  v.  nt  Ue&abun ,  v.  lle&abui 
utar ;  maulai:  femen  pluvia  qua  v.  cujus  be- 
neficio  prodiret ,  caruit. 

Afolbiin  mauguei,  cura  mauqueam,  fan- 
guine ,  lapidibus  pluit. 

maunman ,  mihi  pluit ,  pluvia  madefio. 

Maunmamoin,  fumus  v,  fuimus  madefa- 
&.i  pluvia.  rel- 


Relmabin  vachi  maun.  Haec  pluvia  egre- 
gie  mihi  faciem  percuffit. 

HuepuUi  huenu,  maupelaiai.  En  iridem, 
forte  amplius  non  pluet. 

Pirenmaimi,  nive  te&us,  obrutus  es. 

$en  Huenu.   809.   558.    559.    560. 

349.     CAPUT   III. 
DE    IGNE. 

Culalelu  Capitulo  ktal  meu. 

Ignis  elementi  proprium  eft  calefacere, 
exficcare,  cremare,  exurere,  eaque  omnia, 
quibus  adhaeret ,  confumere. 

Ktal  enumi,  anc&mi,  ptei,  apumi. 

350.  Quotuplex  ignis  eft  ?  cceleftis ,  ae- 
thereus,  terreftris,  fubterraneus. 

Chumtn  caque  ktal  a>ei§n  ?  meli:  Huenu 
ktal,  crii/  ktal,   Tue  ktal,  minche  Tuektal. 

351.  Quaenam  illa  funt,  in  quibus  ferme 
reperimus  ignem. 

Chuchi  dgu  mo  ktal  mlequei? 

Mons  ignivomus,  flammivomus.    detlin. 

Focus,  furnus.    ktalhue. 

Prunae,    aylen. 

Thuribulum.    aylenhue. 

Candela.   pelohue. 

Lucerna.   pelolqueum. 

Titio  ardens.    madom,   mchixi,   mchuihue. 

Titio  extin&us.    chomecu. 

Arundo. 


>0i  •%,     «     •» 

Arundo ,  canna  incenfa,  quee  lunien  in- 
itar  facis  adminiftrat,  cude.  ea  lumen  admi- 
njftrare ,  prsebere.    citdetun, 

Lignum  quo  ignem  urgent,  excjtant,  in- 
citant.    mqipM. 

352.  Quid  in  igne  fpeftari  poteft?  Chem- 
q,ei  ktal  mo  ? 

Flamma.   hueihuin,  luflhf,  uil$iin ,  yulqm. 

Scintilla.   fuyel,  pitelcun,  tefcun.  800. 

Carbo  ardens    akuin,  aylen. 

Incendium,  uftio.  putetun, 

Fumus.    bitun. 

Vapor.    uruan. 

Cinis.    tufquen. 

Flos  cineris.    apuhhen. 

Lixivium.    chiUufquen. 

Fuhgo.    mixlpun,  mlpun. 

Ardor.    aren,   682. 

Calor.    enum.    725.    alim.  678. 

353-  QU£e  res  excitando  alendoque  igni 
inferviunt?    Ileec  funt: 

Chem  mo  ktaltu%ei  u&iquei  cai?  veimo: 

Pyrites  ae.  m.   ktal  cura. 

Ignitabulum.    ktal  entuqueum. 

Lignum   quo  ignem  excitant.   repu,  824. 

Follis.   pimocahue. 

Lignum.    mamll. 

carbo.    cuyull.  • 

Adeps,  fevum,  &c.    ihuin.  754. 

Sulphru 


Sulphur.    copahue. 

Pix.    upe. 

Bitumen.    betun. 

354.    Excitare  ignem.    ktaln,  ktaltun. 

Ignem  fubjicere,  admovere.   ktalman. 

Incendere.    uimn,  lupmn. 

Ardere ,  flagrare.  uin ,  ain ,  alincun ,  lubn. 

764. 
Ignem   quiefcere,   tranquillum,    placidum 

effe.    Ihpidn,  lleupidn 

Excandefcere ,    fcintillas    projicere,    fpar- 
gere.    teiin 

Leviter  amburere.    cupixln,  enadtcun. 
Urere,    adurere,    cremare,    aren,   pcon. 
798,  pten.  814. 

Ignem   modice   e.  g.   ad   fanandum ,    ad- 
movere,   pnern ,  pnercixn 

Fumare,  fumum  emittere.    pton.  814. 

Fumum  obolere,  concipere.    bitunman. 

Ignem    urgere  ,    exftimulare ,     madomn , 
madomtun,  mcYiln,  mchixln,  mchixitun,    351, 

Flare,  follicare,  inflare.    pimun,  pimon, 
pimotun. 

Ignem    vefte    inflare,    follicare.      mbixrn, 
mbixrcixn. 

Extingui    chogn,  7*2. 

Extinguere.    choyUmn. 

Furnum  effe  calidum.    ahuin. 
Calefieri    euumtun. 

Tergum   calefacere,    v.   calorem    obverfo 
igni  tergo  excipere.    huincixltun.  Su- 


zo6 


®  d» 


Sudare ,  fudorera  emittere.  aro/ciin ,  an- 
tiitun. 

Rumpi,  dirumpi.    lo/n. 

355.  Mivix  ktal  geimi?  quot  uxores  nu- 
meras?  nam  fingulse  uxores  Qngulos  focos 
nutriunt. 

Ktal  cupa\aimi  piam  v.  cupaXaimi  piam  ktal, 
ignem  juberis  afferre. 

Aniiten  pu  ktal,  fedeo  ad  v.  prope  ignem. 

Huenie  kial  miauquei:  multa  patitur,  mul- 
tis  calamitatibus  exercetur. 

Huente  ktal  umautuquet,  ereftum  femper 
animum  habet :  nullis  periculis  terretur,  G 
fra&us  illabatur  orbis ,  impavidura  ferient 
ruinae. 

lehuequelu  la  m  conal  ixilgAn  mo ,  coniim- 
Qequei  pu  ailen.  352.  incidit  in  fcyllam  dum 
vult  vitare  caribdim. 

Chucki  corii  ta  mi  enumlmobium  ta  mi  an- 
ca ,  v,  ta  mi  enumlixemom  ta  mi  anca ,  quo 
jufculo  es  calefactus? 

Tu/queni.    eft  redaclum  in  cineres, 

To/pai.   hucufque  auditus  eft  fragor. 

Uimbi^e  vela,  accende  candelam. 

356.    CAPUT  IV. 

DE  TERRA. 

Melilelu   Cap.      Tue  mapu   mo. 

Quae  terrffi  figura  eft  ?    rotunda  eft. 

Chumq,ei  ta    Tue  mapu  ?     Temvixlclei. 


«Sk  ®  dfr  207 

An  non  officiunt  ejus  rotunditati  tot  mon- 
tes  tam  alti?  non  officiunt  rotunditati  mon- 
tes;  quippe  qui  verrucularum  inftar  fe  ha- 
beant ,  li  cum  orbis  magnitudine  compa- 
rentur. 

Chumyechi  pepi  temvixlclei  nielu  venten  sai- 
ta  pu  mahuida  ?  ta  m  pe%en  mo  vachi  mahui- 
da  ica ,  vuta  Tue  mapu  meu ,  pichi  peyuUen 
ica  vemqelu. 

357«  QU3B  orbis  Terrarum  magnitudo 
elt?  360  gradus,  quorum  quilibet  quinde- 
cim  milliaria  germanica  comprehendit,  com- 
pleditur  ambitus  terrae 

Chemchi  rumen  niei  T\xe  mapu?  cula  pa- 
taca  cayu  mari  gradu  niei,  moll  qume  gradu 
epu  mari  tupu  nieu 

Quae  Terrae  profunditas  ett?  ejus  femi- 
diameter  efi  leucarum  mille  &  ducentarum. 

Chumtn  devuconi  ta  Tue  mapu  ?  mu 
minche  mo  naHatn ,  huaranca  epu  pataca  tu 
pxx  geign. 

358.  Quaenam  gignuntur  a  Terra?  ani- 
mantes,  arbores,  plantae,  lapides,  metalla. 

Chemchi  d$u  %eiq>n  Tue  mapu  meu?  pu 
animal ,  pu  mamll ,  pu  tucun  t  pu  lahuen ,  pu 
cura ,  pu  metal  cai. 

359.  Terram  refonare,  reboare,  remugi- 
ref   cmtixlixn. 

Teme  motus.    nixyixn. 

Terrae 


2o8 


•S&    $    d& 


Terra  fines,  hoftibus  confines,  aftiiapu, 
a/men  v.  kuechun  mafiu. 

Sinus.    gtott  mapu. 

Mons.    makuida. 

Montis  praeruptum ,  lom. 

Collis  perpetuus,  kuincut. 

Afcenfus ,  praial ,  pranmaAuida 

Defcenfus,  naual ,  na&quen  makuida. 

Clivus  deprefTus;  Kl&eft,  anca  /uullf". 

VaMs,  lof. 

Campus  planus ,  apertus  :  pratum ,  lelvun, 
rulu. 

Sylva,  lemu. 

Rupes,  lil,  tile. 

Foffa,  fovea,  iolo. 

Ccenofus,  anfradus,  lutancu. 

Angiportus,  nutaf  rpu. 

Terra  carens  aqui,  co  $enotu,  co  Qenocht 
mapu. 

Hio ,  dehio :  terra  hiat  eeitu ,  toun. 

360.  Exempla :  Vudutuquei  purulu,  per- 
dices  aucupatur,  in  campo  perdiclbus  in- 
feftandis  intentus  eft. 

Umautuquei  pu  telvun,  in  prato  fomno 
indulget,  fepultus  fomno  eft. 

TXami  pu  lemu,  in  fylva  periit. 

Anquen  mamll  Qenochi  lemu,  nemus  ca- 
rens  ligno  ficco.   402.   493.   494. 

360- 


361.  Quomodo  partiris  genus  omne  ani- 
mantium?  Trifariam  partior:  alia  enim  ter- 
reftria,  alia  volucria,  alia  denique  aquati- 
lia.  Chum%echi  udalquebimi  pu  animal.  Cii- 
lachi:  uneleluchi  miauqueign  huente  Tue\  epu- 
leluchi  lefiqn  cruf  meu  ;  inaleluchi  hueuilque 
io?i  co  meu. 

Animalium  quaedam  funt  domeftica,  quae- 
dam  fylveftria,  alia  ferocia,  ferpentia,  am- 
phibia ,  infe&a  Miauqueluchi  pu  animal  meu 
huelgue  manfugeigpt  ;  ferviquebilu  ta  pu  che : 
caqelu  pu  lemu  mo  miauqueiyn :  caqelu  man- 
funolu.  Qeicai  pu  vilu ,  pu  amphibiu  ado  Tue 
meu ,  ado  co  meu  mo%equelu ,  pu  llavacha.  765. 

362.  Animantes  Cicures. 

Pecus,  ovicha,  ovifa.  Aries,  alca  v.  vuta 
ovifa.  1 2.  Ovis ,  domo  ovifa.  Agnus,  pichi 
alca  ovifa:  conue.  708.  Ovis  recens  nata, 
hue  ovicha.  Agna  v.  ovis  quae  necdum  con- 
cepit,  ullcha  ovifa. 

Aries  Chilenus;  melior  &  praeftantior 
fpecies  tum  propter  altitudinem  &  proce- 
ritatem,  tum  etiam  ob  lanam,  HuequetChi* 
li  Hueque. 

363.  Ovium  grex,  lof,  quechan  ovifa. 
Parere ,  conin  nafci ,  %en.  fugo ,  lalteo , 
moyun.  laftare,  moyuln.  pafcere,  utalny 
utan  ruminare,  caimutun  uberibus  fuf- 
focare  ,  nufcan.      arietare  ,  mullcoqcun ,  to- 

O  pel- 


~«  1 


peltun.  pefte  infici ,  pdhuinn  perire ,  per- 
di ,  namn-  mori ,  namn,  lan.  pecus  agere, 
huenimn. 

Curare  ;  cuxam  alicui  impendere ,  adhi  - 
bere,  quintunien  (attendere).  quarere,  in- 
veftigare ,  indagare ,  quintun.  ob  oculos  ha- 
bere ,  quintunien.  Colligere ,  cogere  ,  con- 
gregare,  tauln,  %lmn.  391.  fimul  efle  in 
eodem  loco ,  inauclen.  difperibs ,  diffipa- 
tos  effe,  lludin.  mixtos  ,  permixtos  efle , 
deipuiaun.  intrare  ,  conn.  exire  ,  tipan. 
potum  prasbere ,  dare  aquam ,  piitucoln, 
paftum  dare  ,  utaln  ,  utalmen.  tondere , 
quedinn.  •  occidere,  lao,mn.  excoriare,  pel- 
lem  detrahere  ,  kuirun.  corium ,  pellis,  cu- 
tis ,  tilque ,  huaquin,  vellus ,  quedin.  lana, 
cal ,  cal  ovi/a.  lana  folox,  huentu  cal  515. 
lana  fuavis,  domo  cal  515.  lana  bona,  cu~ 
me  que  cal  515.      ovile,  ftabulum,  malal. 

Separo  ,    fejungo ,     fepono ,     fecerno ,    fe- 
grego ,  pchaqpnn ,  pcha%tun. 
ftare   feorfim ,    feparatim  ,   pcha%n  pcha$cun. 

362.  Exempla:  Vill  anth.  raquinmaWcbin 
ta  ni  quechan  ovi/a  ta  ni  huinca ,  quotidie 
hero  raeo  oves  fuee  gregis  numero. 

Tcye  ulmen  aldiin  ovi/a  nielu ,  quine  ulque- 
lai  rume ,  ille  nobilis ,  dives  licet  oves  pof- 
fideat  quam  plurimas  ,•  nullam  dat  nec  ven- 
dit. 


<$&$<£• 


211 


xxami  quirxe  pichi  alca  ovifa ,  quidam  agnus 
non   apparet ,   periit ,   mortuus ,    amiflus  eft. 

Ovicha  caman  tva;  tva  ovifa  caman  $ei9 
En  opilio;  hic  eft  upilio,  paftor  ovium. 

xit  huirumom  v  x\i  huirubiel  mo  quine  al- 
ca  ovifa;  tobi  quixie  talca ,  dum  excoriarem 
arietem,  exploferunt,  fragor  auditus  eft. 

Adcaqeprai  ta  che ,  alii  fementem  faciunt, 
alii  metunt:  alius  fama,  lana  alius  gaudet, 
Hos  ego  verficulos  feci,  tulit  alter  hono- 
res;  lic  vos  non  vobis  fertis  aratra  boves; 
fic  vos  non  vobis  vellera  fertis  oves. 

264.  Taurus ,  Huaca.  Vacca  ,  hauac. 
vitulus,  hue  huaca.  bos,  mangun,  manfun. 
par  boum,  miir,  tarin  manfun.  unum  par, 
quixie  mur.  conjungere  ,  copulare  ,  mur 
knon.  copulatum,  conjunftum  effe,  miirn. 
jugum  boum,  cunchan.  duos  boves  jun- 
gere ,  cilntaln.  laqueo  capere ,  clhuaknon. 
propellere  ,  avehere ,  quechan ,  quechantun. 
ftimulare  ,  pungere  ,  ri%liin.  pafcere',  pa- 
ftum  fumere,  utan.  pafcere,  paftum  prae- 
bere  ,  utaln  ,  utifciin,  aufugere  ,  fe  ab- 
fcondere,  fylvas  quaerere,  rinixn. 
coitus  animalium ,  Ulin.  lac ,  lichi.  extrahe- 
re,  lichican.  cornu,  mta,  mtaq.  cornu 
iftum  impingere ;  cornu  petere  ,  ferire , 
mtatun.  cornua  truncare ,  detruncare ,  pil- 
cadn ,  piltann ,  piltanoin.     occidere  ,  laqpnn. 

O  2  ex- 


excoriare ,  pellem  detrahere  ,  ronhuirun. 
in  fruiia  concidere ,  fecare ,  chaqpxn ,  cha%- 
iui.  pellem  infixis  terrae  lignis  extendere , 
rn.um.  pellis,  ttlquc.  ungula,  pes  vaccae, 
,-*k*.  armentum,  quechan  huaca.  ftimu- 
lus,  ritz.t. 

505.     Exempla:   Deuiu^e ,  muchai  le/tua- 
rfmm  pj.«i  k*ii<a,  cave  ne  ifte  taurus  te  in- 
v&dat ,  adoriamr ,  cornu  feriat. 
La3.r*.,Vm  ta  ni  huaca ,  vaccas  meas  ad  cse- 
•lem.  ad  lanienam  traho,  adduco. 

Lj-x^.h^a.afSti  Angol  v.  Angol  mo, 
Angolam  fuit  occifum  vaccas. 

I  *i",Vhi  ta  tu  mlcm  Che  ,  grUVi'  cutanca- 
j-x.h/  «t.-c^».  ubique  bos  vel  arat  vel  occi- 
ditur;  ubique  mUeriae ,  quoquo  te  vertas, 
onuiia  plena  malis 

Cakmiuabim  ta  n/  huaca ,  vaccas  meas  ad 
alium  locum  transferam. 

XitH  c-ninc  huaca  la^mai ,  habeo  vaccam, 
quam  occidam. 

J/aniuM  mifiam  ta  m  futtaiam,  bobus, 
quibus  arem .  careo ,  ejjeo ,  indigeo. 

Chu  trtam  r.  chumai  vacki  huaca  ?  quciaiam, 
lazjnal ,  ad  quid  ilta  vacca?  ad  arandum, 
ad  occidendum. 

llau  antunmafraimiim  fa  mi  huirubicl 
mo  qurne  huaca ,  medio  die  moraris  in  ex- 
coriando  vaccam. 


nopinel  huaca  tva ;  vau  tipamn  ,  Taurus 
vi&us  eft  ifte,  abfcedite. 

366.  Equus,  CahuaUu,  cahuellu.  x  ad- 
miffarius ,  yallquechi  x  equulus,  hue  x.  equus 
cantherius ,  entucudan  x.  x  curfor,  necul  x. 
x  defultorius  ,  huitan  x.  veredus  ,  tonqui- 
tu  x.  gradarius ,  tecan  x.  amocan  x.  fuccuf- 
farius,  fuccuflator,  fucculfor,  teltol,  telpolx. 
ephippiatus ,  pran  x.  mali  lumbi ,  delicatus, 
enerchn  x.  proclivis  ad  iram,  na&untu%e- 
lu  x.  contumacis  oris ,  huera  uun  x.  me- 
ticulofus ,  pavidus ,  llucan  x.  cefpitator,w/<?r. 
ferociter  exultans ,  choquel  x  calcitfofus , 
calcitro,  mancun  x.  cubitor,  cudutun  x. 
fternax  ,  tananan  x.  nobilis  ,  generofus , 
poftun  x.  pica ,  ex  albo  difcolor ,  pilintu  x. 
ftella  in  fronte  clarus,  infignis,  huircan  x. 
furto  ablatus  ,  abaftus ,  hueneqpn  x.  qui  fu- 
ratur  equos,  huenen  x. 

367.  Afferre,  adducere,  yen,  yemen ,  cu- 
paln.  fternere  equum,  ephippmm  equo 
imponere  ,  chittan  ,  JiWan.  frenum  ,  pirina. 
ori  immittere,  pirinatun.  ftratum  v.  ftra- 
gulum  primum,  ta  vuri  chanu,  reliqua,  cha- 
nu.  fubigere,  mollire,  $run,  $dun.  fta- 
pes ,  etipu.  corium ,  coracea  fafcia ,  qua  fta- 
pes  ephippio  jungitur ,  chilue.  calcar  li- 
gneum,  in  quo  loco  rotulae  vel  orbiculi, 
ferrum   acutum  pro  ftimulo  eft,   mche$.     in 

O  3  equum 


"4  •$*,&<» 

equum  infcendere,  pran.  812.  in  equum 
nudum ,  liberum ,  vuunn.  ad  incedendum 
excitare ,  amuln.  calcaria  equo  admovere , 
equum  ferrata  calce  premere ,  fodere ,  fati- 
gare ;  calcaribus  agitare ,  ftimulare ,  tutitn- 
cun  ,  tuluncun.  fuccuffare ,  telpon ,  telton. 
equo  tollutim  incedere,  empeln.  habenas 
adducere ,  contrahere  ,  vutan.  habenas  re- 
mittere  ,  laxare ,  munaln.  equo  firmiter  in- 
harere ;  ftapedibus  uti  brevioribus ,  equi- 
tandi  peritum  effe ,  prn  ,  purn.  dejicere  , 
tanman.  coxis  equi  vehi,  mancadiaun.  de- 
fcendere ,  defilire  ex  equo ,  de  rheda ,  nail 
patt,  -tecanaun.  equum  mutare,  huelupran. 
ephippium  detrahere ,  entujitian.  tergum 
aqua  abluere ,  cuckavurin.  pafcere,  utaln. 
aquam  ad  bibendum  dare ,  piitiico/n,  funem 
collo  alligare  ,  uqueln.  equum  alligatum 
alio  mutare  ,  huichauln.  folvere  ,  munain , 
entutarinn.  folvi ,  naltun.  folutum  effe , 
leicitmclen.  ad  ftabulum  deducere  ,  elmetun. 
curam  illius  alicui  delegare ,  demandare , 
commendare  ,  elvaln.  pilos  emittere ,  re- 
novare ,     nuflutun,  hinnire ,     c,aia,aiciw. 

venter  ex  nimio  potu  fonat ,  culcitl$ei  pta. 
equum  faltare  ,  pivarcun.  fatigari  ,  cu/n , 
tatnn.  volutari ,  curencan.  prurigo ,  pruri- 
tus ,  arc/lin,  juba? ,  $ura ,  roncal.  funis , 
capiftrum ,  mau,  gxex ,  numerus  equorum, 
aucchan  x.  ftabulum ,  malal.  foleas  ferreas 
ju- 


mento  affigere,  ferreis  foleis  ungulas  mu- 
nire ,  queUetun.  folea  ferrea,  gueVLe.  eques, 
cahuellutu, 

368.  Exempla.-  Pemeen  m  cahuellu,  ito 
vifum  num  equis  meis  bene  llt :  oculusDo- 
mini  pafcit  equum :  pemean. 

Patiru  m  cahuellu  lei?  num  equi  Patris 
adfunt?  an  nullus  defideratur  ? 

TucahueMucloen ,  una  mecum  equos  col- 
lige. 

m*  (mi,  Pedro  m")  amoqueum,  equus  quo 
vehi  foleo,  quo  confuetus  fum. 

Prqeimi?    an   equo    inhaeres?    an   nullum 
incurris    ex   equo   cadendi   periculum:    non 
times,   ne  dejiciaris? 
praqe  cahuellu,   equum  fcande',  infcende. 

Enque  meu  ele\en  cahueVLu,  locum  fubli- 
miorem ,  ubi  infcendam ,  quaere, 

Nutunielen  etipu,  ftapedem,  ne  loco  ce- 
dat,  tantifper  fuftine. 

Cume  huitalen  nicinta,  cingulam  aftringe, 
obftringe,  fubftringe." 

Cultecnobiqe ,  laxa ,  relaxa ,  remitte  non 
nihil. 

tyi  ta  xii  ad  vachi  cahueViU ,  eft  hic  equus 
nec  intra&atus,  nec  novus. 

Inei  m  ^hudlu  tva?  inche,  hic  equus 
ad  quem  pertinet?  ad  me. 

Hueralcaduammaquieli    m    cahuellu ,      ne 

O  4  cal- 


calcaribus  propriis,   raeo   autem  equo  velu- 
ti  alieno  utaris. 

Quimlai  e/puela  vacki  cahuetiu,  eft  ad  cal- 
caria  furdus;  vix  ea  fenfu  percipit. 

Quimlai  pirina  vacki  mula ,  hcec  mula  fre- 
num  nondum  eft  experta;  ac  repente  taclu 
exagitatur  novo. 

Pept  mancadiaulaimi ,  hic  equus  fecun- 
dum  fefforem  non  patitur. 

PracahueKuvoe  no  eimi,  pracahueftun  ta  mi 
ad  no,  parum  expeditus  in  equo  videris, 
equos  ferocitate  exultantes  domitoribus  tra- 
de,  ut  his  facilioribus  uti  poflis.  Dejota- 
rum  cum  plures  in  equum  fuftulifTent,  vix 
ha^rere  in  eo  fenex  poterat. 

Pichi  amoltu$e  vachi  cahuellu ,  equum 
hunc  nonnihil  ad  gradiendum  incita. 

Naupa%e ,  defcende. 

huerai  ni  vuri,  tergum  ulceratum,  onere 
l&fum  eft, 

Tananaui  cahuettu  ma ,   cecidit  ex   equo. 

Huera  montui,  imminenti  periculo  vix 
fe  exemit,  eripuit,  fubtraxit. 

Putulcolbiqe  ,  phthcolbi^e  cakueHu  ,  da 
equo ,  quam  bibat ,  aquam. 

Mhqueltige ,  attrahe  hmem ,  ne  flt  tam 
largus,  ut  equus  implicetur. 

Lanman  auine  cahuellu,  equus  iriihi  morte 
praepropera  fublatus  eft. 

CahueHu  %enolu  aldunmalbin  ta  mi  pemc 
abubin, 


r 


abubin,  per  equum  mihi  non  licuit,  ut  ci- 
tius  tuo  afpe&u  fruerer. 

Tanmanu  cahueVLu,  equus  me  abjecit,ex- 
cuffit,  proftravit. 

Tva  cakueVLu  mi  cupamom,  hoc  equo  es 
adve&us. 

Aretuyecupan  cahueVLu,  equis  meritoriis 
huc  adve&us  fum. 

Mula  humcyecupatuquilmi ,  noli  venire  in 
lnulis  furto  ablatis. 

Quimlabin  %en  cahueVLu ,  nefcio ,  quis  equi 
Dominus  Dt. 

Elpaian  v.  elmean  ta  m"  cahuellu ,  equum 
meum  loco  linquam  fuo. 

Yepuaimi  cahueVLu ,  ibis  ut  equum  tecum 
adducas. 

Yepumeaimi  cahueVLu,  abi  ad  equum  ad- 
ducendum. 

Chem  cahueVLu ,  quis  equus ,  cujus  coloris  ? 

Colu  cahueVLu  cupa\en,  equum  badum  v. 
ex  badio  fufcum  mihi  adduc. 

Epu%en  cupalaimu  cakuaUu,  uterque  una 
equos  adducat. 

Quechulque  ckiVLalknvbipe  vacki  cahueUu 
icay  omnes  quinque  his  equis  ephippium 
imponite. 

Caqei  Qen  te  ta  x\i  duam ,  ca%ei  ca  che  ta 
ni  duamtuel,  multi  deliberant,  fed  unus  de- 
cernit,  aliud  v.  alio  equus  aliud  v.  alio  do- 
minus  cogitat. 

O  5  AreU 


Areltubin  ta  m  malal  cahueUu  qume  huen- 
tu  mo ,  petivi  ab  Indo  ftabulum  commoda- 
tum  v.  utendum. 

Opun  pirina ,  frenum  cum  fuis  adjunctis, 
cui  nihil  deeit. 

369.  Felis,  catus,  celurus,  naiqui,  michi. 
canis,  tehua.  canis  fagax ,  vertagus,  ftator, 
mirfu  tehua.  filentii  obfervans ,  huancunolu. 
Atrebatius,  ciime  numutulu.  Imperiorum 
intelligentiffimus  &  obfervantifflmus  canis , 
quimquelu ,  gnettulu ,  inaitulu.  pecuarius,cu- 
man  x.  excubitor,  tarin  x.  catellus,  ficki 
tehua,  canis,  alteriusve  animalis  venereus 
a%ftus ,  nancan  x  codenn. 

370.  Unguis,  huili.  unguibus  perftrin- 
gere ,  rutan.  unguibus  fcindere ,  laedere , 
eaupun,  caulin.  expefto ,  prseftolor ,  oppe- 
rior ,  lloftun.  promptum ,  expeditum ,  pa- 
ratum  effe ,  llpan ,  llpalen ,  lloyun.  oculorum 
felineorum  adinftar  relucere ,  coyolln.  la- 
trare  ,  huancun.  ploro ,  fleo ,  vagio ,  ejulo , 
ululo ,  %uman.  mordeo ,  iinan ,  utiatun. 
lambo,  lingo,  cixllman,  cMlmatun.  curro, 
neculn ,  lefn.  ringor.  canes  exertis  dentibus 
fe  mutuo  petere ,  d§aun.  buccea ,  buccel- 
la,  bolus,  meblan.  in  frufta  comminuere, 
kuirufcun.  aurem  auferre,  piluntun.  ani- 
malia  pugnare ,  ac  de  fumma  rerum  utrin- 
que  decertare,  hualon.      vox  qua  canes  in- 

citan- 


citantur ,  to  to  to  !      vox  qua  illos  cohibent , 
chuchu.      eos  vocandi  formula ,  vachi  vachi! 

371.  Exempla.  tehua  miaulu  huanculabui, 
ulula  cum  lupis  cum  quibus  effe  cupis; 
cum  malo  malus  eris,  cum  perverfo  per- 
verteris. 

Raquiquihitmn ,  laqmtehua  gei,  non  illum 
afficiatis  honore ,  plebeius  eft  /  ac  mifera 
egeftate  laborat. 

Tehuan,  in  canem  mutari. 

Tehua  raquibin,  toquibin,  inftar  canis  il- 
lum  habui. 

Amoqp  huera  tekua,  cackuieimi  cam,  fa- 
ceffe  &  cum  tui  (imilibus  verfare. 

UuauleJiQn,  pari  paffu  v.  velocitate  cur- 
runt. 

Tototobiqe  ta  mi  tehua ,  canem  tuum  ad 
infequendum  incita. 

Tupuntubi§e  veichi  tehua,  ejice  canem 
iftum. 

372.  Sus,  porcus,  porca,  changu.  AQ- 
nus,  afellus,  buficu.  pullus  afininus,  pichi 
buficu,  kue  buficu.  admiffarius,  yallquechi. 
mulus ,  mula  s  1 5.  grunnio ,  mruln.  rudo, 
qaiapin.  calcitro,  calces  conjicere,  adjice- 
re,  jaculari,  mancun.  volutor,  curencan, 
imlcaun ,  imlun.  cauda  mufcas  abigere,  ma- 
unt  mlpuntun.  779.  folvere,  folutum,  li- 
berum  effe,  mnaln,  mnan.  780.     ad  curfum 

inci- 


220 


*%*&<& 


incitare ,  neculln.  animal  orbum  ,  matre  or- 
batum,  matican.  quodcunque  animal  la- 
ftens ,  conue.      dens  columellaris  ,   huabun. 

373.    Belluae  fylveftres. 

Caprea,  puyu ,  puudu.  catus,  felis  fylve- 
ftris  ,  codcod.  fus  fylveftris,  aper  ,  auca 
changu.  guanacus,  camelus  non  gibbofus, 
luan.  vulpes,  vulpecula,  gr«,  cfiiUa,  huancu. 
vulpes  major,  culpeu.  fimia,  malchin.  mus, 
deuu.  mufculus,  llaucha.  forex,  huaren* 
comadreja,  quiqui. 

Chi$e  eft  fciuri  fpecies;  fed  albi  nigrum, 
cujus  urina  diu  ac  terribiliter  foetet. 

Cornu,  mta.      veftigium,  item  calco,  con- 
culco ,  pnon.      fequi  veftigium ,  ina  pnon. 
pedibus   obtero ,  protero  ,  premo ,   pnontun 
pnoxicun.     vulpem  quiritare,  tortorcun. 
vulpis  pellis,  huineu.      rodere,  iiQeln,  ul§o- 
itun.      caverna,  lolpun. 

374.  Exempla.  Leftubin  quine  luan, 
guanacum  curfu  affecutus  coepi. 

Cufe  Qeprachi  gru  nehuen  ge/ai  v.  nehuen 
quelai  ta  ni  achaualtuam ,  fenex  vulpes  ca- 
piendis  gallinis  fit  inepta. 

Cheuaimi  %rii?  boquimean.  chumal  vachi 
boqui?  tariam  la.  inei  lai?  cucuem.  §unuz- 
buimi  m"  lan?  qfimabun  em.  chem  pibui  ta 
mi  Q\iman?  uuu!  Quo  vadis  vulpecula? 
quaero  funem.    ad  quid?  ut  ligem  mortuum. 

quis 


qtiis  ille  mortuus  ?  mea  Domina  avia.  num 
mortem  ipfius  flevifti?  majorem  in  modum. 
quid  dixifti  igitur  ?   uuu, 

Ibxxm,  animalia  parva  quadrupeda. 

Ibum  coni ,  natus  ex  animali.  monftrum. 
753- 

375.  Ferae  feu  animalia  ferocia. 
Leo ,  paqi.     Tigris ,  nahxxel. 

UxuntMQflairume ,    pe§elu  patui,    Lupus 
in  fabula. 

Mxxchai  coni  huera  qxxe  ad,  qui  picem  tan- 
git,  coinquinabitur  ab  ea. 

376.  Serpentes,  pu   Vilu* 
Draco,  ihuai.     anguis,  vilu. 

Anguis  alatus,  pihuichen.  804.     manta,  til- 
que  huecubu.    lacertus ,  palum.     lacerta  ma- 
jor,  lahuaxie.     lacerta  minor,  vilcun. 
equus  diaboli ;  lignum  animatum ,  tagren. 
lumbricus ,  duUui.      vermis ,  piru.  807. 

Se  in  orbem  complicare ,  in  fpiras  fe  con- 
volvere ,  fe  fe  in  gyrum  colligere ,  fe  in  or- 
bem  contrahere,  iuln. 
Serpo,  prorepo,  huigdn. 
quadrupedem  ambulare,  huinolciin. 

377.  Amphibia.    361. 

Lutra  ,  huHlin ,  coipo.  teftudo,  covixd, 
covixr,  covr. 

Arietes,  canes,  equi  marini,  qui  cum  ter- 
reftribus  coeunt ,  HuaiHepen. 

378. 


37  8.       Infecta. 
Aranea  ,  araneus ,  //aUm ,  pa]lu  ,  iina. 
Araneola ,  araneolus ,  lalun.     bufo ,  quirque, 
Poco.       bufo    major  ,    quem    credunt   aquas 
confervare ,  armco.      rana ,  Ui§qui. 

Varia?    parvarum    ranarum    fpecies :    ma- 
reupu  antii,  curcau,  taultaul,  coltau,  colchau. 
ranunculus  ,  colXau.      timax,  mutchafe. 
ricinus ,  ricinum ,  lime.      locufta ,  chori. 
fcorpius ,  reculelen ,  tehuanque.     eruca ,  pteu. 
formica ,  llepin ,  coUolia.      tinea ,  cixchtQ. 
pulex ,  ncrum.      pediculus ,  tiin ,  putar. 
lens  dis ,  iiten. 

Pulices  &  pediculos  expifcari ,  ad  necem 
quaerere ,  dumucan ,  tixntun ,  putarn ,  ptarn. 

Pediculos  dentibus  opprimere ,  occidere  , 
ixpin ,   upitun. 

fcalpo ,  fcabo ,  rucun ,  piiin. 

Abundare ,  affluere ,  dari  copiam ,  uber- 
tatem  ,  affluentiam ,  Qccan ,  ptun. 

370.    Volucres. 

In  quot  claffes  diftribuis  volucres  ?  in  no- 
vem  clafles  digero.  1.  in  aves  aucupes.  j. 
in  pra;datrices.  3  in  aves  canoras.  4.  in  aves 
nocturnas.  5.  in  aves  aquatiles.  6.  in  vora- 
ces  corvini  generis.  7.  in  menfarias  &  efca- 
rias.  8.  in  aves ,  qua*  ad  nullum  ex  iis  or- 
dinem  reduci  poffunt.    9.  in  infe&a  volucria. 

Chumtn  caque  pu  unu*«  %etq,n  ?  ai\&a.  I. 
Tuvoe 


Tuvoe  pu  iinum.  2.  muntuvoe  pu  iinm.  3. 
aiupun  x.  4.  ulcatun  x.  5.  co  x.  6.  iloalx.  7. 
urcunx.    8.  cax.    9.  leflu  llavacha  ica. 

380.  Aves  aucupes.  Tuvoe  pu  un#/. 
Aquila  major ,  callquin ,  calquin  aquila  mi- 
nor,  namcu.  vultur,  manque.  accipiter, 
peucu,      falco  ,   clilque. 

381.    Aves  praedatrices.    muntuvoe  x. 
Milvus ,  milvius ,  taru.      corvus ,  yecu. 
ardea ,  ardeola ,  tla ,  t\illa ,  piUu. 

Caicaien,  cadcaren,  pifcatur  cancros. 

Cxdcatun,  alitur  pifcibus. 

Piden;  pifen.   cancros  fub  aqua  venatur. 

382.  Aves  no&urnae.    aihpun  x. 
Noftua,  ni&icorax,  yarquen.      bubo,  nuco, 
nucu.     vefpertilio,  pinique. 

383.  Aves  ofcines  feu  canorae,  ulcatun. 
Lufcinia,  philomela,  cholom. 

Pfittacus  minor ,  tcau ,  tticao. 

Pfittacus  major,  yahuilma.     calandra,  huil- 

qui    afio ,  pequen. 

Riu,Jiu,  carduelis,  acanthis. 

Tenca. 

Diuca. 

384.  Aves  aquatiles ,  co  unm. 

Anas,  huala,  cii/vu.     anfer,  caye,  uriuU 
caucau.      cauUe. 

385. 


224 


385.  Aves  voraces,  iircun  iinm. 
Struthio ,    ftruthio  camelus ,  cheuque ,  kuan- 
que,      ciconia,  canquen ,  ptViu.      quelui, 

Carnem  crudam  vorare ,  ilotun. 

386.  Aves  efcariae ,  iloal  iinm, 
Gallina,  achauall ,  achahual ,  achaval, 
Xglocitans,  llpanx.  Gallus  ,  alca  achahual.  12. 
capo ,  entucudan  x      perdix ,  viidu.     colum- 
bus,  columba  fylveftris,  conu.     turtur,  ciill~ 
po ,  maicono.      turdus,  creu. 

387.  Aves  indolis  ab  aliis  diverfae ,  ca  x, 
Hirundo ,  pUmaiquen,  picus ,  rere, 
Pigda.  804.  raqui.  taye.  dtMe  tecul. 
taltal,  ptiu.  chedquen.  lloica.  869.  tiuque. 
chUi.  tureu.  udco.  camtu.  meru.  777. 
ckucau.      udud.      idm. 

389,  Infefta  volucria.  lefiu  llavacaa. 
Apes  ,  apis  ,  duQin.  mel  apum  ,  misqui 
duWm.  cicada  ,  diUe.  crabro  ,  oeftrum , 
colhuachu.  culex  ,  yali.  formica  ,  llepin , 
colloUa.  vefpa,  mlpixn.  afilus ,  /1»«',  coli-. 
coli  809.     mufca ,  plu ,  yali. 

Mufcas  abigere,  maun. 

389.    Avis  partes  &  membra, 
Avicula   nondum   pennis    ad    volandum    in- 
ftru&a ,  collma. 

Plumula,  pichun.   plumo,  plumefco  pichunn. 
Penna . 


Penna  ,  Ipi.  crifta ,  criftula ,  reriim ,  quelix. 
Roftrum,  uUan.  Ingluvies,  qxxxio.  ala, 
mixpu.  Ventriculus,  rcixl,  rcL  Stomachus, 
torem.  Uropygium,  huente  lli.  767.  Cau- 
da  ,  clen.  dorli ,  &c.  plumarius  ami&us , 
caniu.     crifta  galeae ,  pilei :  jubae  ,  perquin. 

390.    Roftrum  aperire ,  uYian ,  uWaln. 
Pipio ,  pispisn. 

Cano ,  canto  ,  cantito ;  modulor  ,  cantus 
edere ,  fiuidere ,  ixlcatun.      Salto ,   lcfcixn. 

Volo  as,  lefn.  760. 

Avem  alas  in  aere  jam  attollere ,  jam  de- 
primere;  jam  iftic  mox  illic  inclinare,  lubun. 

Alas  batuere,  mpun. 

Avem  omni  velocitate  ex  fublimi  aere 
humum  ad  capiendam  praedam  petere,  utuvn. 

Implumem  fieri,  ilamcixn,  pichun. 

Pedibus  fcalpere,  excavare  terram,  ungni- 
bus  circumcirca  fcalpurire  v.  fcalpturire , 
queipun.      Roftro  ferire ,  pitoncixn. 

Nidus ,  dane.  nidifico ,  nidum  facere , 
fingere,  conftruere,  danetun. 

Glocitare,  ilpann. 

Ovum,  curam.  713.  474.    colligere,  qjimn. 

Ova  incubare,  ova  incubando  fovere, 
chaun:  chaumn. 

-   Difpergere  frumentum,   furfur,   &  cibum 
gallinis .  effundere ,  pachiixn, 

Perdices  perfequi,  infequi,  aucupari,  mallan. 
773.  p  Au- 


Aucupor ;    aves  vifco  decipere ,   cantu  ad 
retia  &  laqueos  allicere ,  unixmtun. 
Vifcus,  htiu,  iitui. 

391.    Exempla.      curam  tara,  milvi  ova. 

Pichi  achanuall  ta  itf  namn  mo,  venten 
ladculuabuam ,  non  tam  cito  fapiunt  nec  lu- 
gent  Phryges. 

o^ulnumeXaen  v.  nuflumelan  curam,  colli- 
ge  mihi  ova. 

Quine  mur  curam  iom  cfuaeimi,  praeterea 
dabo  tibi  par  ovorum. 

Vau  mlei  quine  uxm ,  chancu,  &"c.  laumal, 
hic  habetur  avis ,  fus  &c  vellendus ,  degla- 
brandus :  cui  oporteat  pilos,  plumas  evellere. 
474.  475-  476. 

392.    Pifces.  pu  ChaWua. 
Cetus,  cete,  piftrix.,  balena  major,  yene. 
Balena  minor,    icol,    onoimi.      Lupus  mari- 
nus ,  lame ,  urm.      Rhombus ,  cudua. 
Trutta,  lipm,  lipa.%.     Sardinia,  quickai. 
Corbina  yatehue.      Pifcis-Rex ,  malche. 
Mullus,  lubur,  lubr.    folea,  lingulaca,  picur. 
Lucius,  vorotehua.    687. 

Cumarca ,  peladilla.      piruli.      cauquc. 

Utempe ,   lifa.      Pila  ptla ,  parva  corbina. 

393.  Cubull,  la/quentu.  758.  omne  co- 
meftibile ,  quod  prehenditur  in  mari, 

Lucue,  cochayuyo,  herbse  marinse,  bonse, 
comeftibiles.  Pettu 


PeKu,  800.  piur,  macha,  locos,  conchae 
marinae. 

uni,  daullu,  nape,  llamu,  coinau,  cancri 
marini.    yupe ,  echinus ,  herinaceus  marinus. 

394.    Pifcis  membra. 
Branchiae ,  llumpapl ,  cuti  cuti  399.     fqua- 
ma,  luli,  HuL      fpina,  voro  chaYiua. 

395.    No  ,  nato ,  hueyuln. 

Immergo,  demergo,  fubmergo:  merge- 
re  fe  in  aquam,  dimuln 

Pifcor,  expifcor,  challuatun. 

Hamo  pifces  capere,  prehendere,  trahe- 
re,  cMntun. 

Rete,  fagena,  nehuen.  Retia  mittere, 
tendere ,  nehuentun. 

Rete  ex  cannis  confe&um,  lloVLe. 

Hamus ,  chcu.  efca ,  iini  ( cancer ,  quod 
eo  ordinarie  utantur. ) 

Canna  pifces  trajicere ,  transfigere ,  trans» 
verberare,  rinciin. 

Pifcari  in  mari ,  lafquenn ,  lafquentun. 

Filum  inferere,  huilpan. 

Filo  pifcium,  oftrearum,  &c.  lineam  du- 
cere ,  mahueutun. 

Conchae  quibus  fibi  pilos  barbae  radici- 
tus  extrahunt,  dollm. 

Locus  vel  foramen  ubi  cancer  delitefcit, 
lolo  unu 

P  2  396* 


228 


396.  Exempla.  lod  cumei  (a  iu  ilomom , 
ta  xii  ichaUuamom ,  melius  mihi  eft  camem 
quam  pifces  comediffe. 

Quine  challua  doi  vutalu  ta  ni  petu  xii  ru- 
tu  mo,  tu$ci  ta  ni  peni  mo ,  eulahue  mo  all- 
cjin ,  audivi  ante  tres  dies  a  fratre  meo  ca- 
ptum  effe  pifcera,  majorem  fratris  mei  ba- 
culo. 

Huerculvalpai  ta  w  peni  v.  ta  tu  peni  mo 
quine  cudua ,   fratri  fuo  rhombum  huc  raifit. 

niUamiirmalchevaln  Liencura  mo  v.  niUa- 
mUrmalchebin  Liencura ,  mifi  petitum  a  Li- 
encura  par  pifcium,  quos  Hifpani  pifcium 
Reges  nominant. 

QtWacan  quine  yafehue  pichin  chadi  mo, 
pauco  fale  corbinam  emi. 

Huercidelvaiaeimi  quine  lipm ,  mittam  tibi 
v.  tibi  mitti  curabo  truttam. 

Huerapequei  ta  ni  moopam  clintuquelu, 
qui  hamo  pifcatur  vix  aut  ne  vix  quidem, 
unde  vivat ,  reperit. 

Liencura  iod  chattua  tuquei  Curaqueupu 
mo ,  Liencura  plures  pifces  prehendit,  quaia 
Curaqueupu. 

Chem  tuqueam?  quid  pifcantur?  lubram, 
yatehuam  ,  pifcantur  mullos ,  corbinas. 


397.    Arbores, 
Quomodo  diftribuis  arbores? 
res  felices  feu  fruftiferas,      2.  il 


1.  In  arbo- 
non  frufti- 

feras 


feras  feu  infelices.    3,  in  arbufta  feu  frutices, 
Chumtn  §ei  pu  mamll?    cula,  bun  mamll , 
remamll ,  /*irA*  mamlL 

398     Arbores  fru&iferae.    £«»  mamll. 

Avellana,  g<?£u#,  Pinus,  pehuen.  Nux 
pinea  ,  $llz'/?ui.  Nucleus  pineus ,  gHiit , 
g&lliu.      Prunus,  fitftw. 

Molle,  arbor  ex  cujus  fruftu  potum  con- 
ficiunt. 

Queuli,  arbor  fru&ificans.  Ritu,  arbor 
flores  proferens.  Clon,  arbor  dans  maque, 
germanice  ItTorbem. 

Pna,    glans.      neghue,    roboris  fruftus, 

396.  Arbores  non  fructiferae.  remamll. 
Quercus ,  peWin  Glans ,  pna.  Robur  ,  co- 
yam  ,  coyue.  Laurus  ,  tihue.  Cupreffus , 
len.  Alnus,  lahual.  Populus,  teiUe.  Spi- 
nus ,  cafen.  Cinnamomum  ,  boiile ,  cohue , 
rehue.      Myrtus,  co\\u  mamll. 

400.      Li%e.        temu.       pe%u.       huayu. 
patagua.      maiten,  mautun.  puta.     chanar. 
iaq.     reuli ,  ruili.      ciillai.  716.      luma.  764. 
mclai,  776.  plu.   SlO. 

401.    Arbufta.    pichi  mamll. 
Rhamnus ,   rubus ,    Chacai,  huayun.      Spi- 
na ,  rita.     genifta ,  mucqui.     vifcum ,  puuya. 
rufcus  ,   ^A^u^n.      roboris   virgulta ,   hua&e. 
frutex,  rutan. 

P  3  402. 


23«  •&,&<&• 

402.  Carex,  ranql,  iome,  vatu.  Arundo, 
calamus,  canna,  coleu,  r%i,  ru%i,  rug/. 

Juncus ,  rme,     caulis ,  ulo.      nalca  ,  pao,c. 

Boqui,  copin ,  couit,  npu ,  pilbu ,  plai ',  uvir, 
nomina  herbarum  quae  lnftar  polipodii  ar- 
bores  fubeunt ,  iisque  adhserent ,  &  quibus 
utuntur  funium  loco.  Harum  herbarum 
volumen.    tencul,  v.  g   tencul  ioqui,  &c. 

Palea ,  cuna ,  rto ,  lin ,  pinu. 

403.  Partes  arboris. 
R_adix,  volil,  mtiUin.  pullus,  Aueflon,  call- 
Aue.  truncus,  iinco,  855.  cortex,  /aJma, 
lucun ,  choWov ,  ien  mamlt. 
Lignum ,  mamll.  ramus  ,  rou.  duramen- 
tum ,  «uufa  mamll.  frons  dis ,  folium,  tapl. 
830.  Ligna  licca  ad  ignem  comparata,  an- 
quen  mamll.  affula  ae ,  fcidia  orum ,  dimul- 
co ,  duWiv ,  dil/.  julus ,  nucamentum,  canun. 
arboretum ,  arbultum ,  locus  arboribus  con- 
Ctus ,  lemuntu.  Sylva ,  lemu.  Locus  jun- 
cis,  fcirpis  plenus ,  rmentu.  212.  arbor 
frondofa  ,  alihuen.  arbor  proftrata ,  tan , 
tantu. 

Arbor  transverfa  aut  dejefta ,  ut  viam  im- 
pediat  atque  aditum  occludat ,  tantcu ,  tan- 
tuntcu.    225. 

Omne  lignum  incorruptibile ;  vel  cor 
ejusdem  ac  matrix.,  mliell. 

Ligni  feu  arboris  medulla,  cor,  matrix, 
que  mamlt.  Ar- 


Arboris     feu    ligni    nodi ,    centrum ,     qc 
mamll,  chuchin.    399 

Lignum  vel  arbor  cava,  lun. 

Fungus  ,    quales   annofa   quercus   vel  ro- 
bur  producit,  cal%al. 

Internodium ,  pilco.      internodio   uti   e.  g. 
ad  bibendum ,  pilcotun. 

Primi  fruftus ,  huema  bun. 
Nux. ,  cochor.     nucleus ,  htar.     caro ,  bnjbun. 
petiolus,  pediculus,  utin.     cutis,  lucun,  ta- 
hua.      fecuris  ,  cachaX. 

404.     Planto,  fero,  confero,  anumn,  Ai- 
culn,   arbores  ,   anixmmamlln. 

Radicem  agere,  capere,  comprehendere, 
voliln. 

Crefco,   incrementum   capere,   temn,  ixvn. 

Germino,  pullulo,  fru&ico,  rotun,  peun, 
rotuipeun. 

Maturor  ,     maturefco  ,      mitefco  ,     bunn , 
bnn,  tcun,  abun. 

Lego ,  colligo ,  carpo ,  decerpo ,  tun ,  nun. 

Difperfa  colligere,  dimin,  dimitun. 

Quatio ,  concutio ,  decutio ,   excutio ,  mu- 
toun ,  Qeibun. 

Demitto,  nuvun,  nacilmn. 

Attingo,  contingo,  din,  ditum. 
Veho,  inveho,  importo,  accumulo,  huirxamn. 
Contero,  contundo,  comminuo,  taman. 
Putamen  auferre,  ifcun. 

P  4  Suave 


Suave  ad  euinim ,  guftatu  jucundum , 
gratifGmi  (aporis  cibus  ,  fapidus  ,  dcum , 
cumentun.  405. 

Pene ,  fere .  prope ,  propemodum ,  vix 
non  attingere .  afeln. 

Flecto ,  inflecto  ,  zfun.  flecti ,  inflectt , 
etajreitn ,  zlliin. 

Puto ,  ainputo ,  catun. 

Scapum  a  botro  divellere ,  ramum  ex  ar- 
bore  detruncare ,  pilcadn ,  filtann. 

Cum  ftrepitu  divelli ,  $a$archn. 

Scmdere ,  findere  ligna ,  rian ,  riatun. 

Rado  ,  radula  deterere ,  mumixln. 

Radicitus  abfcindo  ,  refeco  ,  amputo , 
cufoentun 

Mutilo ,  detrunco ,  truncara  arborem  red- 
dere  ,    pilfann ,    pilcadn. 

Frango  ,  infringo  ,  confringo ,  cjain. 
Ligna   findere ,   in    frufta  ,    affulas  ,    fchi- 
diaque  comminuere ,  dlltbn, 

Pondus  attollere ,  in  altum  tollere ,  leva- 
re ,  fublevare ,  lemn ,  lemtitnien. 

Ligna  intercidere ,  in  frufta  concidere , 
fecare  ,  cmpun, 

Lignorum  ac  foliorum  ftrepitus ,  fragor, 
Qtifrim, 

Lignor,  lignatum  petere,  lignatum  ire, 
mamlln. 

Fuftem  alicui  impingere ,  fuftibus  ali- 
quem  ceedere ,  percutere  ,  debilitare ,  mam- 
ll/un.  Ra- 


t 


*%»    ®    d8?  233 

Ramos   colligere ,   ramis   ornare ,   tegere , 
frondibus  velare,  inumbrare,  routun. 

Cafa  ex  ramis  ad  tempus  confe&a,   um- 
braculum   ex   frondibus    conftru&um,  routu. 

Convolvere   linteum,   membranam,   uUon. 
[  Funes  colligere,  tnciiln. 

Traho,  rapto,  pedibus  ab  hofte  traharis, 
vitamque  raptus  finias,  huiqdn. 

Aufugere,    fylvas   petere,   latebras   quae- 
rere,  rinixn. 

Palea  laedi,  fcindi,  gueyun. 

Denfum,  fpiflum,  cendenfum  effe,  teWan, 
deUan. 

Haereo ,     adhaereo ,     inhaereo ,     pnarciin , 
pnarn,  pnadn,  pnadcixn. 

Cavum ,  inane ,  vacuum ,  pilol.  804.   plul. 
fic  effe,  pluln. 

Obliquus,    tortuofus,    deflexus,    tviil,    fic 
effe,  tuvd/clen. 

In  frufta  concifum  efle ,  pilquern. 

Repullulo,  repullulafco ,  regermino.  item, 
cutim  contrahi ,  popofn ,  popofcun. 

Revirefcere,  hualixn. 

405.    Exempla.    Cixme  buni  mangana  tva, 
malus  haec  quam  onufta  eft  malis ! 

Chem    mangana    tvei  ?    malum    hoc    num 
eft  dulce,  an  acidum? 

IlHed ,  dulce,  fugax,  cito  corrumpendum, 

Vute ,    durum,    fed    diuturnum,    quodque 
tempore  mitefcit. 

Cochii, 


'34  -Sa    &    d& 

Cochii ,  fapidurn ,  fuave  ad  guftum. 

Cotui,  eft  acidum,  fubacidum. 

Chmentubimi  ?  ciimentuetieu  ,  num  fapit 
tibi?  fuavis  eft  mihi  cibus  ifte  ac  perjucun- 
dus  ,  magnam  ex  eo  voluptatem  percipio , 
hujus  cibi  fapor  gratiflimus  mihi  eft. 

Viirei,  guftatu  amarum ,  acerbum  eft , 
ineft  acrimonia ,  acor ,  acerbitas :  femicru- 
dum  eft.  mtui,  eft  acidum. 

CochuQei ,  mi/qui  q,ei,  eft  gratiiumi  fapo- 
ris,  mellita  edulia,  eft  faccaro  conditum. 

V&ri  coyam  v,  coyam  mo ,  poft ,  retro 
quercum. 

Huelu  hucluknobiq,e  vachi  r§i,  femper  ali- 
quid  inter  has  arundines  interjice,  interpo- 
ne ,  interftingue :  aliud  cum  alio  permuta , 
illas  interjectim ,  interftinclim  pone,  colloca. 

Ddmiqfi  vachi  tome ,  hos  caricis  manipu- 
los  alterum  alteri  proximum  vicinumque 
liga. 

CupaleKeimi  guUVa  piwones  piel ,  aflfero  tibi 
nucleos  pineos,  quos  Hifpani  pinones  vocant, 

Uia  Ma  ta  ni  miillin  cupamom  quimbin  va- 
chi  d$u ,  heri  primum  haec  res  mihi  a  capi- 
te  ad  calcem  innotuit. 

Elmeaimi  cachal  ta  Xtt  catumamllmeal  mo, 
porta ,  pone ,  linque  fecurim ,  ubi  hgnatum 
ibo. 

Dimulcomeqe  ,  abi  lecVum  v.  colleclum 
affulas,  fchidia. 

Kdau- 


Kdauiuye,  agedum,  age  ds,  manus  ad 
opus  ,  ad  laborem. 

Tubiq/e  ca  veichi  cachal ,  age ,  ftrenue  hanc 
fecurim  arripe. 

Lemlaiabimi  vachi  mamll?  lemlaian  em, 
num  ligno  huic  fublevando  par  es  ?  non 
fum,  fum  impar. 

Catumamllmean ,  ibo  lignatum. 

Chaqfuei  huenu ,  hoc  lignum  v.  haec  ar- 
bor  fuperius  in  brachia  dividitur. 

Chem  mo ,  chem  equ  rputubimi  vachi  mamll? 
cachal  mo  v.  eQu,  maichuhue  mo  e%u,  quo 
inftrumento  form&fti  hoc  lignum?  fecuri. 

Quine  nixn?   quantum  pugnus  capit. 

Qumeknoam  ,  colligunt ,   accumulant. 

Inche  ta  ra"  mtoubium  v.  ra'  mtoun  v.  ra" 
mto\ibiel  mo  pna;  eimn  umautxxqueimn ,  dum 
ego  glandibus  decutiendis  invigilo ;  vos 
fomno  indulgetis. 

406       Plantae.       Tucun ,  lahuen. 

Quotuplex  plantarum  feu  herbarum  ge- 
nus  recenfes?  quatruplex.  1.  frumenta  & 
legumina.  2.  Hortenfes.  3.  Medicae  quas 
vocant  fimplicia.     4,  Agreftes. 

Chumtn  $ei  tucun?  meli.  I.  cachilla  2. 
Huerta  lahuen.  3.  ampin  lahuen.  4.  cachu 
v.  relahuen. 

407.   Frumenta.       Tucun. 
Triticum ,    triticeum   frumentum ,    cachilla 
cachiHahua,  cachitiwa. 


*3<S  <S&     @     t» 

Siligo ,  «wg« ,  ftw.  Hordeum ,  cahuc- 
11«  /«/«.        Lini  femen ,  linchu. 

Maicium ,  granum  Turcicum ,  frumen- 
tum  Indicum ,  kua ,  aua. 

Maicium  nigrum ,  cusum ,  prhua. 

Rubrum ,  qucWu  hua.  Verficolor ,  pifi- 
ma ,  mallehtia.  albo  -  nigrum ,  callquintu. 
foliis  fpoliatum ,  llud  v.  llodhua. 

Quinua ,  dahue. 

Madi,  femen  ex  quo  oleum  cibarium  ex- 
primunt  ,   excoquunt. 

408.    Legumina. 
Ervum ,    alvida.       Faba ,    aval.        Pifum , 
garvatifu.     Phafeolus,  deo,l,  cului.    Lens  tis, 
llantir,  lantu. 

409.  Herba?  hortenfes. 

Fraga  ,  qucWuen.  Cucurbita  ,  cupau, 
huada  735.  penca.  Blitum ,  mucu ,  mcur. 
Chupones,  nhyu.  Achira,  polte.  Achium, 
piper  Hifpanum,  tapi.  836.  Rapa,  napus, 
napur.  Radix  raparum  ,  coyocho.  Raparum 
caules,  <z,don.  Allium  ,  achur.  mala  ter- 
reftria,  papae,  ^nii.  filveftria,  alhue  /<mii, 
laha,  mal\a.  Sicca,  ibl.  Gelu  conftri&a, 
chid.      putrida ,  viina  ponu.  688. 

Ad  fementem ,  lloncotu.  ponit ,  <Erbdpf«(, 
£artufl«n. 

410.  Simpllcia.    ampin  lahuen. 
Apium ,  panul.      plantago ,  hueque  pilun. 

Po- 


Polipodium,  pnal,  mamll  vilcun.  Papa- 
ver ,  umaulahuen.  Verbena  alba ,  cu\la  vu- 
dii.  Mentha,  ilvahuen.  Centauria  minor, 
cachanlahuen.  acetofa,  cuUe  711.  Taba- 
cum ,  ptm ,  ptem.      Tabaci  petioli ,  voroptm. 

Culeny  tapilahuen.  llalli  antu  cha&el 
cha&el.  concll.  pa$i  namun ,  namun  v  pnoi 
paqi.  mulul.  namculahuen.  loiquilahuen. 
llaye;  mllco.  hualilahuen  huentai.  nillhue, 
ckollcho.  Ibu,  Ibo.  alhue  lahuen.  miitun. 
npdnpd.  hualtata.  lum.  cixnchamalin. 
palqui.  huilmo.  clenclen.  lanco.  meru- 
lahuen.  pichoa.  melico.  relbun.  paco. 
plpl.  vilulahuen.  pircullahuen.  kilioi kifloi. 
palqnin.      clcl.      tavoe. 

411.     Machiorum    medicantium     cantiun- 
culae  feu  §eicurehuen  pu  machi  ta  ni  ixL 

i. 

QuintuUahuenUau. 
ni  pellabium 
melico  llahuen 
pii  ni  giiman. 
Quintulican  em ! 

Va  ni  mlen 

Neyulican 

ta  ni  peam 

huilquilahuen  em. 
Biirenie— ta— en 
LLanciiilican  em 

elu- 


t 

'I 

t 


2  38  •*&$<#• 

elu  -  ga  -  en  huillquillahuen 
ta  m'  mo-ga-  §eam  em. 

Ibo  quaefitum  herbas , 
ut  illas  inveniam, 
dico  flens 

O  chare  Quintulican 
monitra  mihi  herbam  melico! 

Ecce  hic 

O  Neyulican 

herbam  optimam  huilquilaYiuen , 

ut  illam  videam,  legamque. 
Sane  mei  mifericordia  ta&us,  motus  es, 
O  LLandxilican  chariflime. 
mihi  dedifti  herbam  HuilquHldhuen , 
ut  ad  longam  feneftutem  perveniam. 

2. 
Epui  ta  ni  duam 
ta  lahuen  gealu, 
vemgepraquilmi 
Neimlican. 

Epu  duamquilmi 

ta  iu  lahuen 

tullahuenmean 

ta  pehuen  mahuida. 
Habiturus  herbas 

pendet  animo  expe&atione  eventus: 
fed  tu  6  NeHMican 
ita  ne  feceris. 

Noli  elfe  incertus,  fufpenfus,  anceps. 

fuper 


fuper  noftras  herbas! 

ibo  lefturus  herbas 

in  monte  ubi  eft  pinetum. 

3- 
Huiri  huirtuqfin 

ta  ni  levial 

pu  meullen, 

ta  rumean 

meuWen  tipalaian. 

Sum  un&us  perunftusque 

ad  volandum 

intra  ventorum  turbinem. 

omnia  fuperabo,  transgrediar,  tranfcendam. 

quin  ex  turbine  egrediar. 

4« 
Quintu  HuecubuWan , 
calcunmaHuecubuUan  ! 

Huecubum  quaeram,  inveftigabo, 
Huecubum  meis  carminibus  inftigabo. 

412     Agreftes  herbae.    Relabuen* 

Fraga,  Uahuen.      Culta,  queUuen. 
Carduus,  nalca.      Urtica,    curu      Gramen, 
coiron,  $htan.  733.      Sagmen,  chepica. 
Paftus ,  pabulum ,  cachu,       Lolium,  culven. 

Adchupalla ,  dixdto ,  dto ,  dcho. 

Melofa ,  broquin ,  madi  villcun. 

Theatina,  avenae  limilis,  biri. 

Relbun,  cocoUe. 

Rarin 


\ 


I 

«'! 


. 


1 


til 


1! 


i 


I 


! 


I 
li 


1i  n. 


ftw 


: 


l 


1  W  '  !  < 


fe  ■ 

tr'Hi 


?: 


fttoir 

I 


;4#  ). 


ai».i.i 


240 


«$& 


<& 


Rarin,  dadin. 
Panque. 

R$atu,  d^atu,  dQachu 
mol. 

nocka ,  ex  qua  funes  corbesque  conficiunt. 
Chaura. 

Fungi  comeftibiles ,  piiucho ,  pixuto,  putcho. 
Fungi   non   comeftibiles ,   pque ,    raurau , 
retu  alhue ,  ptauquilquil. 
Gleba,  quepe. 

413.    Terram  profcindere ,  uneltun,  catu- 
tun,  maipun. 

Agrum  colere,  audn. 

Arvum,  vervaftum,  tuculhue,  hualhue. 

Agrum  fementi  praeparare ,  uneltun. 

Arare,    aratro   terram   fubigere,   profcin- 
dere,  fulcum  imprimere,  quetan. 

Terra  arata,  quetan,  lumatun.  764. 
Stercus,    fimum    per    agrum     fpargere: 
ftercorare,  fimo  terram  faturare,   foecunda- 
re ,  agrum  oblimare ,  fimo  pinguiorem  red- 
dere,  efficere,  vunaltun.     fimus,  vunaltu. 

Fodere,  effodere,  rQan.  825. 

Sulco,  liro,  fulcum  imprimo,  diWun. 

Sulcus,  dillu. 

Porca,  lira,  fcamnum,  rehuiix. 

Semino ,    fero ,    fementem    facere ,    tcun , 
tixcun. 

Semina  terrse  fpargere,-  $ann. 

Caveis 


Caveis  feu  foffulis  mandare ,  audn ,  $dufn. 
Semina  terrae  mandare  reli&o  femper  unius 
paflus  intervallo,  tecatun. 

Lignum  in  acumen  extenuatum  ,  pal, 
piUohue. 

Ligno  terram  ad  ferendum  fodere,  audn, 
%dufn.    fic  fata,  aud,  Qdhf. 

DilBpo,  difpergo,  huidn. 

Pugno  fpargere,  unitis  digitis  &  in  pu- 
gnum  colle&is,  compreflis  difpergere,  pa- 
taucun. 

Maicium ,  granum  Turcicum ,  hua. 

Maicii  fpica  ,   vochen. 

Ariftae ,  perquinhua.     Gluma ,  dcon ,  mcorx, 

Folium ,  lolcanhua.     manipulus ,  utixn. 

Spica  trkici,  hordei',  lonco.    ariftae,  timu 

Manipulus  tritici ,  hordei ,  pnad, 

Foliis  privare,  fpoliare,  glorn. 

Maicium  foliis  orbatum,  pnvatoimMudhua. 

Spicarum  grana  excludere  ,  exfolvere , 
exterere,  hueiQon. 

Phafeolos  folliculis  eximere ,  doccayun. 

Folliculi,  capi. 

Nuces  frangere,  enucleare,  nucleum  e 
putamine  extrahere ,  dollcun. 

Acus  eris  ,  maimai. 

Triticum  purgare,  expurgare,  maimaitun. 

Crefcere ,  adolefcere ,  augefcere ,  incre- 
mentum  fumere,  punculn. 

Maturor,  maturefco,   chillquin,    rnquenn. 

Q  Fer- 


242 


Fertilis ,  fcecundus ,  ferax ,    uber ,   mon. 

Luxuriare  agros  prse  ubertate  &  frugum 
copia ,  agrorum  feracitas  luxuria  laborat , 
luxuriofa  eft ,  luxuriat  carduis  &  fpinis  in- 
cultus  ager,  louloun. 

Agrorum  fruftus  in  fpe  pruina  decoxit, 
vinearum  gemms  frigore  obriguerunt  , 
uredine  exaruerunt,  pilintun,  pilinman,  noa,in, 

Segetes  fterni,  lam.  759. 

In  fpongia?  morem  turgefcere ,  intume- 
fcere,  denupran. 

Terra  aratro  fubigenda,   quepun. 

Ad  fata  vifenda  fpaciari  ,  a,avuln, 

Aves  avertere ,  abigere  ,  g,ahuin. 

Abigere,  avertere  pecus,  lepmn.. 

Protero  ,  obtero  ,  pefundo  ,  concuko , 
a,intan. 

Apertus ,  reclufus ,  huecharn. 

Meffis ,  fruftuum  perceptio ,  coqi. 

Tero ,  trituro ,  atumn. 

Grana  ex  fpicis  in  area  excutere  virga, 
baculo,  tribulo ,  miitancxm:  faltando,  nuin, 
inde  nuin  prun.  692.    793. 

Tero ,  molo ,  medc&n ,  quechn. 

Premo ,  comprimo ,  gxxrinn. 

Semen ,  iitar, 

Ager  demeflus,  reftibilis,  vichen. 

Mala  terreftria  terra  mandare ,  relun. 

Ejusmodi  fata ,  retu  ponu. 

Terra  condere ,  tegere ,  obruere ,  dapiln , 
iviiin.  Erum- 


Erumpo,  choiiin. 

Malorum  terreftrium  radix ,  chcheu. 

Fructuum  reliquias  legere,  vindemiolam 
repetere,  dinivnf  dirxivtun. 

Caules  emittere,  producere,  ullvhn. 

Evello,  extirpo,  radicitus  eruere,  con- 
vellere,  excindere,  Qedun,  qeduntun. 

Seminarium,  llecum.  Seminarium  infti- 
tuere ,  lleoimn. 

Incile ,  aquse  derivatio ,  yaima ,  catixpuixllu 
illam  fodere ,  effodere ,  yaiman ,  catupuullin* 

Seps,  feptum,  feptimentum,  malaL 

Lignis  transverfis  fepere,  munire,  cu> 
cumdare,  cuntomalaln. 

Foramen,  huetod. 

Obdureo,  obdurefco,  alpen. 

Hio,  dehio,  terra  hiat  aeftu,  toun. 

414.  Exempla.  §eno  pox&  !  O  quanta 
malorum  terreftrium  multitudo  / 

Villtueneu  ta  m  ponu  chori ,  a  malis  ter- 
reftribus  locufta  me  abfolvit. 

Cumei  tucun  tva,  fcecundae  laetaeque  fe- 
getes,  feges  fpicis  uberibus  &  crebris. 

Munarquei  ta  ni  tcun ,  feges  mea  eft  talis 
qualis,  qualis  qualis. 

Loncoij  feges  in  fpicam  vergit,  ex  vagi- 
nis  erumpit. 

Queta$eprai  ta  ni  mapu ,  ager  meus  ara- 
tro  fubaftus  eft  quidem,  at  fementem  face- 
re  non  potui. 

Q  2  TU 


2*4 


^SdS* 


mi  ufi^hnC^  m: .  r.  iu"  IUuahum,  v.  ileua~ 
fatcl  m-xr,  ■M.'«',  tempore  qoo  femen  co- 
nabatar  erumpeTe .  pluria  non  decidit. 

^jt.Ti^  /u»  mjpn  nic-t  quctaiat ,  pars  agri 
mihi  reitat  ararro  proftindenda. 

HuY.iwtabiitmi  ia  mi  tcan ,  agrum  tuum 
fepto  cinge.  muni.  circumda. 

CatacMicIcxm  r.  cozituclcvn ,  adjuva  me 
in  colligenda  meffe. 

J/au  ttpantu ,  annus  fertilis ,  ferax ,  fce- 
candus. 

Ta/ma ,  cha/ma ,  cha/ma  tipantu  ,  anni 
fuperioris  reliquia? ,  quse  ex  anno  anteceden- 
te  fuperant.  fuperfunt.  834. 

■jt/ui  cachu ,  pafcua  revirefcunt. 

LLciiprai  vacht  cachu  ,  fua  fponte  .  fuapte 
ingenio  ha«:  herba  nata,  orta  eft. 

Slurquelvalbin  ta  ni  dahue ,  Quinuam 
meam  in  farinam  toftam  conteri  curavi. 

jJ/i  quclluen  tual  mo ,  cptatitxx  cupatuaimi, 
ad  colligenda,  legenda  fraga  polt  folis  oc- 
cafum  venies ,  redibis. 

Pu  quellxun  mo  /i'u  quelluen  iodeiunei,  in- 
ter  fraga,  qua:  alba  funt  pneftant. 

Pichin  ptm  duamtuaeneu  ,  parum  tabaci 
D  placet. 

Ptm  eluaeimi  pibi,  promiDt  mihi  tabacum, 
Nicotianam. 

%etulai  ptem ,  tabaci  nihil  fuperelt . 

Pen  meu ,  ptemtuquen  ,  quando  mihi  U- 
bera- 


beraliter  offertur,  pulvifculum  patula  nare 
exforbeo,  vel  etiam  exulii  in  concha  folii 
fiimum  per  fiftulam  afflatu  attraho ,  &  in  05 
exceptum  emitto. 

415.    Flores.    ratii  ica. 

Lilium,  tucbil  tucvd .  tapdtapd. 

jRimu,  flos  crocei  coloris,  deliciae  perdi» 
cum. 

Cocll,  flos  quo  colorem  flavum  conficiunt. 

Quelulahuen ,  unde  color  ruber  ac  fangui- 
neus  emanat,  exprimitur. 

HuadalaYiuen.      Chaud  chaud.      q>il. 

416,    Floreo,  florefco,  ra&xin,  railxxhuenn. 

Oleo,  redoleo,  fuboleo,  odorem  emit- 
tere,  numutun. 

Marcefco,  languefco,  tonn,  tenvn,pexm> 
penhn ,  pexihtun. 

Flores  decidere ,  llancixtun. 

417.  Colores. 
Albus,  candidus  color,  UU.  763.  caeru- 
leus ,  cyaneus ,  caffii.  693.  cceleftis ,  paine. 
viridis,  prafineus,  carh.  citrius,  rupica- 
prinus ,  croceus ,  flavus ,  luteus ,  chod  701. 
rubens,  puniceus,  coccineus,  purpureus, 
ruber,  quelh.  819.  carmefmus,  cum,  cum* 
quefa.  niger,  ater,  curb.  713.  fulvus,  ca- 
ftaneus,  ex  cinereo  nigricans,  colii.  mar- 
garitarius,  cinereus  ex  albo,   cxxico.     color 

Q  3  ferru- 


ferrugineus,  mofchi  color,  cofit  cari. 
atrum    dilutius ,    alltu    curi\.       glaucus ,    cal- 

41 3.    Unius  coloris,  aume  adcan. 

Yarii  coloris,  topan,  topapalen. 

Album  eiTe ,  /iun.  dealbo ,  album  colo- 
rem  alicui  rei  inducere ,  album  aliquid  face- 
re.  reddere,  iiuin. 

Candeo ,  candico ,  folis  radios  aquam 
iHiiiVrare .  flumen  a  fole  collucere ,  albefce- 
re.  vibrare.  pijnn,  piancim 

Mico .  niteo .  fultreo ,  refulgeo ,    llm  llmn. 

Reluceo .  reniteo ,  refplendeo,  alun ,  alon. 
Xitidurn .    fplendidum ,    fplendefcens ,    re- 
tul^ens  e.Te .  ,'i.  'tn ,  Hircnc/tn ,  fiijlufn.  764. 
Pertecidcta.  pellucidum  efle,  cii/inciin. 
Diaphaaum.  cijtjncUn. 
Res  viiAphana,  peripicua,  cuicai. 
Tin^o .    inacio .    imbuere    colore    lanam , 

l;:v.ura.  coZoris  infeoio,  p/iim. 
ft.CvJ .   terra  ex  qua   conficiunt   colo- 
wr.  Siv-es.  .  i  .■*'.  41; 

l".\*/.  urhie  ft  j-a;.'a.  417. 

A\0-*,   rjuiices.  ur.de  rit  auehx.  412.417. 

l".v.V.  5os  unde  ,-*.i/.  417. 

Kx*r** .  f-r.^Tis  urtde  t\\ii  carh. 

^mtK.  i"--  e.:  terra  rubra. 

MaUo. 


MaUo,   terra  alba,   candida. 

Robix,  terra  nigra.      anil,   glaftum. 

490.     Exempla  :     Chem    cahueMu  ?     quis 
equus  ?  cujus  coloris  ? 

Colii  cahueUu  cupaXen,  adduc  mihi  cafta- 
neum. 

Liu  §ei  ta  ni  a%e  >  albus  eft,  nec  fi  albus 
aterve  eft,  fcio. 

Curix  $ei  ad  mo  v.  ta  ni  ad  tno ,  facie  ni- 
ger,  ater  eft,  crine  ruber. 

Liu  liu  Qei,  albedine  albior,  nive  can- 
didior. 

Curix  curix  $ei,  per  intervalla  maculas 
nigras  habet. 

Liu,  HHgecki,  liUqxxechi  cMpatui,  ad  pri- 
Ilinam  albedinem  rediit. 

Lif  mlei,  hflxx  mlei,  eft  mundum,  limpi- 
dum :  caret  macula ,  nulla  maculae  veftigia 
manent,  fuperfunt. 

Caru  charahuifla  cupape ,  cedo  femoralia 
viridis  coloris. 

Quelu  vuu  laQmadin  piquei,  nodus  in  filo 
rubro   mortem,   necem  annuntiat,   minatur. 

Curixquieli  piiauquedui  curixche  ,  fuligine 
tua  non  me  tingas,  inficias,  denigres  dice- 
bat ,  aiebat  niger  nigro ,  cacabus  ollae. 

Quine  ptixm,  quantum  fufficit  uni  tin- 
Aurae,  fic  fextans  feu  duae  unciae  glaftifuf- 
ficiunt. 

Q  4  Q^ine 


24»  *Sfc      tt     dS» 

Qunw  terrw  tfni/ ,    glafti  fe&tans. 

Qume  patacon  anii ,  uncia  glafti. 

Anil  pinmomean  Patiru  mo ,  neceffe  mihi 
eft  ire  ad  Patrem  Miffionarium  petitum  non- 
nihil  glafti  v  glaftum. 

Vill  pu  cal  mo  curii  mtn  pittiimvalai,  la- 
narum   nigrae   nullum    colorem    bibunt ,    ni- 
ger  color  a  nullo  extinguitur. 
420.     Metalla. 

Aurum,    miUa.   778.      Argentum ,    lien. 
AL& ,    cuprum ,    cumpanillhue.     Ferrum ,  pa- 
nillhue.      Stannum,  titi.      Plumbum,  laquir. 
Pecunia,   nununus,   moneta,   QiUacakue. 

Res  familiaris,  bona,  facultates,  fortunee, 
divitie,  opes,  te ,  cuHin.  712, 

Lucrum ,  pen ,  peel.   800. 

4.21.  Aurifodina,  auraria,  millakue ,  miUa- 
tue. 

Argenti  fodina,  argentaria,  lienkue,  lientue. 

Ferrugo,  me.     Ferri  fcoria,  me  panillhue. 

mufcus,  mucor,  percan. 

Mucefco ,  mucorem ,  rubiginem  contra- 
here ,  mufco  aut  rubigine  affici ,  mucidum 
fieri ,  percann. 

Au&io ,  notu  cuiiin.  aucUonem  facere , 
notu  eullinn. 

Effe ,   exiftere ,  dari ,  haberi ,  $en ,  mlen. 

Queero,   inveftigo ,  indago,   quintun.   820. 

Mea  me  fefellit  fpes ,  decepit ,  delufit , 
fru- 


r 


fruftrata  eft,  de  fpe  conatuque  depulfus  fum, 
longe  aliter  atque  fperabam ,  accidit ,  evenit, 
mnan.  780, 

Difperfa  colligere,  xxumitun. 
Elicio.      Aurum,    argentum,    ferrum    ex 
terrae    cavernis    elicere ,    eruere ,    effodere , 
exportare,  entun.  724. 

Accipio,  tavn.  taun,  taixn. 

Liquefacio,  liquo,  lleumn.  Liquefco,  li- 
quefio,  liquor,  lleun. 

Eligo ,  deligo ,  feligo  9  duliin.  Scienter 
eiigere,  oime  duUin. 

Rejicio  ,     repudio  ,     renuncio  ,     refpuo, 
'  llainacmn. 

Eje&amentum,  reje&anea,  llainatu. 

Habeo,  teneo,  nien  789. 

Cuftodio ,  fervo  ,   confervo  ,  elcan. 

Amitto;  jafturam  facere,  llany  llancun, 
qfun. 

Perdo:  difperdere,  evertere,  deftruere, 
corrumpere,  deformare,  difflpare,  profun- 
dere ,  llancixmn ,  llamculn. 

Fortunae  indulgentia  abuti,  egregias  ani- 
mi  dotes  perdere ,  corrumpere ,  dum  fe  ad 
|  indigna  abjicit  &  indecora,  gnamn. 

Opera  &  impenfa  periit,  male  res  ver- 
tunt,  gnan. 

Aliquid  defiderare,  requirere,  cuellcueWien. 
|  Rem  alterius  apud  fe  depofttam  habere, 

item,  rem  alteri  procurare,  nieln. 

Q  5  Ap- 


;    ■    ' 

I     I 


250  «$fc     ®     & 

Apparere,  jam  tandem  apparuit,  reper- 
tum ,  inventum  eft ,  pe§en ,  petun 

Invenio ,  reperio ,  pedan ,  pedantnn. 

Utor,  egeo,  opus  eft  mihi,  pnen. 

Do',  praebeo:  largiri,  donare,  liberaliter 
erogare,  elun.  J24. 

Dare  comeftibilia ,  llauquen,  llauquetun. 

Propinare  alicui ,  p/amn ,  faqinn,  llaupan, 
cacAixn. 

Offerre,  gratis  dare ,  medan.  777. 

Mutuare  nummos,  pecuniam  mutuam  v. 
mutuo  dare,  commodare,  aliquid  utendum 
dare,  aren,  areln. 

Pecuniam  mutuari  ,  mutuam  accipere, 
mutuo  fumere,  commodatum  v.  utendum 
aliquid  accipere  ,  commodatu  fumere ,  mre- 
tun ,  areliun. 

Pecuniam  alicui  credere,  argentum  illius 
fidei  committere  ,  uhuemn.  ita  ab  alio  fu- 
mere,  accipere,  ixAuemtun. 

Dare  animo  petendi  aequivalens,  tuilin, 
tuilitun.   842. 

Faftidire  aliquem,  oblata  refpuere,  aiper- 
nari,  non  admittere,  poeln,  pueln, 

Commuto,  permuto,  huelutun,  huelun- 
tun  ,  Aueluntcun. 

Contraftus     permutationis ,     cedo     dabo, 
tafcun,  cAafcun. 
.    Rem   apud   fequeftrum    deponere,    rann, 

ranknon. 

Pecu- 


I 


Pecuniam,  commodatum  repetere,  un<?- 
pitun. 

Rem  datam  poftulare ,  muntutun. 

Solvere,  ad  nummum  perfolvere,  in  af- 
fem  fatisfacere,  cuUinn. 

Creditoribus  fatisfacere,  aes  alienum  fol- 
vere ,  aere  fe  alieno  levare ,  liberare ,  elucuWin. 

Pignus  redimere,  entutun. 

Refiduum  debiti,  chayal,  chaial. 

Mul&am  v,  multam  debere ,  huerinien. 

Taxo,  aeftimo,  pretium  mercibus  prae- 
fcriptum,  toquitu. 

Pacifcor  ,  de  pretio  cum  aliquo  pacifci , 
convenire,  daqueln. 

Aliquid  alienare,  abalienare,  ixln. 

Furor,  furripio,  furtim  aliquid  avertere, 
auferre,  huenen. 

Reddo,  reftituo,  mxxumn,  uxxoltun. 

Emo  ,  mercor  ,  comparo  ,  nundinor, 
qillan,  qiUacan,  eun9  euntun. 

Vendo,  venundo,  exiln,  eumn,  uln.  845. 

Peto,  poftulo,  pofco,  precor,  rogo,  im- 
ploro,  precibus  aliquid  contendere,  effla* 
gitare  ,  xxillan. 

Valeo ,  mon.  Aurum  effe ,  miUan. 

Aurum  elicere  ,  miUantun. 

Inaurare,  auro  tegere,  obducere,  milla- 
tun.     Auro  vel  argento  includere,  mudencun. 

Compedes,  milla  ecul. 

Ferrum ,  quo  nota  pecudi  inuritur,  chillca. 

Dives, 


Dives ,  locuples ,   opulentus ,   ulmen.      ul- 
tnen  Huinca ,  dives  Hifpanus. 
Pauper ,    egens ,    inops ,    egenus ,    mendi- 

cus ,  cuwival. 

422.  Exempla.  Cheu  tuui  mitia  tva?  un- 
de  iliud  aurum  ? 

Kdaucan  tno  v.  kdaucamom  cupai  iom  pen, 
v.  iom  cuViin  pen,  v.  pecullinhuen ,  labor  lu- 
crum  parit ,  labore  pecunia  comparatur , 
divitise  bonis  artibus  parantur,  non  tibi  per 
ventos  afla  columba  venit. 

Aldun  cullin  pequei  chei,  vemlu  mai,  pe- 
cunice  obediunt  omnia. 

Quintufaebuimi  ta  mi  ulmenqeabuel  ,  v. 
ta  mi  ulmen§eabun ,  opes  ac  divitias  parare 
cogitabas. 

CuHin$etu ,  ulmen  Qelu,  divitiis  afBuens, 
cui  opes  &  fortunse  funt  ampliftlma? ,  am- 
pla  res  familiaris ,  multa  &  lauta  fupellex. 

IJueWilelai  ta  m  iapaa,  nunquam  ipQus 
crumena  eft  vacua,  nunquam  ipiius  lucrum 
cefiat. 

Aiuncullinlu  ulpraquei  ta  ttt  peel ,  qui  amat 
aliena,  fua  facile  vendit. 

itt  teata ,  teq,ealu ,  teqeal ,  ad  meum  ufum, 
v,  ego  illud  poftidebo ,  Dominus  illius  ero. 

Chuchi  mi  pemom  tvei,  ubi  illud  inveni- 
fti ,  reperifti ,  offendifti. 

Auca  lien ,  nummus  adulterinus. 

Cum- 


I 

4 


Cumpanillhue  vem%ei  tva ,  videtur  ex  aere, 
cupro  fa&um. 

Panillhue  %ei  tva,  hoc  eft  ferrum,  ex 
ferro  confe&um. 

Tva  pawillhue  ta  ni  rialoncoam,  en  gla- 
dium,  enfem,  acinacem  meum  ad  findenda 
capita. 

CaXahuebin  ta  ni  parxillhue ,  ex  ferro  quod 
habebam  ,  fcalprum  fieri  curavi. 

Tva  ta  m"  iqueum,  hoc  eft  quo  me  fu- 
ftento,  unde  vi&ito. 

Tauqe  pin ,  t&yulmaViebi  ta  piuque  ,  mu- 
nera,  crede  mihi,  placant  hominesque  De- 
osque. 

Tva,  accipe. 

Chem  elubimi?  chem  no  elubin,  chem  elu- 
labin  rume ,  quid  illi  dedifti?  nihil. 

Inche  n*  nien  mo  aidhn  cuHin ,  cum  multa  * 
mihi  (it  res  familiaris,  multa  fupellex. 

Eimi  nienman  quine  cahueUu,  tu  habes, 
detines  unum  equum  meum  v.  equum  mi- 
hi  debes. 

Nien  ca,  ita  profe&o,  teneo  certe. 

Elual,  elu%eal  tva,  hoc  eft  dandum,  lar- 
giendum,  liberaliter  erogandum. 

Mi  eluqeabuel,   quod  tibi  dandum  fuiffet. 

Cofque  eluoplu  v.  etu%eel,  panis  datus. 

Chaichi  elueiu,  jam  pridem  illud  ipfl  fuit 
datum. 

Quine  cofque  elulaeiu  rume ,  ne  unus  panis 
quidem  ilk  datus  fuit.  Elu- 


*54  "%*&<» 

Elubi ,  elutulaeiu  ula ,  v.  elueiu ,  elutuiabi 
ula ,  femel  illi  dedit ,  &  non  amplius. 

Co/aue  elugueam  pu  cunuval,  panem  dant 
pauperibus. 

Qelai  ta  tni  elu%eam  V.  elu^eal ;  tutelpalat~ 
mi  v.  tenpalaimi,  fero  venifti,  fero  venien- 
tibus  o(fa,  nihil  quod  tibi  detur,  fupereft. 

Quine  amomariaueum  eluaeneu  v.  eluechi 
mo ,  pibin  ,  petii  ab  ipfo  Rofarium ,  coro- 
nam  piacularem  B.  V.  M. 

Qutne  rume  llanca  uli,  unam  tantum  de- 
dit  vitriorum  filo  infertorum  lineam. 

ni  elun ,  cumelen ,  quando  dono  do ,  funi 
jucundus ,  eft  fignum  me  effe  jucundum. 

Aldunmaauilmi  ta  mi  etuQeal  mo,  quae 
offeruntur  arripienda,  non  differenda. 

m'  elubiet  eluabin ,  dabo  quando  potero. 

Chaichi  ni  elumobium  veichi  cdhneWu. ,  jam 
dudum  equum  iftum  illi  dedi. 

Inche  eluquebin  cahueUu  ta  Pedro  ,  v,  elu- 
bilu  cahueMu  ta  Pedro  inehe,  ego  fum,  qui 
Petro  equum  dedit. 

Inche  ebin  eimi  mo ,  ego  dedi  pro  te. 

Mi  eluabin ,  quod  tibi  debeo. 

CuWin  ta  ni  eluyeatu  v.  etuqeam,  ut  de- 
bitum  illi  folvatur. 

Elugelan  ia  m  chaumalQeal  ,  refiduum 
debiti  mihi  non  eft  folutum.  NB.  aharum 
rerum  reliquise  vocantur :  mtnhuen ,  venten- 
kuen,  fuchu ,  puchun ,  opuntu. 

Aiulan 


' 


Aiulan  ta  mi  etuabin ,  illud  dare  tibi  nolo. 

§enoum  chem  ulQeai?  nemo  dat  quod  non 
habet. 

Pichi  chadi  mo  quelluaen,  modico  fale 
mihi  fubvenies,  fuccurres,  fubfidio  eris  v. 
fis. 

Petuan  ta  m  cuViin  pieneu ,  debitum  a  me 
poftulavit. 

Inche  arelbin  guiue  macun  ta  mi  chao  v. 
ta  mi  chao  mo ,  commodavi  v.  utendam  de- 
di  tuo  patri  veftem  ftragulam. 

Cumelai  areln ,  praeftimonium  difplicet. 

Areln  mo  udapiuquei  ta  che ,  veritas  odium, 
praeftimonium  inimicos  parit. 

Aldii  yehuevaM  areien  pi,  mutuum  aut 
commodatum  petens  pudore  fuffundor, 

Chumtn  raquibimi  tva?  aldu§ei,  aldun! 
quanti  hoc  eft?  quanti  indicas?  plus  quam 
par  eft ,   indicas. 

Chumtn  cullin  mo  tuimi?  quanti  confti- 
tit?  quantum  folvifti. 

Chumtn  raquiqei  vachi  chapixd  ?  quanti 
hae  inaures? 

Venten,  tanti,  pro  eo  quanti  res  eft,  tibi 
habe, 

Chumtn  mo  giUacaimi?  quanti  emifti; 

Aldun  cuWin  mo ,  pichin  cullin  mo,  magno, 
parvo  pretio. 

Iom  cuWintun ,  plus  impendi ,  majorem 
in  ea  re  impenfam,  fumptum  feci. 

Iom 


I.m  **;>  gjU.j,  ./* ,  phiris  emi. 

I.J  fukim  .nlltm  mt>,  non  tanti,  minori 
pr^tio, 

Irwkf  i,'m  fifufn  raiki  mUin  »o,  iod  pichi 
fin ,  ego  plus  otfero ,  egt>  minus. 

„-i,Vux  cuU.intt,H ,  r.  hWum  twuYn  «/«  jahie 
•vflLr/  Mt>,  roulta  in  hac  torque  comparan- 
da  mfumpiu 

.4,'Jim  m.vui  cam  Ai  mi  huauei ,  quod 
fuentus  es,  eratne  magni  pretii? 

c*'i*un  o/Utf.  jw  ,  imprudenter  emere. 

i*-*j  w-jwjiW,  fucum  tibi  fecerunt ,  pa- 
lumbem  pro  columba,  adulterinum  pro  le- 
gitimo  tibi  fuppofuemnt. 

J/ewiW  r.  rv»»/<"/u  p.  r«"  tvWW»  giUWan 
j,'Mfiu"  hwjt-jr ,  emi  vaccam  fic  ut  eam  hic  vides. 

xr&tnttii  \u\'it-ft  r.  uSckeim ,  homines  ven- 
dere  jam  defitum  elt  .  in  defuetudinem 
abiit,  lege  prohibitum  eli. 

CuUinmafiin  ta  m"  kuerinittitl  mo,  illi  pro 
injuria  fatisfeci. 

CnVuntndfriyt  //utHUf-dlfuin  auiw  chaikut 
muraiw  .  lolves  Hutnucat  modiuro  fariroe 
toltse. 

ElucuVnahmi  rru/i  kuaca  ta  mi  tamturm  t* 
mi  kuiiutt  mo  ,  r.  ta  mi  \\uratttmom  mo . 
forori  tuae  pro  furto  quatuor  vaccis  fatisfac 
v.  fatisfacito. 

Chafiottcoquci  vill  kuerilcatu ,  unusquisque 
pro  malefaclis  poenam  dabit .  referet  gn- 
tiam  qua  dignus  eli ,  dedit  ntalum  &  accepit. 
Ckaf- 


Chajloncotubi  ta  m  huerilcatubiel  mo ,  par 
pari,  fafta  fa&is  recepit,  retulit. 

ffuenecuUingequeum ,  v.  cuMin  w  huene- 
queum,  locus  ubi  multa  funt  furto  ablata. 

Vill  ienmaui,  omnia  fibi  fumpfit,  abftulit. 

Maldixtubichi ,  videam,  explorem,  expe- 
riar,  periculum  faciam. 

Inche  meli  elan,  eimi  mari,  ego  contri- 
buam  quatuor,  tu  vero  decem  in  commu- 
ne  conferes. 

Entulun  ta  m'  cullin ,  res  quas  oppigno- 
raveram,  redemi. 

Entun  ta  xti  kdau ,  penfum  meum  per- 
folvi ,  abfolvi ,  peregi ,  confeci. 

Apelpapebui  ta  mi  coretuabuel  v.  ta  mi  co- 
retuabum ,  parum  abfuit  quin  damnum  com- 
penfares,  amifla  in  ludo  recuperares,  reci- 
peres,  paria  faceres,  neuter  alteri  v.  neutri 
deberet, 

Rumeai  llanca  mo ,  lapidibus  pretiofis  fa? 
tisfaciet,  injuriam  redimet. 

Chabi  ta  ni  cuii,  ad  nummum  folvi,  in 
folidum  fatisfeci. 

Deuma  lludi,  jam  totum,  integrum  & 
omnino  reftituit,  nemini  debet,  debito  fo- 
lutus  eft, 

Opun  pirina  mo  rumei,  freno  ejusque  ad- 
haerentibus  fatisfecit. 

Eimi  cuViinmaiabimi ,  non  tibi  fic  abibit, 
non  abibis  impunis,   tarditas   fupplicii  gra- 

R  vi- 


25« 


®     <* 


vitate  compenfabitur. 

Deuentun ,  proiniffis  fteti ,  promilTa  fer- 
vavi ,  implevi  ,  prseftiti ,  exhibui ,  fidem  li- 
beravi ,  votum  reddidi ,  perfolvi ,  promif- 
fts  non  defui,  fatisfeci. 

Apixmknonmaen  ta  m'  cuUin ,  bona  mea , 
fortunarum  mearum  reliquias  mihi  abligu- 
rivifti ,  confumpfifti ,  ademifti ,  eripuifti. 

Ovi/a  ulqueam  Patiru  mo ,  an  Patri  oves 
vendunt ,  emitne  Pater  oves  ? 

Cumelai  tti  ulQen  v.  Xti  ul%euyen  v.  n*  ul~ 
qemom  veichi  mula,  male  fecifti  illam  mu- 
lam  vendendo. 

Ulimi  ta  mi  chuquel  quine  huinca  mo ,  ar- 
ma  tua  Hifpano  vendidifti. 

Unoduamn  ta  x\i  ulmobium  ta  m  cahueUu, 
pcenitet  me  equum  meum  vendidifle. 

Huelulun  quine  huentu  inchiu  qutne  cakue- 
IIw  mula  mo,  equum  mulo  permutavi. 

Huelutubimi  ta  mi  pllil  alhne  v.  alhue  mo 
quine  rupachi  tiiyun  mo ,  animam  tuam  ca- 
codcemoni  inftantanea ,  momentanea ,  peri- 
tura  voluptate  vendidifti. 

Hueluln  g,nen  qfii  chei  piam ,  in  permuta- 
tione  utrumque  depravatum ,  neutrum  abs- 
que  vitio  effe  folet. 

Tva  ta  *'n  nien  Patiru,  v.  tva  ta  in  nie- 
biel  Patiru ,  ecce  Patrem  Miffionarium  ha- 
bemus. 

Chum  niebimi  tacunma ,  quare  illud  habes 
opertum  ?  Hu- 


Huerciilelvalpaeimu ,  tibi  huc  mittet,  tibi 
munus  huc  transmittet. 

Ellcuntubin  vachi  cuWin  ta  ni  chao  mo , 
hoc  mihi  a  meo  patre  dono  datum,  reli- 
ftum  eft. 

Aldkn  cuUin  ellcuntubi  ta  m"  pu  votm  va- 
chi  ulmen ,  multa  bona  ifte  dives  fuis  liberis 
teftamento  reliquit. 

VachitM  mo  curthvalcaumecu\xmeimi,  ex  eo 
tempore  inclinata  res  tua  eft,  omnia  ad  in- 
teritum  vergunt,  ad  praecipithim  inclinant, 
in  pejus  ruunt,  quotidie  deteriora  fiunt. 

willavaliin  qnine  conue  Li&hueque  mo,  mifl 
petitum  a  Li&hueque  agnum. 

Ulmen  che  cupatuan  pi,  namprai  ta  m'  cu- 
Uin,  novacula  in  cotem, 

Ucalel  cuVan,  bona  dereli&a, 

$illatun,  giUatucan.  730. 

423.    Foflilia  metallis  cognata. 
Sulphur  ,  copahue  Chalcantum ,   cal- 

mlahuen.         aeris  flos,  aerugo,  carulahuen. 
Alumen,  UHlahMen,  liiicura,  alhue  cura. 
Refina ,  \xpe.      SaJ ,  cha di\     Sal  clarus  m,  v. 
diaphanus  m ,  lilco* 

424.  Exempla.  Cancaquilmi  rume  ta  mi 
ial  qeno  chadi,  carnem  absque  fale  ne  tor- 
reas. 

Pichi  chadi  mo  queUuaen ,  pauco  fale  mi- 
hi  fuccurras  velim. 

R  2  Chadi 


200 


Chadi  niei,  eft  fale  conditum. 

UU./memtu§c  chaditu  ilon  ta  mi  cutan  na- 
mun  mo ,  propter  pedum  infirtnitatem  a 
carne  falfa,  falita  abftine. 

425,  Lapides,  Cura  ica. 
Pumex,  pinunu,  pinono,  cuga.  427.  497. 
Befoardicus  lapis,  luan  cura.  Lapis  niger 
quo  venam  incidunt,  qneupu ,  malin.  Ve- 
nam  fecare ,  ranguinem  venis  detrahere , 
minuere ,  malintun,  773.  Silex ,  lapis  G- 
liceus,  ailin.  Gypfum,  md&o.  Cryftal- 
lus,  vitrum,  talcus  feu  lapis  fpecularis  v. 
fchiltus  in  tenuiffimas  brafteas  fifulis ,  lilpu. 
Creta,  rau.  Argilla,  hwdii.  Ollas,  can- 
tharos ,  &c,  ex  argilla  fingere  formare ,  hui- 
diin.  coquere ,  cubillcan.  Figulus ,  huidii- 
voe,  Arena,  cutm,chyum.  Scopulus.ru- 
pex,  cautex,  vhta  cura.  359.  Saxetum, 
glarea ,  falebrae ,  curantu.  Lapidibus  ali- 
quem  petere ,  appetere ,  lapidibus  in  illurn 
jacere,  conjicere,  curantun.  Lapidibus  fe 
mutuo  petere ,  curantuun.  E  loco  praecipiti 
devolvi ,  rotari ,  humum  verrere ,  imixln  755. 
Durum  effe,  riquemn,  riquemclen.  Durum, 
riquem. 

426.  LLanca,  lapis  pretiofus,  viridis.  766 
Lican,  lapis  albus.  762.  Cudehue,  quo  re- 
dimunt  homicidia.  Taciim ,  taquem ,  tacm, 
lapis  pret.        Jlicura ,  ilicura ,  faxum ,  mar- 


«Sfc   $  t&  261 

morese  levitatis  lapis.      pilolcura ,  lapis  pu- 
mici  fimilis,  at  multo  gravior. 

427.  Exempla,  CiiQa  fu  huentu  m*  ciiQa 
inche ,   a  pumice  cognomen  participo. 

A/Wrh»  %ei  mlechi  cura  mo  ,  occaGo  fa- 
cit  furem. 

Mlei  rau  ta  m"  huiduam  v:  d§ol  ta  m"  mlam 
v.  mlabium ,  v.  ta  ni  mldQollam ,  habeo  ar- 
gillam  unde  ollas  effingam. 

Curaca.  713.      Naixllanca.   788. 

428.     CAPUT  V. 

DE  AQUA.  CO  MEU. 
Aqua ,  co.  Mera ,  meraca ,  immixta,  re  co* 
Limpida,  li/co  y  li&huenco.  Turbida,  tbrco, 
tbiirco,  tiivixnco.  Lutulenta ,  forco.  Putris, 
vunanco.  Salfa,  marina,  lafquenco.  Acida, 
cotuco.  Ros,  mutvenco.  Pluvia,  mauco. 
Nivofa ,  nivalis ,  nivea ,  pireco ,  filinco.  Re- 
fes ,  pigra ,  ftagnans ,  daulco.  Frigida,  ateuco. 
Subfrigida,  virquenco.  Tepida,  llaco.  Ca- 
lida ,  covunco ,  enumco ,  arem  v.  ademco.  Fer- 
vens ,  vaico.  lutum ,  felle ,  fele ,  fede.  Lu- 
tum  ex  alluvione  reliftum,  chidan.  Coe- 
num,  chapad.  Sordes  quae  aquse  putridae 
innatant,  calmin. 

429.    Mare,  lafquen.  758. 
Maris  unda  ,   flu&us ,  auna ,  voche.      Flu- 
Auare,  flu&ibus  ja&ari,   vochentun.        Flu- 

R  3  Aus 


262 


£tus  concitare ,  vochemn.  Fluftus  concita- 
ri  ,  vochen  Spuma ,  tor ,  torvan ,  perquin 
la/quen ,  perquin  leuvu.  Maris  acceflus ,  ti~ 
paco.  Mans  recellus ,  arculafquen ,  arcuntu, 
arquenco.  Aquam  decrefcere  ,  arcun ,  ar- 
quenn.  Lacus,  Kquor,  maflin,  la/quen. 
Extenfum ,  undique  apertum  effe ,  la/n. 
Palus  udis ,  maWin ,  hueico ,  puta  yene.  Flu- 
men ,  fluvius ,  amnis ,  leuvu.  Torrens ,  rw 
lon,  taiyen,  Fons,  uu/co ,  uco.  Puteus, 
rqpco.  Cifterna,  ddhuell.  Profluens,  In- 
auitun,  huitun.  750.  AUuvies,  alluvio,  flu- 
minis  inundatio ,  moqin.  771.  Alveus,  pro- 
funditas,  attitudo  ,  lluvu.  Altum,  rapidum, 
profundum  effe ,  lluvun.  Vortex ,  peul.  803. 
Unda  ,  fluctus ,  reu.  Fluftus  effe ,  reuquen. 
Fremitus,  reureun.  Aquam  audiri,  ruricun. 
Aquam  exhalare ,  vaporare  ,  uruan.  vapo- 
ro ,  exhalo ,  vadcun ,  varcun.  Catara&a , 
Qnin.  Crutta,  guttas  cadere ,  chudc&n. 
Stillo,  chudcunn.  Terra  madida,  folum  hu- 
midum ,  cunu.  Campus  humidus ,  rulu, 
madidus  humidus,  lod.  Incile,  aqute  deri- 
vatio ,  yaima ,  pUin.  Aquofum  effe ,  chillcon. 
Infula ,  huapi. 

430.      Confluentia,  tafieuvu.      ^Eftuarium, 

fluminis     brachium ,     cha$quinco ,     chao,quin 

leuvu.  108.     Pons ,  cuicui.     Lapideus ,  cura 

cuicui.      Sublicius  ,  roboreus ,  mamll  cuicui, 

Lignum 


Lignum  a  fluminis  inundatione  abreptum, 
malun.  Ora ,  littus ,  ripa ,  inaltu.  Ad  Mo- 
fellae  fluenta,  propter  v.  praeter  Rheni  ri- 
pam ,  inaltu  mo ,  Margo  ,  mellmelL  Vadum, 
qilahue.  Adverfo  flumine ,  pra^ilahue.  Se- 
cundo  flumine ,  nauq>ilahue.  Portus  &  qui- 
vis  locus  ubi  navis  appelli  poffit ,  iidvu ,  non- 
tuhuj.  Sinus ,  ojLlun  lleuvu ,  giillu;? ,  gnu/z ,  ' 
tyon  lafquen. 

45 1.  Flumen  aut  mare  illuc  trajicere ,  tra- 
ducere,  tranfire,  carcnn,  non,  nontun,  notun. 
hac  tranfire,  nopan.  Tranfportare ,  trans- 
vehere  aliquem  v.  aliquid ,  noln ;  illuc ,  nol- 
tun;  huc  ,  nolpan,  rulpan.  Cis,  citra,  nopa. 
Ultra,  trans,  nome ,  carcu.  hinc  e6  v.  inde 
huc  faltare ,  chuncan ,  rincixn.  Vadare ,  pe- 
dibus  vel  equo  amnem  trajicere ,  vadum 
tranQre  ,  fuperare ,  gilan.  Dari  vadum ,  gi- 
laln.  Huc  vadare,  Qilapan.  Navi  trajice- 
re ,  hwamputun.  557.  Tranare ,  nando  flu-  • 
men  tranfire ,  natatu  trajicere ,  lefhueiln ,  hu- 
eieln.  Subfideo,  fubfido,  mergo ,  rmn,dmn, 
dimin.  Natatorem  effe,  huimqen  leuvu. 
Strepitum  in  aqua  excitare ,  metofcautun. 

Mergere  fe  in  aquam ,  immergo ,  de- 
mergo ,  fubmergo ,  rlun ,  dimuln.  In  bal- 
neis  aut  flumine  lavari,   mnen,   mnetun. 

Aqua  aut  frigore  pene  eneftum  effe,  \o- 
con,  chocon.     Sicco,  exficco,  exicco,  arefa- 

R  4  cio, 


264 


JSf 


cio ,  nipmn.  Siccari ,  arefieri ,  ni/n.  ad  au- 
ram  exiccari ,  liberiore  aura  frui ,  aurae  tem- 
perie  utl ,  ■nipmun.  a?ftum  aut  thermas  re- 
frigerare,  cix%ercixn.  Siccum  effe,  anidcun  , 
anidixn.  Jacio,  conjicio,  in  medios  fluctus 
fe  projicere,  in  medios  hoftes  irruere,  ix/ii/n. 
In  pra^ceps  ruere ,  fe  projicere ,  Ulix/naun. 
Ad  latus  tranfire,  qumenple  rupan.  Sub- 
mergi,  fluAibus  obrui,  ixrbin. 

432.  Lavo ,  abluo ,  lotura ,  lavatio ,  ciichan. 
Lotrix ,  lavatrix  ,  cuchacavoe.  Aquam  hau- 
rire ,  tun  co.  Aquam  abluendis ,  extergen- 
gisque  manibus  miniftrare ,  invertere ,  fu- 
perfundere  ,  inftillare,  utuln  co.  Fundo,  ef- 
fundo ,  diffundo,  utun,  uiuntun.  Fluo,  ef- 
fiuo,  huitun.  Madefacio,  vocholn.  Ma- 
dide  madeo,  fum  madidus,  vochon ,  Qbon. 
Aqua  aliquid  macerare ,  madefacere ,  uremn, 
napmn.  Aqua  aliquid  mollefcere,  lentef- 
cere  ,  madefieri ,  uren.  Madefaftum  effe , 
na/n ,  lodn.  Torrentis  inftar  fluere ,  fangui- 
ne  perpluens,  fudor  fluit  undique  rivis,  cii- 
cfaxn.  Exprimo,  exculco,  extorqueo,  cu- 
ckixn,  cttin,  Salientibus  guttis  pra^tereun- 
tes  afpergere ,  irrorare ,  queipillln ,  ckircan , 
pte/can.  Exprimo,  mulgeo,  qiun.  Frico  , 
defrico,  nixncun,  Cinere  fricare,  purgare, 
abftergere  ,  oflican.  Refrico ,  attero ,  g/u». 
Aliquid    volvendo ,     revolvendo ,    huc    illuc 


verfando  lavare,  abluere.,  $aun.  Faciem 
lavare ,  cuUumn.  Manus  abluere ,  q/aucuun. 
Abluereos ,  ulpuuun.  Aqua  tingere,  cullcan. 
Ore  irrorare,  pufcun.  Siccari,  anciin,  nifn. 
Siccum  effe ,  hueibun.  Res  lavandae,  cucha- 
caial.  Res  lotae ,  lautae ,  lavatae ,  cuchacan. 
Aquarium  vas ,  cocharu.     Sapo,  quillai.716. 

Lixivium ,  lixivia ,  lixivio  calido  lineas  ve- 
ftes  purgare,  emaculare,  chiltufquen.  352. 

433.  Exempla  :  Com:§e ,  affer  aquam» 
Tuqe  co,  hauri  aquam. 

Coclomn ,  in  haurienda  aqua  adjutores  efte. 

$echi  co  y  co  $echi,  aqua  datur,  adeft,  non 
deeft. 

Opui  co ,  opui  co  mo ,  aqua  plenum  eft ,  im- 
pletum,  expletum,  repletum  eft  aqua, 

Co  rume  elu%evalaimi  >  nec  aqua,  quam 
bibas,  dignus  es,  illam  non  mereris,  pro- 
mereris. 

Teye  ufco ,  r$a co  ta  m  comemom ,  hic  eft 
fons,  puteus,  unde  aquam  attuli. 

Uufprai  vachi  co ,  haec  aqua  fua  fponte , 
fuapte  natura  fcaturit. 

Taf  leuvu ,  ina  leuvu ,  ina  leuvu  mo ,  ad 
apud,  juxta,  propter,  fecus,  praeter  fluvium, 

Leuvu  ula ,  leuvu  mo  ula ,  ufque  ad  flumen, 
a  fluvio  huc  ufque. 

Inaltu  leuvuy  lafquenf  ad  Rheni  fluenta, 
propter ,  praeter  fluminis  ripam ,  propter 
littus,  ad  oram  maritimam. 

R  5  Huen- 


Huente  leuvu ,  adverfo  flumine, 

Minche  leuvu ,  fecundo  flumine. 

Tafmel  leuvu ,  ubi  duo  fluvii  confluunt. 

Minche ,  nau  Qilaoui/mi ,  noli  fecundo  flu- 
mine  vadare. 

Qtlali  vacki  leuvu  ?  q,i\a\ichi  v.  q,i\alpei 
chemai ,  habetne  vadum  hic  fluvius  ?  an  pe- 
dibus ,  equo  amnem  hunc  trajicere ,  vadum 
hoc  tranlire  ,  fuperare  potero  ?  nefcio ,  fum 
nefcius ,  non  fatis  fcio ,  fieri  pofQt. 

novatlai  leuvu ,  nefcio  qua  ratione  poffis, 
non  invenio  quemadmodum  rem  expedias, 
quo  pacto  ex  his  vadis  evadas ,  ex  his  an- 
guftiis  te  eripias ,  non  video  quam  viam  te- 

noauitmi,  cuniun  §ei  pu  ieuvu,  ne  tentes, 
fruftra  conaris ,  magnum ,  fummum  eft  fub- 
mergendi  periculum. 

Unoi,  motitui  ta  ieuvu,  alluvione  fluvius 
excrevit ,  praeter  ripas  effluit ,  campos  in- 
undat ,  obruit. 

Petu  mao,i  leuvu  ?  petuli ' ,  num  durat,' 
permanet,  perfiftit  adhuc  fluminis  inunda- 
tio ,  alluvies  ?  perfeverat. 

■na&mei  leuvu ,  fluvius  decrefcit ,  immi- 
nuitur. 

Pichiguecai  leuvu ,  depreffa  eft  aqua ,  alte 
jacet 

Anui  huatnpu ,  navis  in  fcopulis  hseret , 
vadis  illiditur  v.  illifa  eft. 

Ap, 


*&  &  d&  267 

Ape  v.  epe  \xrii ,  vix  evafit  fubmergendi 
periculum. 

ii&au  v.  quine  mo  \xrbigU,  uterque  una 
flu&ibus  obrutus,  hauftus  eft. 

QuimlHxcanolvL  lafqxxen  mo  quimai  ,  qui 
nefcit  orare,  vadat  ad  mare. 

Taunlewnx,  tav\xle\xv\x ,  tafle\xv\x,  Con- 
fluentia. 

Tva  cixchacan,  en  lauta,  purgata,  limpi- 
da  linea  fupellex. 

434.    PARS  SECUNDA. 

DE 

HOMINE  EJUSQUE  PARTIBUS. 

Epxxlebx  chaQ  che  meu.  698. 

Quae  partes  hominem  componunt  ?  Cor- 
pus  &  anima. 

Che  wi  pu  chaq,  chuchiqn  ?  anca ,  pllyx  cai. 

435-  QuaB  funt  partes  humani  corporis? 
aliae  funt  externaB,  alise  internae. 

Anca  ni  pu  cha$  chuchi  ?  quiwelque  hxxe~ 
cun,  caqelu  puminulequeiopu 

436.  Partes  exteriores  humani  corporis, 
Anca  xii  hxxecunchi  cha%. 

Caput,  lonco.  Caput  rotundum,  mon- 
col  x  781.  Glabrum ,  depile ,  depilatum , 
cupl.      Depreffum,   chapixd,   chapd.       Tefta 

capitis, 


2  68 


«=  8  *• 


capitis ,  cranium ,  calvaria ,  le^eq,.  Vertex , 
litfii  lonco.  Verticis  tonfura ,  vertex  Cacer- 
dotis ,  leva.  Sinciput ,  lla/quen.  Occiput , 
vuri  lonco.  Frons ,  tol.  Frontis  apex,  fur- 
refti  in  fronte  crines ,  quemchol.  illos  ha- 
re,  quemcholn,  guemcholclen.  Frontis  angu- 
li,  peleva.      Tempora,  umau. 

437.  Scalpere,  fcabere  caput,  ruen  lonco. 
Caput  demittere ,  capite  annuere ,  toqfixnn. 

Stare  cernuum ,  demiffo  capite ,  ruten , 
rtclen.  Pronum ,  copun.  Nuto ,  dormitan- 
tis  nutatio ,  bis  inter  dormitandum  aut  ter 
caput  demifit. ,  medun ,  meducan.  Stare  e 
regione ,  adtun  676.  Frontem  contrahere, 
caperare  ,  nonintun.  Dormio ,  obdormio , 
fomnum  capere,  umautun.  Sterto,  rhonchos 
edere,  ru&uofos  fpiritus  ingeminare,  clorinn. 
Somnio ,  per  quietem  aliquid  videre ,  peu- 
man.  Dormientem  loqui ,  umauduQun ,  cu- 
idmn ,  ulcuman.  ExpergiTcor  ,  fomnum 
excutere ,  fomno  folvi ,  e  fomno  v.  de  fom- 
no  excitari ,  tepen ,  tepe/cim.  E  fomno  ali- 
quem  excitare  ,  fufcitare ,  expergefacio ,  te- 
feln.      Vigilare ,  experre&um  eDTe ,  pelolen. 

438.  Exempla.  Ancapie ,  ufque  ad  dimi- 
dium. 

Ancaple  lei,  ad  dimidium  pervenit. 

Ancakno$ei ,  eft  imperfeftum ,  res  ad  exi- 
tum  non  elt  perdufta  ,  ultimam  adhuc  ma- 
num  defiderat.  Lon- 


Lonco  qei,  caput,  dux,  princeps  eft. 

Vixta  loncoyei,  Dux  magnae  authoritatis , 
jurisdi&ionis ,  dominii  eft.  Lonco  huampu, 
prora.  Loncoche ,  calvaria,  cranium.  Lon- 
coquillquill ,  clavae  ultima  feu  inferior  extre- 
mitas.  Lonco  cacAifLa ,  fpica  tritici.  Loncople, 
capite  tenus. 

Atun  lonco ,  habeo  caput  fatigatum. 

Catani  ni  lonco ,  cutanloncon ,  caput  mihi 
dolet,  capitis  dolore  afficior. 

Lonco  ni  cA$arciiQemom ,  #.  ro"  cA$arc&- 
Qfiuyeum  v.  ni  cA$archqeuyen  mo,  v.  lonco 
cAgarciiQeuyei ,  vill  anca  cxxtani,  quando  ca- 
put  languet,  caetera  membra  dolent. 

Cupai  umau ,  acui  ro'  nmau ,  obdormifco , 
fomnus  ad  leAum  vocat  ,  invitat ,  ar&ior 
quam  folebat,  fomnus  me  complexus  eft. 

OUllcatuabi ,  umautuqueimi ,  dum  ftudiis 
invigilandum  effet,  opera  navanda,  fomno 
indulges. 

Umautumeaimi  rno ,  ibi  ubi  dormis ,  fom- 
num  capies. 

Cvmeabui  unuvituabum,  tempus  eft  fom- 
num  capeffendi. 

Peumabin,  dormienti  objefta  mihi  eft  il- 
lius  imago ,   per  quietem  mihi  vifus  eft. 

Aldun  peuman  ta  ro'  ad  v.  ta  ni  caman, 
multae  imagines  mihi  dormienti  obverfantur, 
in  vifa  varia  dormiens  multaque  incido. 

439. 


439.  Oculus ,  Qe.  Confpicilla,  me/iqe. 
Nodi  arborum ,  %g  mamll.  Foramen  fecu- 
ris,  $e  cachal.  Fupilla,  cural  Q£.  Super- 
cilium ,  o,edin ,  dnnin.  Palpebrse  ,  gence , 
uot*  ,  llpef.  Palpebrae ,  cilia ,  llahuiq,e.  Ocu- 
los  claudere  ,  lldhuitun.  Oculi  album ,  t&y 
au  Auris  ,  auricula ,  pilun.  Aures  habere, 
pilunn.  Qui  aures  habet  valde  parvas,  llum- 
mepilun.      Qui   grandiores  ,  l-umpaptlwn. 

440.  Lux. ,     lumen  ,    fplendor  ,    claritas , 
item  video ,  vifus ,  vifu  gaudere ,  pelon. 
Carere   vifu,     efle   ccecum,    caflum    lumini- 
bus,  oculis  captum,  orbatum,  pelolan. 

Vifum  dare  ,  reftituere ,  lumen  facem  prae- 
ferre  ,  illuftrare ,  peloln.  Mentem  illuftra- 
re  ,  intelle&um  illuminare ,  menti  lucem  af- 
ferre,  facere  ut  aliquis  fuo  vel  alieno  peri- 
culo  fapiat ,  fiat  cautior ,  prudentior ,  pelel- 
duamn.  Obfcuritas  ,  tenebrae  ,  caligo, 
dumm.  Obfcurum  ,  tenebricofum ,  caligi- 
nofum   efle,   duminn,   dxmiwclen  Video, 

cerno ,  afpicio ,  oculis  percipere ,  pen.  S00 
utinn,  utintun,  quintun.  820,  '  Pra  oculis, 
habere ,  quintunien.  Ad  videndum  intra- 
re ,  peconn.  Obiter ,  curflm ,  ftriAim ,  in 
tranfitu  aliquid  videre,  perumen,  perupan. 
Crebro ,  frequenter ,  altidue  videre ,  pelmn. 
Appareo ,  os  fuum  oftendere ,  de  feneftra 
profpicere ,  adquintun ,  eMLomn.  Ex  adver- 
fo    videre  ,     adquintun.  Obliquis    oculis 


intueri,  clixquintun.  Afpicio,  intueor,  fpe- 
&o,  oculos  in  aliquem  conjicere,  intende- 
re,  intentis  oculis  aliquem  intueri,  oculos 
in  aliquo  figere,  fixos  aut  intentos  habere, 
utintun ,  lelilen  Cum  voluptate  videre,  ex 
vifu  voluptatem  capere,  percipere,  volup- 
tate  affici ,  vifu  oble&ari ,  deleftari ,  comiin , 
comxxtun.  Nifto.  conniveo,  nicixfcun,  qe- 
pifcixn.  Ni&o,  ocnlis  aliquid  innuere,  //<?- 
pefn,  llepefc\xny  §epefn.  Oculos  in  orbem 
verfare,  chiqyxercixn.  Oculos  fomnolentos 
habere  ,  xxmerclen.  Oculos  a  pulvere  la- 
crymare,  itofn,  rutomn.  Lumine  oppo- 
fito  aut  nofturna  lucerna  ,  aut  alio  limili 
modo  oculos  perftringi ,  uvenclen.  Lacry- 
mor ,  laciymo ,  ploro ,  fleo ,  lacrymas  fun- 
dere,  profundere,  q>uman.  A  fletu  cefla- 
re ,  neun.  Audio ,  accipio ,  exaudio ,  au- 
ribus  percipere ,  allcixn.  Aufculto ,  allcu- 
tun  Infufurrare  alicui,  in  aurem  aliquid 
alicui  dicere ,  cafcixn.  Tinnire,  tinpin.  Pro- 
cul  diflita,  remota  auribus  percipere,/w^//- 
cun.    Vifu  attingere ,  pu  pelon ,  puquintun. 

441.  Exempla.  Quine  ta  ni  §e  cutani, 
unus  mihi  oculus  aegrotat. 

Ui  ta  ni  $e,  placuit  illi  omnino,  oculos 
illi  adjecerat, 

Chem  ulaiabuimi  ta  mi  peabubium  ta  Dios, 
quid  dares,  ut  Deum  videres, 

Calli 


CaVLi  peaimi  v.  penmuaimi ,  veniet  ali- 
quando  tempus ,  erit ,  aderit ,  Ulucefcet  dies, 
cum  fcies ,  videbis ,  cognofces. 

Peoudlebin  ta  mi  huera  cheqen ,  agnofco 
tuam  malitiam ,  video  fraudes  tuas. 

Pelalaiabun  ta  iti  Ckao,  Patrem  meum 
diem  fuum  obire ,  extremum  vitae  fpiritum 
edere ,   animam  Deo  reddere  non  viderem  ? 

Peabun  em ,  quam  iftud  videre  velim. 

Ta  mi  pemom  mo,  ta  mt'  pebin  mo ,  quia 
te  vidi. 

$hman  cupan ,  venio  plorans, 

Pi  n*  %uman ,  flens  dico. 

Qumakuepuilmi  <%elu  kuerin,  v.  $ei  ta  mi 
kuerin ,  modum  lugendi  fac ,  parce  lacry- 
mis ,  lacrymas  comprime ,  digna  fa&is  re- 
cipis. 

Ctimei  ta  in  %umatun  ta  itt  puckao  ta  m" 
lan  mo,  Patrum  noftrorum  funus  lacrymis 
profequi,  bonum  laudandumque. 

Cumei  ta  mi  giimadiel  ta  mi  haerilcan, 
peccata  deflere ,  deplorare  juftum ,  aequum 
eft. 

Titi  cani  Auilteu/  en  juvenis  audaciam, 
nequitiam ,  perverfttatem, 

Allcun  ta  mi  acutun  v.  ta  mi  acutuel , 
audivi  te  adveniffe. 

Allcun  ta  mi  blmenqen ,  te  Caciquium  v. 
praedivitem  effe  accepi. 

Allcun 


■Sfc     ®    C#»  273 

Allcun  ta  mi  la<xmuyen  v.  ta  mi  /a^mmom, 
mihi    di&um    eft   te    commifuTe   homicidium. 

Alldxpamelan  veichi  d$u,  nunquam  au- 
divi  quid  fimile, 

442.  Nafus,  nares,  yu.  Nafi  orbiculus, 
huechu  yu.  Nafi  gibbus ,  u/2u  yu.  Mala , 
genae,  maxilla,  taun.  Os  oris,  uun.  Su- 
pinus  ,  Ipix.  Pronus ,  paiWa.  Palatum ,  vida 
vida.  Mandibula,  maxilla,  clicli,  taga  taga. 
Lingua ,  queuun.  Dens ,  voro  Dens  mola- 
ris,  ulq,a.  Dentes  primores,  incifores,  to- 
mici  ,  gelafini,  chelle,  aievoro.  Gingiva, 
edm ,  Hrum.  Labrum  ,  labium ,  melbuun, 
Mentum,  quete. 

443.  Oleo,  redoleo,  odorem  emittere. 
numun,  tiumun.  Facere  ut  alius  redoleat, 
oboleat  v.  g.  allium,  hircum,  numuln. 
Humum  obolere,  bitunman.  Naribus  for- 
bere ,  attrahere ,  gnibn.  Sternuo ,  fternuto, 
echiun.  Ofculor,  deofculor,  ofcula  figere, 
imprimere,  muchan,  muchatun.  Homines 
loqui,  verba  facere,  vocem  animalia  emit- 
tere ,  aves  cantare .  campanas ,  inftrumenta 
fonare,  duq,un.  720.  Verbum ,  nemel,du<xu. 
Vox,  duQu.  Dico,  alo,  memoro,  &c.  pin. 
806.  St !  file ,  tace ,  nihil  de  Caefare ,  ucm  ! 
Ita  monere ,  ixcmn ,  ucumn.  Voco ,  arceffo , 
accio,  mtmn,  mutumn.  Vociferor,  clamo, 
huaruln,  huirarcun.        Sibilo,  huihuewn. 

S  Sibi- 


*74  *,«&«*• 

Sibilus ,  Qbilum ,  huikuen.  Rideo  ,  in  rifum 
folvi ,  erumpere ,  aien.  Rifum  movere ,  ex- 
citare ,  aiecan.  Ofcitare ,  ua/apun.  Man- 
dere ,  cibum  dentibus  conficere ,  cuckaun , 
ug,arcun.  Sonitum  labiis  excitare  ,  mutir- 
cun.  Labia  comprimere ,  niico/cun.  Den- 
tium  Ituporem  pati  ,  u%erin.  Dentibus 
frangere ,  Hckann ,  ucho/cun.  Dentium  in- 
firmitas  aut  fcabrities ,  dentes  buxei ,  fcabri, 
rubiginoQ  ,  pilol  voro.  Buccam  inflare, 
iimun.  Buccam  pulfare,  colaphum  impin- 
gere ,  umuntun.  Hio ,  ore  hians ,  ulan ,  u- 
lalen.  Os  contorquere,  kuilquern.  Supi- 
num  jacere ,  Ipun.  Pronum ,  paiWalen.  Os 
aduftum  habere ,  vultan.  Taceo ,  fileo ,  fi- 
lentium  agere  ,  conticeo ,  obmutefco ,  neixn 
792.  du§ulan.  Bibo ,  in ,  putun.  477.  Edo, 
in.  475. 

444.  Exempla.  Ahue  tipanmalai  ta  nivo- 
ro  pu  pnen ,  non  ftatim  infantibus  dentes  e- 
rumpunt. 

Cutanvoron,  dentium  dolore  torqueor, 
crucior,  conficior,  disrumpor. 

Duyucloaiu  Apo ,  una  loquemur  cum  Gu- 
bernatore. 

Ta/,  ina ,  quiwe  vla  du%ubiq,u  Apo  Huai- 
auila/quen  Curilpicnun  cai  ,  Huaiquilaf  & 
Curupi  utrique  aditus  ad  Regem  patuit , 
adeundi  Principis  copia  data  eft. 

ni 


iw  pibium  v.  x\i  pibiel  mo ,  me  jubente, 
praecipiente ,  imperante. 

Mi  piqpnon  piqueimi,  dicis  quae  tibi  non 
funt  difta. 

Mi  pivalnoal  piqueimi,  dicis  non  dicen- 
da,  quae  dicere  tibi  licitum  non  eft. 

Mi  mupium  v.  mi  mupin  mo  v.  mupiel  mo 
aiecau$e,  dicendo  verum  neminem  timeas, 
in  linu  tuo  rideas  licet. 

Duququilmi,  tace,  filentium. 

Qumatuquilmi ,  Gle,  fat  datum  eft  lacry- 
mis. 

Cume  nemel  eluen ,  affer  mihi  aliquid  con- 
lilii ,  cupio  ex  te  audire  aliquam  fententiam, 
monitum,  documentum  aliquod, 

Cilmei  vachi  neml,  optima  propofitio. 

Elubin  quine  chem,  chem  chei,  eUonpaquei, 
dedi  ipfi  nefcio  quid,  mox  dicam,  in  pala- 
to,  in  lingua  haeret,  jam  meminero. 

Aie  aiebulu  huiftubi  ta  rxi  duam ,  per  lu- 
dum  ac  jocum  quod  vult  obtinet,  voti  com- 
pos  evafit,  invitis,  gementibus  ac  frementi- 
bus  inimicis. 

Mi  aien  mo  v  chpaaien  mo  v.  mi  aiemom 
aieqeimi ,  jam  jam  rifurus  irrifus  es. 

Pedro ,  ffueni  piam,  Petrum,  famulum, 
puerum  vocant,  inclamant. 

Mtmbiqe,  illum  voca,  adduc,  arceffe, 
Cupaiaimi  v.  cupaiai  piam  v.  pi%eimt ,  au- 
din  ?  vocant  te. 

S  2  445. 


>7&  -Sfc    ©    <& 

445.  Collum,  pd.  Cervix,  topel.  Ima 
cervix ,  to.  Pars  interior ,  \o  to.  Faux , 
guttur ,  clol  clol.  Gula ,  Wauca  voro.  Ju- 
gulum ,  pilco.  Epiglottis ,  epigloflis ,  *»u- 
quu.  Gargarizatio ,  huaiti ,  huav.lhua.ul. 
Humerus ,  lipao, ,  yupi.  ■  Pectus  hominis  , 
rcu ,  rucu.  Antmahs ,  mriincuhue.  Ubera, 
mamma  ,  mamilla ,  moyu.  Papilla ,  lonco 
moyu.      Sinus,  pllcuma. 

446.  Collum  extendere  ,  protendere , 
nhhuirciin ,  nuhuirclen.  Clare  ,  alte ,  venu- 
fte  loqui ,  pettun.  Ofliculum ,  fpinam  in  fau- 
cibus  hserere,  pla,inn.  Digitum  in  fauces 
immittere ,  loloQn.  Ob  epiglottidem  of 
fenfam  tuffire ,  chcpidcun.  rufto ,  eructo 
telun.  Cano ,  canto ,  cantito ,  modulor 
cantus  edere,  fundere,  ulcatun.  Refpiro 
fpiritum  ducere ,  neyun.  Vehementius  re- 
fpirare ,  neyiineyun  Onus  humeris  porta- 
re,  tollere,  panuyen.  In  humeros  attollere, 
panun ,  padun  Admoveo  pe&ori ,  rculn. 
Sugo ,  hoc  cum  ipfo  lafte  fuxi ,  ubircun.  La- 
ftens ,  lac  ex  mammis  ore  elicere ,  haurire 
moyun ,  moyutun.  La&o ,  infantem  laftare, 
uberibus  admovere  ,  ubera  infanti  pra?be- 
re ,  moyuln.  Infantem  ab  uberibus ,  a  mam 
ma ,  a  la&e  removere ,  disjungere ,  depelle- 
re ,  llancumn  depulfum  effe ,  llancun.  In 
finum  aliquid  projtcere,  flldtman. 

447- 


•Sfc,     $     d&  277 

447.  Exempla.    Pel  cutu,  collo  tenus. 
Quine  pcl,   quantum  ad  monile ,  murenu- 

lamve  fufficit. 

Cume  fel ,  vox  fuavis ,  plena ,  canora ,  dul- 
cis,  clara,  fonora* 

Ancui  ta  ni  pel ,  Fauces  mihi  funt  aridae , 
pumex  non  seque  eft  aridus,  atque  hic  eft 
homo. 

7b^*h",Sarcina  ad  collum  declinat,  properat, 
Moyope  veichi  pnen ,  vagitum ,  fletum  in- 
fantis  demulce ,  la&e  fopito ,   leni. 

448.  Brachium ,  yupi.  Lacertus ,  riuncuu. 
Axilla,  punpuia.  Cubitum,  cubitus,  cho- 
nodcuu.  Manus,  cuu.  manus  dextera, 
dextra ,  ma?icuu  Laeva ,  liniftra ,  huele  cuu. 
Palma ,  vola ,  pulai  cuu.  Digitus,  cha§llcuu. 
Articulus,  toi,  toicuii.  840.  Pollex,  vuta 
cha$l  cuu.  Index,  duchuhue.  Medius,  ra- 
$icha§lcuu.  Annularis  ,  medius  ,  muna 
chaQlcuu.  Minimus ,  auricularis  ,  pichi 
cha§lcuu.  Unguis,  huili.  458.  Latus  dex- 
trum,  man.  Siniftrum,  huele.  Venter,  al- 
vus,  puta.      Uterus,  pue.      Umbilicus,  viido. 

449.  Brachia  tendere ,  extendere ,  ilun , 
ilutun,  iludtun. 

Ample&or  ,  comple&or ,  amplexor :  in 
alicujus  collum  invadere,  atque  amantiffime 
comple&i,  fuo  aliquem  complexu  recipere, 
in   alicujus    complexum    venire ,    accedere , 

S  3  in- 


>T>  -Sfc     &    <& 

incurrere,  diu  aliquem  complexu  fuo  tenere, 
mavhln,  mabln. 

In  ulnis  portare,  item,  Infantem  luftrali 
aqua  tingendum ,  abluendum ,  perfunden- 
dum  tenere ,  fufcipere ,  metan  ,  metantun , 
mechan,  \iuichan,  hmtan ,  huichatun.  743. 

Super  brachium  habere ,  metanien.  Sub 
axilla  portare ,  fumere  fub  axillam ,  gwu/a, 
Qnuftcun.  Sub  axilla  portando  aufugere , 
pitltantun.  Prendo ,  prenfo ,  prehendo ,  te- 
neo,  capio:  anfam  arripere,  huichatun.  743. 
Virus  alarum,  iron.  Hircum  redolere,  ironn. 
Lego,  carpo,  decerpo,  «u«.  Cubitis  inniti. 
greacim,  Tango ,  attingo ,  manibus  attre- 
ftare,  palpare,  maldun,  maldutMn.  773,  Ar- 
ripio,  apprehendo,  unguibus,  unco  tenere, 
tu/umn-  Scindi,  difcindi,  pian.  Geftio, 
gefticulor ,  a,nifn ,  q,inican ,  niiyefcim.  Ma- 
nu  aliquem  advocare ,  maichixn.  772.  Ma- 
num  premere ,  comprimere ,  conftringere , 
$iitarcun.  Manum  imponere ,  manu  op- 
primere ,  examinare ,  aJ\on ,  §lludc\m.  Mo- 
veo ,  agito ,  lacertos  movere ,  ftrenue  rem 
agere ,  nea,mn,  Iftus  aut  percuflio  manus . 
champad  Manu  aut  calce  priori  percutere, 
champadcun,  iampadcun.  Popyfmis  &  plau- 
fu  blandiri ,  caput ,  dorfum  demulcere ,  man- 
puun.  Manum  manu,  digitis  digitos  pre- 
hendere ,  tenere,  cunatun.  Natantem  aquas 
palma  percutere  ,  mtoucuutun.  Enfem  ca- 
pulo 


pulo  apprehendere ,  tenere,  fceptrum  tene- 
re,  manu  premere,  rhtan.  Manus  tortuo- 
fae,  chonv&llcuh ,  chonvlcuu  Digitos  frigo- 
re  rigere ,  chopilln.  Digito  indicare ,  dchixn, 
dxichoknon.  Talitrum  dare ,  pta/cixn ,  ptav- 
cixn.  Vellico ,  rutin ,  rutetun.  Aliquatenus 
intumefcere ,  tuberculis  affici ,  pitaun.  Pe- 
diculos,   pulices   unguibus  occidere,   Qtidn. 

450»  Exempla.  MavuleXen ,  illum  meo  no- 
mine  ampleftere ,  faluta  cum  meis  verbis. 

Nieun ,  fe  continere ,  temperare  fibi. 
■  Quine  ta  xxi  cuxm  allvulxii ,   unam   manum. 

;  habeo  affliltam. 

I  Mi  chillcaiwm  v.  mi  chillcaiam  v.  mi  chill- 

caial  mo  ;  mlmlai  ta  mi  dxU ,   tibi  fcribenti 
manus  tremit,  contremit,  contremifcit. 
Cuxxlbimn,  manus  ad  opus. 

Ui  v.  uln  ta  ro"  cuxi,  non  feci  libenter, 
fcienter,  deliberate,  ftudio. 

Neopnlabin ,  non  attigi  illud ,  non  tetigi. 

Petu  maichubun,  acui  quine  huentu,  cum 
manu  fignum  darem,  Indus  advenit. 

Pu  chagllcuu  u&aulaiq>n  em  /  nec  pares 
digiti,  nec  pares  ingenio  aut  virtute  fratres. 

Quixxe  n\\n,  quantum  pugnus  capit. 

Quine  toi ,  ca  toi,  epu  toi,  cula  toi,  &c. 
unus  articulus ,  alter ,  aiius  articulus ,  duo  ar- 
ticuli,  tertius  articulus,  unum  punftum,  &c. 

Op\xpui  ta  w*  puta ,  comedi  fatis,  fufficit. 

S  4  451. 


280 


451.  Dorfum,  vuri.  Ilia,  tute.  Lum- 
bi ,  cudu.  Clunes ,  nates ,  nudo ,  790.  Anus 
podex ,  poto .  Verenda  Cve  viri ,  Dve  mu- 
lieris ,  yekuen.  753.  Pudewda  viri ,  pniin. 
mulieris ,  cttti ,  meiu.  Umbilicus ,  vudo. 
Inguen ,  codin.  Tefticuli ,  cudan.  Scrotum, 
cuehiu,  Femur,  riunchaq.  Femen,  puullau. 
Genu ,  lucu.  Poples ,  hutilhua.  Crus.cAog 
Sura ,  comii/n.  Pes ,  namun  787.  Malleo- 
lus ,  lonco  deu.  Talus ,  calx ,  rncoi.  Plan- 
ta ,  pulai  namun.     Cutis ,  tilque. 

450.  Dorfo  incumberea,  fupinum  jacere , 
paiWan ,  paiWalen.  Se  tendere ,  extendere , 
nurpun ,  ilun.  Tendo  ,  extendo  ,  dirigo , 
notmn.  Tenfus ,  notm.  Incurvum ,  incur- 
vatum  ei[e,ponorn,ponorclen,  empadn,empalln. 
In  longum  protenfum  effe ,  jacere ,  huinan , 
kuina/en.  Extendi ,  hutnun ,  kuinutun. 
Conjundos,  cohxrentes,  conglobatos,  con- 
(tipatos ,  addenfatos  effe ,  chuopln.  Con- 
jungi ,  cohaerere ,  conftipari ,  conglobari , 
uvn.  In  aliquid  incidere ,  incurrere,  offen- 
dere  altquid ,  toa,in ,  to§irn.  Alterum  alte- 
ri  incumbere ,  reniolen ,  dencholen.  Alteri  fe 
fuperimponere ,  empalcun.  Appropinquo , 
propius  accedere,  adventare,  tQecupan,  vul~ 
clen.  688.  Protero ,  obtero ,  conculco ,  topan. 
Situm  aut  locum  mutare ,  huinamtun.  Ti- 
tillatio ,  chicll.      Titillationem  alicui  movere , 


•«&>  $  <&  281 

attredatione  corporis  rifum  excitare ,  na- 
chiclln.  Haud  jocis  affuevit,  non  fert  joco- 
rum  lafciviam ,  chicllai.  Latus  mutare , 
chiquenun.  In  hoc  ac  illud  latus  incumbe- 
re,  ^uc  atque  illuc  fe  verfare,  fe  vertere, 
dcllun ,  dculln.  Errare ,  deerare ,  a  via  de- 
flectere.  item :  otiari ,  fpatiari ,  ultro  citro- 
que  curfare  ,  chihuaiquiiaxxn.  Sedeo  ,  anun. 
681.  232.  233.  Loco ,  colloco ,  pono  ,  fta- 
tuo,  uln,  anumn.  Coxim  infidere,  che- 
nodcun.  DecuITatis  cruribus  federe  ,  cani 
knon.  Divaricatis  cruribus  ftare ,  telan ,  te- 
lalen.  Stare,  pedibus  inflftere,  vutan.  In 
pedes  erigere ,  vutaln.  Ambulo ,  gradior , 
gradum  facere ,  amun ,  miaun.  778.  Fero , 
porto,  duco,  manu  ad  ambulandum  adjuvo, 
miauln.  Deambulo ,  inambulo  ,  fpatior,  am- 
bulationem  facere,  nampiln9  nampiiln,  re- 
miaun.  Pedes  eo,  namuntun.  Uno  pede 
incedere ,  faltare  ,  quedecan.  Genua  flefte- 
re,  fummittere,  poplitibus  fe  excipere,  lu- 
cutun.  Genu  nixus,  genibus  provolutus, 
fupplex,  lucutu.  Quadrupedem  incedere, 
quadrupedis  in  modum  ambulare ,  huinoln , 
huimln.  748.  Grallis  nixum  incedere, 
tentican.  In  digitos  erigi ,  fummis  pedibus 
infiftere ,  ambulare ,  enefclen ,  entifn.  Scan- 
do,  confcendo,  fubeo,  evadere  ad  fummum, 
fcandere  in  fubreftum,  econ,  encon}  encopran, 
encolpran.      OfFendo ,  cefpito ,  in  limine  of- 

S  5  fende- 


'82  -Sfc     ®     =«• 

fendere ,  pedem  in  limine  offendere ,  in  la- 
pidem  incidere ,  incurrere ,  muturn ,  mu- 
turcun ,  mtorn ,  mtorcun.  Offendiculum 
ponere ,  mtoruln.  Cado ,  labor ,  tan,  tanan. 
Lubricus  locus,  femita  lubrica,  lubrica  via- 
rum ,  in  lubrico  infiftere  non  poffe ,  delabi , 
pelcan ,  mlcayun.  Pedem  vacuo ,  folido  ca- 
put  offendi ,  tulQu/cun ,  tulg/cun.  Pedes 
obdormire ,  chiUimxmn.  Eo ,  tendo ,  peto , 
pergo ,  aliquo  fe  eonferre ,  iaun ,  $emen ,  mi- 
aun ,  amun.  Abeo ,  un ,  utun.  Praeeo ,  an- 
tecedo,  unen.  Sequor,  fubfequor,  inan. 
Eo  petitum ,  allatum ,  yemen.  Eo  reli&u- 
rus ,  redditurus ,  ut  loco  fuo  reftituam ,  el- 
men ,  elpun.  Obviam  eo ,  procedo ,  de  indu- 
ftria  alicui  occurrere ,  obviam  fieri ,  taiimen. 
Comitor,  comitem  fe  alicui  dare,  exhibere, 
dthuenn.  Comes ,  dihuen.  Valedicere  ali- 
cui ,  cum  bona  alicujus  gratia  abire ,  difce- 
dere ,  cualin ,  chalitun.  Praetereo ,  cauckun, 
rupan.  Venio,  advento,  acun,  eupan,  acu- 
tun ,  %epan ,  cunapan.  Redeo ,  revertor,  re- 
verto ,  remigro ,  remeo ,  urwn ,  unotun. 
Tranfeo ,  rupan.  Aberrare  a  via ,  a  re&o 
tramite  deflettere ,  declinare  ,  choncataun. 
Opportune ,  tempeftive  venire ,  tutelpan. 

453.    Exempla.     Vurintun,  clam,  clancu- 
lum ,  furtim  agere, 

Vurignentun ,    Prodere    aliquem    fimula- 
tione 


1 


tione  officii  aut  amicitiae ,  infidias  illi  ftruere, 
infidiis  illum  petere  v.  cretizare  cum  Cre- 
tenlibus ,  vulpinare  cum  vulpe ,  cum  frau- 
dulento  fraudibus  agere. 

Vuri  d%u,  vuri  piel,  res,  diftum  fufpicio- 
nem  movens  ,  res  fufpe&a ,  furtim ,  clam , 
clanculum  fa&a. 

Vuri  yebi,  furtim,  clam  abftulit. 

Huera  ni  vuri,  jumentum  exulceratum, 
onere  lsefum  effe. 

Maxm,  optatis  fortuna  refpondet. 

Manaimi  em  /  Coeptis  Deus  adfit ,  Supe- 
rique  faveant:  utinam  quod  a  te  fufceptum 
eft  &  inftitutum,  felicem  fortiatur  exitum, 
Deus  promoveat  ,  Superique  fortunent , 
quod  praeclare  inftituifti. 

LucufaQe  ,  genua  fleAe,  poplitibus  te 
excipe. 

Anuan&knopatuquei  :  lucubicupatiiquei  , 
accedit  reverens,  honorem  exhibens  ac  ob- 
fervantiam.  68 1. 

Vixta  toi  gei,  cruribus  oblongus. 

Epu  namun ,  pedites ,  pedeftres  copise. 

Namuntuche ,  pedibus  iter  faciens, 

Vem%ebui  veichi  d$u,  inche  huenoltubun, 
dum  haec  agerentur,  ego  eram  pufio,  nec- 
dum  ad  ufum  rationis  perveneram. 

Mi  irbtalen  mo ,  coram  te ,  te  prsefente , 
in  tuo  confpe&u,  in  oculis  tuis. 

Huinunman  ta  ni  comofn  mo ,  v.  huinun- 

mai 


'«4  <fl&     $     e*' 

««*'  /o   m'  eomixfn ,    cultro   luculentam  pla= 
gam  in  fura  accepi, 

Ra$in  v.  raqjntu  an\xq,e  ,  fedeas  medius , 
fede  in  medio, 

Uali  Puren ,  Rpueura  ipuam ,  Purenum 
petens  Rpucura  prandebo. 

Quine  vla  amotu§e ,  vade  quantocyus, 
quamprimum  abfcede ,   difcede. 

Allhue  ,  allhue  v.  maneha  mancha  amomn, 
feftinate  lente ,  placide  bos  arat. 

CaUi  eupape,  raonilaoin,  veniat  non  ve= 
niat  perinde  eft,  Dve  veniat,  five  non  ve- 
niat ,  parum  refert. 

Recupan ,  ad  fpatiandum,  deambulandum 
veni. 

Piehi  cfypanampliauabun ,  fanitatis  gratia 
nonnihil  deambulare ,  ad  campum  fpatiari 
vellem,  cuperem,  optarem, 

Remiaupraqaen  v.  re  m  miaupran ,  ambu- 
lo  ad  tempus  fallendum  duntaxat. 

Ulmenpai,  venit  dives ,  locuples ,  opu- 
lentus ,  pecuniofus ,  bene  nummatus  ,  divi- 
tiis  afnuens. 

C\ipa  melaivau  mcu.ab  his  asdibus  abftinet, 

ChMmal  cupaimi?  quid  eft,  quod  huc  te 
attulit?  quse  te  huc  adduxit  caufa,quid  tu  huc. 

Cupaiaiui  pi  mai,  vei  m'  cupan ,  lupus  in 
fabula, 

Conmpaquelan ,  mihi  iftic  nec  feritur ,  nec 
metitur. 

Cuna- 


r 


Cunapape ,  ingrediatur. 

Cunapage,  ingredere. 

Cnnapamn ,  adefte ,  venite  huc ,  huc  in- 
trate ,  ingredimini. 

%epa%e,  veni  huc,  accede. 

Pichi  i$ecupa$e,  accede  propius. 

Tepen  ta  mi  acun  mo ,  aufpicatus  &  felix 
fit  adventus  tuus,  gratulor  tibi  adventum. 

Anca  uxKomei,  medio  itinere  jam  confe- 
Ao  reverfus  eft. 

454.  Partes  internae ,  Ofluariae. 
Os ,  ofciculum ,  dens ,  fpina  pifcis  /  folio- 
rum  paliculi,  voro ,  voru.  687.  Os  majus, 
malmaL  Exoflb,  ofla  extrahere,  nudare, 
malmaln,  malmaltun.  Calva,  calvaria,  lon- 
coche ,  lonco.  Spina  dorfi,  hui$olgor,  cudi 
voro.  Coftae ,  cadi.  Scapula ,  lira  lira ,  ta- 
tarua.  Coxendix ,  cxxra  cura.  Os  facrum, 
luojLi.      Vertebrae  tibise,  ulul. 

455.  Carnese. 
Caro ,  ilon.  Caro  humana ,  calil.  Ca- 
ro  cruda,  carb  ilon.  Carnem  crudam  co- 
medere ,  ilotun.  Caro  comeftibilis ,  cuvull, 
ilon.  Caro  quae  coftas  cooperit ,  mari  mari. 
Carnem  rancidam  efle,  iron.  Macram,  lla~ 
Uinn.  Pinguem,  motinn.  Pingnedo,adeps, 
motin  Saginare,  motintun.  Medulla ,  ma- 
pe  ,  iluluquen  Adeps  pifcis ,  febum ,  ihuin. 
Sebo  aliquid  linire ,  illinire ,  obducere  ,  ihui- 

t\xn. 


z86 


■%&<£• 


tun.  Caro  exos,  pulpa,  vn.  688.  Cere- 
brum,  mu.Uo.  Cor,  piugue.  Pulmo,/z"n«. 
Stomachus  cum  hepate ,  que.  Jecur ,  he- 
par  ,  bucwi ,  pana  ,  ponon.  Lien,  fplen , 
tlcante.     Fel,  u\m.  858.  R.enes,  cudall  cuaall. 

456.  CartilagineK. 

Inteitina,  vifcera,  interanea,  cixlcke.  illa 
mundare ,  purgare ,  $iunn.  Farcio ,  infar- 
cio  ,  refercio  ,  gr*n»,  qromn.  Ventricu- 
lus,  ftomachus,  kuata,  puta.  VeDca,  ^a- 
imdcun.  Nervus ,  iwiin ,  cAfi/.  Nervus 
linguam  aftringens  ,  chutqueuun.  Caput 
cum  fpina  dorfl  jungens,  conjungens,  to. 
Exta  ,  puque,  Membrana  cerebri ,  ckacu 
chacu.  Vena ,  iuun ,  vuixn.  Carnea  pelli- 
cula,  vuiin  %elu.  Omnia  interiora  corpo- 
ris,  pu  anca. 

457.  Humores. 

Lac ,  lichi.  Mulieris ,  ilu ,  tliif.  Coagu- 
lo ,  tencun ,  tencon.  Lac  coagulatum ,  ten~ 
can  Hcki.  Siccari ,  arguenn  ,  arcun.  San- 
guis,  rnollbiin.  Cruentari,  mollbun.  Cru- 
ento ,  fanguine  inficere ,  afpergere ,  macu- 
lare  ,  mollvuln ,  mollbuntun.  Sanguinem 
ceffare ,  /iigw ,  niutun.  Sanguinem  fiftere , 
contineje,  tu$mn.  Saliva,  fputum',  coxiun , 
tufcun.  Phlegma ,  pituita ,  ului.  Fel ,  bi- 
lis ,  piuco.  Semen ,  pane ,  conilcaqueum.  Ef- 
fufio  feminis ,  tipanman.  839.  Alteratio 
car- 


carnis ,  malquiuman.  Alteratio  viri ,  pniin- 
man.  Mulieris ,  imanman.  Fluxus  men- 
ftruus,  chyenpen,  cuyentun. 

458.    Excrementa. 

Capillus,  lonco.      Pappus,  lanugo,  villus, 

marmar,masmas.        Pilus,    pili    fubalares, 

pe&oris,  &  cseteri  interiores,   calcha.       Co- 

ma  taeniolis  redimita ,  fafciolis  illigata ,  cha- 

pen.    Taeniola ,  vitta ,  guton.    Barba,  payun, 

paiun.      Barba  copiofa,  magna  pilorum  fyl- 

va,  hualipayun.    Barbam  alere ,  nutrire ,  pa- 

iwn.    Barbam  tollere ,  abradere ,  paiuntun. 

Inftrumentum   quo   fibi  pilos  barbae  radici- 

tus  evellunt  ,    utiv.    857.      Pilos  ,    capillos 

evellere ,  calpudhu.      Depilis ,  capillos  alicui 

defluere,  tiinincun,   cbircun.      Capillos   ab- 

fcindere ,  amputare ,  quechiopt.      Ad  fpeciem 

comparatum,   comptum,   ornatum  eSe ,   tti- 

yumclen.      Vello,  wodtin.      Vellico,  carptim 

vellere,  rifcan,  ronican.      Furfures  capitis, 

por  lonco.      Lacryma,  culle.      Lacrymas  e- 

rumpere,  oboriri,     effluere,  dxlien.        Mu- 

cus,  merun.     Saliva,  couixn,  tHfcHn.     Spu- 

tum,   Mui.       Conglobatum  fputum  ,   caHul. 

Spuo  ,    expuo,    excreo,    falivam   regerere, 

tufc&n.      Naufea ,  naufea  laborare ,  naufeo , 

ucaipuen.      Vomo,  evomo,  rapin.      Sudor, 

fudo,    fudore    madere,    fudorem    emittere, 

arofcHn.      Sudorem  elicere ,  arofcHln.     Un- 

guis. 


288  «gfe     $     gfr 

g-uis ,  A»f"/f.  Nigrum ,  /or  huili,  Callum, 
fitau.  Callum  obduxifle ,  occalluifle ,  pi- 
taun.  Redivia ,  reduvia ,  tulcuu.  Vefica , 
urina ,  mejere ,  urinam  facere ,  reddere ,  mit- 
tere.,  fundere ,  reddere  lotium  ,  huiWiun. 
745-  456-  Stercus,  fimus,  excrementum, 
me.  Alvum ,  ventrem  exonerare ,  men ,  mc- 
can.  Vas  immundum  ,  mecahue.  Ad  re- 
quifita  naturae  recedere,  ellihuen.  In  loco 
publico  alvum  exonerare ,  mequen.  Niti , 
$ech£n.  Pedo,  percun.  Sordes  curflm  eji- 
cere ,  pibn.  Sordes  pharmaco  cathartico 
curfim  ejicere ,  pibln ,  pipmn.  Mucefco , 
mucidum  fieri  ,  percantun.  Mufco ,  rubi- 
gine  affici  ,  iiretun.  Putrefieri,  vunatun. 
^rugo  ,  rubigo ,  me  panillhue ,  cumpanill- 
hue.  Immunditia ,  fordes  ,  illuvies  ,  por. 
Spurcum ,  fordidum ,  impurum  effe  ,  porn. 
Maculare ,   maculam  contrahere ,  porm,porln. 

459.     Quinque  fenfus  Corporis. 

Vifus,  pen  ,  pelon,  utintun.  439.  440.  441. 
4G3.    465. 

Auditus,   allc&n.    439.  440.   441.    463.  465 
679.   650. 

Olfadus  ,   num&n.   442.  443. 

Guftus ,  cumentun ,  405.  474.   477. 

Ta&us ,   maldun ,  maldutun.   449.  452.  535. 
607.  613.  624. 

460. 


• 


<fe>     &     e#»  289 

460.     Exempla.     Tva  Mechi  ilon  ta  m  imo- 
abum,  en  carnem  qua  vefci  debueramus. 

Oxmei  vachi  ilon  iloal  mo  v.  iloycam  mo , 
hsec  caro  bona  eft  ad  comedendum. 

Chmedui  cancaiaiuel  mo  v.  cancalyeabum, 
en  verfandas  ad  ignem  infixas  veru  carnes. 

Ilon  qplu ,   qui  carnes  habet ,   qui  carne 
vefcitur. 

Ilogelu,  qui  eft  comeftus. 

Iod  ciimei  ta  x\i  ilomom  ta  ni  challuamom 
mo,   malui   camem  quam  pifces  comedere. 

Cofque  iqueUebin,  ilon  no,  malo  pane  quam 
carne  vefci. 

Hue  qei  vachi  ilou ,  eft  caro  recens. 

Motigeprai  vachi  huentu ,  nimium  craflus 
&  obefus  eft  homo  ifte. 

Tixyixn  piuque ,  laetus,  alacris,  hilaris,  fe- 
ftivus,  jucundus. 

Cura  piuque,  cor  lapideum,  homo  du- 
rus,  immitis,  immifericors. 

AWx  vanei  x\i  piuque ,  vir  cordatus ,  pru- 
dens,  magni  animi. 

Tau$e  pin  tixylxlmaWebi  ta  piuque ,  mune- 
ra  etiam  Diis  placent. 

Ilopiuqueun,  dolore,  invidia  confumi. 

Tepelbin  ta  m#  piuque,  tepepiuquelbin ,  il- 
lum  exhilaravi,  hilarem  laetumque  reddidi, 
efFeci. 

Elcapiuquen,  arcanum,  fecretum  cufto- 
dire ,  fervare ,  confervare. 

T  Elu- 


*9°  «jfc     ©    dg* 

Elupiuquen ,  arcanum  ego  continere  non 
valeo  ,  plenus  fum  rimarum ,  hac  &  iitac 
perfluo ,  jam  prurit  animus ,  &  geftit  Jecre- 
tum  foras  mittere. 

Ladcu  piuquei,  laiaimi  tti  pibium ,  ani- 
mum  mcerori  dedit,  ac  ingenti  triftitia  af- 
fe&us  eft ,  cum  ex  me  audiret  fe  moriturum. 

Ladciin  aldu  cutantucaquebi  ta  piuque, 
triftia  triftitiam  atferunt. 

Udalei  ta  m  piuque ,  in  magnum  Iuftum 
incidi ,  cor  mihi  dolore  rumpitur. 

Nu/tuletui  ta  ni  piuque,  gratias  Deo  quod 
ex  tot  tantisque  triftitis  flu&ibus  emerferim. 

Caucku    mollbixn    mai,    fanguine   perpluit. 

Cad  caichun  mollbxxn  mai,  eft  nimius  hic 
fanguinis  fluxus ,  hoc  profluvium. 

Vai  ta  m  mollbttn ,  fanguis  illi  fervet ,  ef- 
fervefcit. 

Peciiyeni  vachi  domo ,  Lunae  effectus,  vim, 
virtutemque  experitur,  488.  491. 

461.    Dotes  humani  Corporis. 

Vita ,  fanitas ,  incolumitas ,  valetudo ,  vi- 
vere ,  valere ,  moqen ,  lihue. 

Convalefco,  e  morbo  recreari,  priftinas 
vires  recuperare ,  item :  revivifco ,  a  mor- 
tuis  furgere ,  refurgere ,  ad  vitam  redire , 
reverti ,  remigrare ,  moQetun.  Alo ,  pafco , 
fuftento ,  mo%eln.  Stipem  oftiatim  cogere, 
panem  quseritare ,  mo%etuiaun.  Pinguefco, 
pin- 


pingnem  efle,  fieri,  motin.  Impinguare, 
faginare,  motiln.  Valetudo  integra,  opti- 
ma  ,  cximelen.  Tenuis ,  infirma  valetudo , 
vemlen.  Gravis  valetudo,  invaletudo,  hue- 
ralen.  Valetudo  affli&a ,  perdita ,  aldixn  hu- 
eralen  ,  ladXxamn.  Robur ,  vires ,  nehuen. 
pulchritudo,  muliebris  venuftas,  viri  digni- 
tas,  corporis  prseftans  majeftas ,  auguftus 
habitus ,  temo ,  temo§en.  Oris  fpecies ,  ha- 
bitus,  nativa  vulttls  compofitio,  facies,  ad9 
aqe.  676.  Statura  corporis  procera,  fub- 
limis  ,  vxxtan.  Jufta ,  elegans  &  concinna , 
munan.  Parva,  pichi,  pchii.  798,  Proce- 
rior,  fublimior,  devu.  Efle  ftaturae  proce- 
rioris,  devun. 

462.    Vitia  Corporis  humani. 

Tremori  obnoxius ,  tremens  ,  ieniepl. 
Tremere,  contremere,  ieniepln.  Macer, 
gracilis,  exilis,  macie  confe&us,  vix  ofli-  ' 
bus  haerens,  toqli.  Gibber,  gibbus,  gib- 
berofus,  gibbo  deformis,  $tu,  tompl,  tixvl, 
tqjbvd,  chuiug.  Papularum  veftigiis  defor- 
mis,  pilo  a$e.  Cani,  turen,  tren.  Naevus, 
cottu.  Qui  naribus  loquitur,  cnu.  Lippi- 
tudo,  quelle,  quele.  Ruga,  plcha,  gnof. 
Rugofum  efle,  gnofn.  Corrugari,  m  ru- 
gas  contrahi ,  plchan ,  plchalen.  Vari ,  fub- 
tilis  tumor,  muyu*  Verruca,  peyulln,  pe* 
%ellen,  pilchi.      Nafus  obtortus,  tortuofus, 

T  2  tompl 


tompl  yu,  Carens  dentibus ,  hueopr,  Den- 
tibus  carere ,  fpoliatum  efle ,  hue%orelen. 
Sputum  ore  defluens ,  iUui.  Sputa  defluere, 
tluin ,  ixluitun  Scaurus ,  uchiir  namun.  De- 
preflis  pedibus  aut  inftar  anatis ,  pala.  Sci- 
pione  indigere ,  ret\x%en.  Scipio ,  baculus , 
retii. 

463.  Vitia  gravia. 
Cascus,  ttumixd ,  pelonolu.  Lufcus,  cocles, 
tauma ,  tircan.  Albugo  oculi ,  tirca.  Sur- 
dus ,  pilu.  Mutus ,  queto.  Mutum  efle , 
queton.  Calvus,  leva.  Claudus,  altero  vel 
utroque  pede  captus  ,  cunto  Claudico , 
cilnto  §en,  Delumbatus,  elumbis,  delumbis, 
g/gj'.      Gigas,  cayumtoi.      Nanus,  anapl. 

464.  Alteri  Cmilem  efle ,  aliquem  vultu 
&  inceflu  referre,  adyen.  Efle  alium,  caq/en. 
Fingo ,  fimulo ,  vemcauquen.  Fingere  fe 
videre  aut  vifum  effe  ,  pevaXun.  Monftrare 
vel  Jibi  imaginari  fe  a  fe  ipfo  videri ,  peuva- 
lun.  Somnum  Hmulare ,  umaucaun.  Par- 
di  mortem  flmulo ,  cumpemcaun ,  cumpemum. 
Dodum ,  fapientem  Gmulare ,  quimcaun. 
Surdum,  ccecum  flmulare,  audientem  non 
audire ,  videntem  non  videre ,  uduamcaun. 
Non  dignofcere,  alium  cum  alio  permutare, 
alterum  ab  altero  non  difcernere  ,  ameln , 
cackentun.  Caligo ,  cascutio ,  allucinor ,  te- 
tin.     Mimum  agere,  geftus  alicujus,  vocem, 


r 


mores  ridicule  effingere,  exprimere,  refer- 

re,  imitari,  coch&mtun.  Comparo,   confe- 

ro,   compono,   contendo,  contentionem  fa- 
cere ,  pouln, 

465.  Exempla.  Chum$ei  chei  ni  ( mi  &c. ) 
mo§en  ?  ut  valet ,  fanusne  eft  ? 

Abi  ta  m*  nehuen,  venten  pui  ta  nehuen: 
vei  ni  ventenhuen  ta  ni  nehuen ,  vires  amifi, 
onus  fuftinere  amplius  non  valeo ,  jam  vires 
meae  funt  fraftae,  exhauftae,  oneri  deinceps 
non  fum  par. 

Deui  ta  ni  nehuenQen ,  jam  eft  v.  fum  ru- 
de  donatus. 

Inei  pepilaiui  pepilvalnoal  y  ad  impoflibile 
nemo  tenetur,  quis  poteft  contra  torrentem. 

Nehueo>enolu  mencutuabui,  carens  viribus, 
&  onere  careat  oportet. 

Nehuen  mo  cupalQen,  vi  coa&us,  invitus 
huc  perdu&us  fum. 

Muna  huentu,  homo  parum  utilis,  exi- 
guae  capacitatis. 

Mleprachi  che ,  nos  numerus  fumus,  & 
fruges  confumere  nati, 

Mlepraimi,  tua  opera  non  indigemus, 
fupervacaneus  es. 

Yavu  anca  che  ,  robore  corporis  &  fir- 
mitate  praeftat,  corporis  viribus  praecellit, 
praevalidus  eft. 

MeliQe,  confpicillis  utens, 

T  3  Cume 


29; 


^» 


Cume  adapi  -racki  kuentu ,  laetifikna  ho- 
mlnis  facies  ,  pulchra ,  venufta. 

Adi  iti"  Chao ,  patri  fimilis  eft ,  patrem 
vnltu  &  inceflu  refert. 

Ta  mi  coni^emom  cufu ,  nieimi  veichi  cot- 
tu ,  hoc  naevo  in  lucem  editus  es. 

Vachi  tikuc  mo  opun  %elai,  in  hac  vita  ni- 
hil  eft  omnibus  numeris  abfolutum,  aut  un- 
dequaque  perfectum. 

Ckillcatun  mo  llumxxdn ,  viium  Itudiis  ami- 
G ,  oculorum  lumine  fum  orbatus. 

JuY  $umamom  v.  mi  qjimauyeum  llumudi- 
mi,  quod  modum  lugendi  flendique  non 
faceres,  vifti  privatus  es. 

Pclocauquebui  llnmiidlu ,  veini  duam  llechi, 
fe  videre  caxus  fingebat ,  &  quod  finge- 
bat,  vere  cupiebat. 

Ciipa  piluan  em  !  alleuduamaue/an  eml 
obfurdefco ,  aurium  fenfu  deficior ,  auditus 
me  deficit ,  deferit. 

Cumpemcauquei  ciimpemnolu ,  fimplex  ap- 
paret ,  fimplicitate  caret. 

Pilucauatmel  mo  allculabuimi ',  11011  audte- 
bas ,  quod  te  furdum  fimulares ,  aures  non 
prseberes. 

Ta  ni  allciinon  mo  rupalmaU  ta  m  rulmen, 
eft  ob  furditatem  excufandus. 

Lai  ttt  cuii ,  raanus  ufum  amifi. 

Lai  ni  oucuikn ,  perdidit  loquelam. 

Patiru  cauQe,  imaginare  te  efle  Relijjio- 
fum.  ,  Ca- 


Calecaquei  ta  m*  ^m  ,  praetextu  unius 
facit  aliud. 

Quimlai  piqeimi ,  ifW  »»»'  ozgi*  fo  om 
duam,  videris  nefcire  cum  optime  fcias, 

Eimi  ni  retu  em !  tu  mihi  pro  fcipione  es. 

466      De  Veftibus. 

Veftis,  pepium.  Capitis  tegmen,  ami- 
culum ,  manahue.  Pileus ,  galerus ,  chumpp» 
ru ,  curtifia ,  loyo  Crifta  plumatilis ,  perquin , 
caniu.  Res  qualiscunque ,  qua  caput  invol- 
vunt ,  tari  lonco.  Vitta  ,  huincha.  Veftis 
ftragula  ,  palhum  indicum  in  modum  fim- 
plicis  re&anguli  feu  ftragulae  vel  lodicis,  in 
medio  habens  foramen  ubi  caput  immitti- 
tur,  ut  deinde  defluens  omnia  tegat  &  coo- 
periat.  primae  notae :  macun.  illud  confi- 
cere,  macuxm  Induere,  macixntun.  Ma- 
gnificis  openbus  ac  variis  figuris  pi&um, 
huirin  macun.  Caeruleum,  calvu  maciin. 
Tantum  in  oblongum  in  utroque  latere  pi- 
Aum,  ulcu.  Ex  meris  plumis  contextum; 
colman.  Ex  fpilTo  ac  fiibtiliflimo  filo  con- 
textum ,  figurisque  ornatum ,  Balandran,  cix- 
me  macun  Veftis  ftragula  minoris  notae  ex 
filo  crafliore  contexta,  caeterum  fpiffa  nec 
absque  figuris ,  eculL  Alia  flmilis  notae ,  fed 
ejusdem  unius  coloris  &  flne  figuris,  pon- 
chu  ,  poncho.  Veftis  ftragula  crafla  ,  vilis- 
que ,  ruto ,  huilpu     Veftis  Europaea ,  Huipxi- 

T  4  tu. 


2q6 


■tts     ©     dS* 


/w.       Stragnlum ,  cixdu.       Ora ,  limbus ,   ca- 
mallhue ,  ckunai.    Tseniola  vel  funiculus  quo 
veftis  terrainatur ,  affirmaturque ,  kuackin. 
Zona ,    cingulura ,    tariknohue.      Femoralia , 
charakutUa, 

467.  Induere  veftem,  ad  fpeciem  fe  oom- 
ponere ,  ornare ,  praevenire ,  pepilun.  Ele- 
ganti ,  eximia  vefie  confpicuum  efle  ,  cultu 
corporis  praeftare ,  fulgere ,  praslucere ,  tw 
cutuun.  Cingulum  vefti  ftragulse  fuperpo- 
fttum ,  llockof.  fuperimpQnere ,  tlocko/n.  Ve- 
ftem  deponere ,  pallio  fe  expedire ,  caligas, 
femoralia  detrahere ,  enfem  ex  vagina  edu- 
cere ,  gladium  ftringere ,  lluckud  entun.  470 
Tego ,  operio ,  cooperio ,  tacun.  Veftibus, 
ftragula  fe  operire,  taucun.  Quo  fe  ope- 
riat ,  dare  ,  iimxunun.  Involvo  ,  implico , 
impoln ,  chixmpoln.  Nudo ,  denudo ,  vefte 
aliquem  exuere ,  fpoliare ,  mollknon ,  tampa- 
lentun.  Veftem  deponere ,  veftimenta  ab- 
jicere ,  tampalentuun.  Nudus ,  omni  vefte 
vacuus,  moll ,  tampal.  Nudum  ambulare, 
moll  iaun.  Veftem  effe  laceram ,  obfoletam, 
lliqfiin ,  kueran ,  kuedan.  Pannis  obGtum, 
centonibus  male  tectum ,  pannofum  effe , 
auebunn  ,  pilque%en  ,  titanclen.  Rumpo , 
fcindo ,  difcindo ,  huircurn,  Veftibus  dete- 
rendis  ac  difcindendis  natum  effe ,  in  veftium 
cultu  negligens,  huillkuilln.  DifTutum  effe, 
nahuknopran. 

468. 


•&>  &  Jfr  297 

468.  Exempla.  Cxxme  adi  ta  m  etun  tva 
Huinca,  veftis  huic  Hifpano  apte  convenit. 

Oxme  adi  tvei  llanca  ta  mi  lonco  mo ,  ifte 
lapis  pretiofus  mirum  quantum  caput  tuum 
exornet. 

Adtulabin  chumpiru,  pileo  non  fum  af- 
fuetus. 

Conmlbi$e  ta  m  chumfiru  ta  mi  chao, 
apte  mitte  pileum  in  caput  tui  patris. 

Entu%e  ta  mi  curtifia  hueni,  duQulelmu 
Patiru ,  juvenis  aperi  caput ,  dum  Pater  tibi 
loquitur ,  v,  te  alloquitur. 

Cume  huelai  ta  ni  chumpiru ,  meus  pileus 
jam  detritus,  difciffusque  eft. 

Eluyepraimi  montira  ,  non  mereris  pi- 
leum  venatorium. 

Epu  adgei  ta  mi  pepium ,  t>.  epui  ta  xii  ad 
ta  mi  pepium ,  v.  epu  rume  pepium  yeimi, 
duplicem  veftem  habes ,  uti  e.  g,  planeta  ex 
altera  parte  nigra,  &  violacea  ex  altera  parte. 

MlvaXaeimi  quine  macun ,  veftem  tibi  fieri 
curabo. 

LLudqei  vachi  macun ,  haec  veftis  eft  de- 
trita, 

Calli  ni  nuque  m  deumalel  vachi  chnai, 
hanc  oram,  hunc  limbum  mater  mea  fola, 
nulloque  adjuvante  confecit,  abfolvit. 

Eluyen  quine  cudu ,  ftragulo  donatus  fum, 
ftragulam  dono  accepi. 

Pulai  vachi  charahuilla,    haec    femoralia 

T  5  me 


*#  <Sfc    ffi    ,» 

me  noh  capiunt,  funt  nimis  angufta. 

Mollknobimi  teye  cunuvat  ia  ni  ecull  mo , 
veimo  tampalknoa,epe  piaeimu  ta  Dios, quem- 
admodum  tu  illum  pauperem  fua  vefte  fpo- 
liafti ,  ita  permittet  fcelerum  vindex  Deus , 
ut  tu  quoque  tuis  veitibus  priveris,  fpolieris. 

Vacki  macun   mo   aldun   tipantu   taucuafi 
em !   utinam  vefti  fuperftes  fis ,  &  valeas. 
469.      Veftes  Muliebres. 

Toga,  veftis,  chamal,  ckone.  Capitis  ac 
fuperioris  partis  corporis  involucrum,  icuUa, 
Zona ,  cingulum ,  ncriJiue,  fe  cingere ,  pra- 
cingere ,  nticran.  Fafcia ,  mamillare ,  chum- 
pi.  Sandalium,  folea,  oueUe.  Fibula,  kui- 
takue.  749.  Infibulo ,  fibulam  injicere ,  hui- 
tan.  Aciculis  prehendere ,  figere ,  tenere , 
ckuln.  Res  prehenfa,  ckhl.  Acus  &  fimi- 
ha,  ckulkue.  Peplum,  veftis  ftragula,  ma- 
cun,  ecull ,  ulcu,  riito ,  kuilpi,  poncku.  466. 
Calantica ,  ricinium ,  maucaltu  ,  malcantu. 
Capitium,  monotue.  Cidaris,  coiUal.  Tor- 
ques,  llancatu.  Inauris,  civapud.  Inaures 
majores  argentese,  upl,  uple.  IUarum  anfa, 
upl  gru.  Monilia,  paicka.  Taeniola,  fafci- 
ola  ferica ,  kuincka.  Lanea ,  pollcu.  Lami- 
n<e  rotimdfe  argenteae  una  cum  ftylo  ferreo, 
quo  veftem  ad  pe&us  prehendunt,  tupu. 
Auro  vel  argento  aliquid  includere ,  mu- 
denehn.  Fucus,  Faciem  fuco  &  pigmentis 
illinire ,  ad  fpeciem  fe  componere ,  ornare , 
come- 


*%k>  &  fjfr  299 

comere ,  pepilun.  Pannus  fubditius  *puxdal. 
Veftem  munire ,  puxdaln.  Panni ,  telse  feg- 
mentum,  llipi.      Reliquiae,  pilquen. 

470.  Aures  excipiendis  in  auribus  perfo- 
rare,  perfodere,  chillquen.  Caput  obvol- 
vere ,  munun.  Laxo ,  relaxo ,  chllbun ,  chil- 
vun.  Solvo,  diflblvo,  aftrigmenta  folvere, 
lluchuln.  Solutum  effe,  lluchun.  Quo  fe 
tegat,  operiat  dare,  mnuln.  Cunae,  rii- 
pxxlhue.  Ligo,  illigo,  obligo,  religo,  aftrin- 
go,  vincio,  tarin,  chixcumn  Pannum,  li- 
num  tendere,  extendere,  inixvn.  Pulve- 
rem  excutere,  munchixn.  Orno,  exorno, 
excolo,  mixmln  Verto,  inverto,  chiquenn, 
Ipuln  Sufpendo ,  pixxtixln.  Pendeo,  piixtixn 
Phco ,  complico ,  pataran ,  mixchamn.  Pli- 
ca,  ruga,  finus,  plcha.  Laxa  nimis  eft  fi- 
nuofaque  veftis ,  rugofum  efle ,  pixlchan , 
plchalen.  Infantem  involvere ,  reclinare ,  cha- 
dimn,  cxxpixln.  Convolvo,  involvo,  invo- 
lucrum  conficere,  frtxncon,  chixncon,tumpoln. 

Involucrum,  crumena,  pera,  faccus,  vel 
aliquid  in  fimilem  ufum  convolutum,  alli- 
gatum,  tarintu  831.  mnul  432.  Aliquid 
in  facco  &c.  portare ,  mnun,  mnuln,  mnumn. 

471.  tifemqeimi,  ipfa  pulchritudine  pul- 
chnor  es. 

Aibia  cupai,  valde  compta  ac  ornata  venit. 
Tepean  pilai  ladcixn  piuque ,  non  eft  con- 
veniens  lu&ibus  ille  color.  Re- 


30»  «,     ©     t» 

Reletki  ad  caknotuvalai ,  naturam  expel- 
las  furca  tamen  ufque  redibit. 

A/diin  cullintun  v.  aldhn  cuUin  uln  quine 
llancatu  mo ,  magno  pretio  torquem  emi. 

Chumtn  raquiqfii  vachi  chapud,  quanti  in- 
aures  has  indicarunt. 

Quine  rume  llanca  u\i,  dedit  unam  tantum 
gemmarum  lineam. 

Quiru  pel,  quantum  ad  monile  v.  mure- 
nulam  fufficit. 

Petu  pepiluquei,  dum  fe  comit,  omat, 
annus  eft, 

Patara§elu,    verfutus,    vafer,    verGpellis. 

Huiciirknoe/  v.  hueralknoel  iod  huera§ei 
naltuknoprael ,  prseftat  aliquid  quam  nihil, 
inter  duo  mala  minus  eft  eligendum.  467. 
43^.   433. 

472.    Supellex  muliebris. 

Speculum ,  peuqueum.  Pe&en ,  rumca. 
Acus,  ao,ucha,  caputira.  Fufus,  piivixi/,  co~ 
liu,  Verticillus,  chincbd,  piroi.  Filum, 
ftamen,  ouii.  Filum  fimplex,  huinu.  Fi- 
lum  contortum ,  tapm  vuu  ,  piulu.  Craflum, 
pingue,  mtavuii.  Fila  decuffato  ligno  con- 
voluta ,  huil/huan ,  ehuin.  Gtomus,  tco,  tuco. 
Conglomero ,  tcon ,  tuconn ,  chucon.  Spor- 
tula ,  fifcella ,  llepu.  520.  Funis ,  funiculus 
tapal.  Ligare  funiculis,  tapeln.  Textti 
na ,  vutalhue.  Textrinam  conftruere , 
taln.  Jugum,  arehue.  Licium,  tononhue, 
Trama,  tonon.      Ordiri ,  \ononn.  473. 


473.  Capillos  folvere,  turbare,  incom- 
pta  mulier ,  paflis  crinibus ,  foluta  aut  turba- 
ta  coma ,  quenparn ,  quenparclen.  Suo,  con- 
fuo  ,  n&d&fn  ,  nHdfcan.  Sarcio ,  refarcio , 
lapatun ,  pecotun ,  ihualln.  Refuo ,  dihuitun. 
Affuo  ,  nHlcHtun.  Inverto ,  verto ,  chequeln* 
Satura ,  farcimen ,  lapatu.  Neo  ,  penfa  car- 
pere  ,  trahere  quo  filum  deducas ,  buUn ,  pi- 
uln.  Filum  inferere ,  huilpan ,  dichon,  Im- 
plico ,  irretio ,  churnan ,  paichaln,  paichaltun. 
796.  Linteum  ,  membranam  convolvere, 
lintea  volumina,  uUon,  impoln  In  orbem 
complicare,  Qnuofus  in  orbem  contraftus, 
fpiris  complicatus ,  iuln.  Pannum ,  linum 
filatim  carpere ,  panni  iila  diftrahere ,  huinti- 
l&n.  Nodus,  nodum,  nodos  ne&ere,  in 
nodo,  in  nodum  ligare,  nodis  implicitus, 
pron.  813.  Texo ,  contexo  ,  $ren ,  qilren. 
Impello  ,  impulfus ,  impullio  ,  raltuln.  Car- 
mino,  ruren.  Villus,  ponpon.  Villofum 
effe ,  ponponn.  Pannum  defricare ,  ut  villos 
excites  atque  erigas,  ponpoxdn,  ponpoxmn. 
Res  contenfa,  tenfa,  puf.  Arcum  conten- 
fum ,  tenfum  effe ,  pUfn ,  p&fclen. 

Exempla.  Meli  mallHen  vuupe  vachi  cal, 
quatuor  mulieres  ex  hac  lana  filum  dedu- 
cant. 

QuelH  vuH  laQmadin  piquei,  filum  rubrum 
mortem  denuntiat  363.  417.  419.   520.  522. 

474- 


302 


474-  De  re  cibaria,  ial ,  iael. 
Panis  ,  co/que.  Libum,  ticl.  Ex  maicio, 
mlan.  Commeatus ,  annona ,  viaticum ,  ro- 
quin.  Caro,  ilon.  Caro  elixa,  lixivia,  avun 
ilon.  Affa ,  tofta ,  affum ,  cancan ,  recan. 
Minutal,  rupun  ilon.  Caro  afla  aut  cocta, 
quae  frigida  comeditur,  vircu  iion.  Caro 
falita ,  condlta  fale ,  charqui.  Carnis  falitae 
frufta,  huillhuill.  Jus,  jufculum,  corii.  con- 
ficere,  corun,  corutun]  corucan.  Condimen- 
tum,  conditura,  ciborum  conditio ,  nunc 
ego  ita  convivis  ccenam  conditam  dabo ,  ut 
quisque ,  dum  guftabit ,  digitos  prcerodat 
fuos ,  incan.  Caro  juri  incofta ,  vaitucan. 
Puls  ex  tritico ,  hordeo,  &c.  tucun  coru  Puls 
ex  phafeolis  &  maicio,  pidcu.  Farina,  rqp. 
Molo ,  tero  triticum ,  hordeum ,  &c.  rqpn , 
rapln.  Pollen,  pollis,  achixl.  Furfur,  fffi- 
qu£c  ,  amchi.  Pulmentum ,  puls  ex  mera 
farina,  mda.  Farina  ex  tritico,  hordeo,  vel 
maicio  tofto,  murqut.  Farinam  torrere, 
murquen.  torreri  curare ,  murqueln  Fari 
na  tofta  in  aqua  calida  ,  chedcan.  in  aqua 
frigida ,  ulpu.  Farina  tofta  muctda ,  huechin 
murque.  Triticum  coftum  contufum,  con- 
tritumve ,  mixltun ,  mltun.  Tritici ,  maicii 
grana  exclufa  co&a,  motte.  Maicium  co- 
dum ,  chuchoca.  Toftum ,  cuien ,  cuchen. 
Toltum  at  fuis  foliis  inclufum ,  coven.  fine 
foliis ,  crfim.  Succus  aut  jus  ex  corylis,  mlu. 
Jus 


Jus     herbarium ,    malio.        Illud    conficere , 

«dr VLon ,  *Htf U#7*.      Mala  terreftria  tofta  ,  <r»*« 

Illas  torrere ,  cuen.     Ovum ,  curam.     Ovum 

urinum ,    cynofurum  ,    fcAyftum ,    incubatum 

nec    exclufum,   ucatn  curam.       Ovi  album, 

albumen,  /m  curam.      Ovi  luteum,  ovi  vi- 

tellus,  chod  curam.      Ovum  geminum,  epu 

aume   curam.       Ovum    decumanum ,    devu, 

vuta  x.      Recens ,  hue  x.      Molle ,  forbile , 

<Ulue,  yavilnolu.      Durius,  yavuQelu.      Suae 

teftae   inco&um,   tahua   meu.     Qo£t\xm,avun. 

Crudum,  carti,      Ex  adipe  ovum,  metaucan. 

Herbae  marinae,  luche,  lluche.       Cochayuy- 

um,  miiQu,     Toftum,  cutafn,  cucha/n.     Co- 

chayuyi   radices,  /iig£ii.       Aliae  radices  co- 

meftibiles,  Qadu.      Fruftum  carnis  inftar  li- 

gni   carbombus  impolitum,   tanacupuaun. 

Cibi  reliquiae,  etchel.      Aliae  reliquiae  quae- 

cunque,  opuntu     Res  rancida,  annofa,  ve- 

tus ,  corupta ,  uuntu. 

475.  Fames,  efurire,  gnn,  $nun,  giigii». 
Caritas,  annonae  difficultas,  gravis  rerum 
omnium  penuria,  villa.  Annonae  difficul- 
tate  laborare,  viUan  viUaQen  Efurire,  fi- 
tire  vehementer,  aron.  Efle  jejunum,  in- 
tegram  famem  ad  ovum  afferre,  relihuen. 
Jentare ,  jentaculum  fumere ,  numuln.  Co- 
quo ,  cibum  conficere ,  concoquere  ,  incan. 
Rado,  radula  deterere,  ifchn.  Vello,  pi- 
los  aut  plumas  evellere,  glabro,  deglabro, 

rifn, 


3<>4  *&,     &     dfr 

ri/» ,  laumn.      Contero ,  contundo ,  commi- 
nuo,  mlan.     Panem  in  micas  friare,  digitis 
comminuere,  item:  farinario  cribro  fuccer- 
nere,  farinam  fubcerniculis  purgare,  excu- 
tere,   numuz».      Difperfa  colligere,   nuimi- 
tun.      Olera   in   ollam    mittere ,    caruman. 
Torreo,   cotiirn,   cotrn,   cuchen.      Craticulae 
aliquid   imponere    igne   torrendum,  enadtu- 
cun.     Sub  cinere  torrere ,  coquere ,  cunafn. 
Fame  deficere ,  confici ,  perire ,  entin.     Ine- 
dia  cruciari,  vifum  amittere,  tetin.      Stre- 
pitus   tritici,   maicii  dum  torretur,   teun. 
Languefcere,  intepefcere,  frigefcere,  tu\in. 
Rumpi,  disrumpi,   tofn.      Liquefco,   lique- 
fio ,  liquor ,  lleun ,  lluin.     Liquefacio ,  liquo , 
lleumn ,  lluimn.     Ova  batuere ,  res  liquidas 
confundere ,   verfare  ,    ruiln  y    duiln.      Olla 
nova  uti  prima  vice ,  domuln.     Ollam  vapo- 
rare  ,  uruan      Spumare ,  fpumas  agere ,  tor- 
vann.      Defpumo,   fpumam   detrahere,    au- 
ferre,  whven,  gven.      Ad  ignem  calefacere 
aquam ,  vinum,  &c.  cuvunln.     Res  ad  ignem 
calefafta,  cuvtcn.      Coquo,  avuln.     Co&um 
efle ,  avu.n.      Effervefco ,  huadcim ,  yofyofn* 
Ferveo,  vain.      Fervet  olla  fpumans,   chu- 
lun.     RecoAum  efle,  vultun.     Eduliis  con- 
cifis  refercire,  replere,  infarcire,  gum,q>ionn. 
Menfam  mappis  fternere,  ornare,  inftruere, 
eln  mefa.     Mappas  auferre,  menfam  tollere, 
entun  mefa.      Suum  cuique  ferculum  &  da- 

pes 


pes  impertiri,  reyixn.  Cibum  alicui  prae- 
bere ,  ileln,  ilelcan.  In  modum  fili  liquorem 
extendi,  huilquenn.  Ejusmodi  fila  liquida, 
huilquen,  Edere,  comedere,  vefci,  cibum 
capere,  fumere,  cibo  corpus  curare,  in. 
Carnem  comedere,  ilon.  Frugaliter  vive- 
re ,  tenui  cibo  uti ,  frugali  cibo  contentum 
eJTe ,  muna  in.  Se  cibo  ingurgitare ,  omnia 
abfumere ,  viltun ,  chu/tun.  Voro ,  devoro , 
helluor ,  deglutio ,  Imn ,  xxllgmn  ,  urcumn , 
Imuntun ,  rulmen.  Delibo ,  fummis  labris 
attingere ,  primoribus  labiis  guftare ,  de- 
guftare,  dicwnn,  gnetun.  Sugo,  ixvirctin, 
voc/umn.  Sorbeo  ,  res  liquidas  delibare , 
o/cixn ,  ovxxlln*  Plenis  buccis  comedere , 
ixltamcon,  upa§upa§ny  \ipaq>upa%knon.  Om- 
nibus  ac  fingulis  ad  comedendum  dare , 
tapumn,  Cibo  fuccurrere,  fubvenire,  <;u- 
imtun.  Singulis  aliquid  de  aliqua  re  aequa- 
liter  detrahere ,  decerpere ,  quemcyxrn.  Par- 
ticipo,  commune  habere  aliquid  cum  ali- 
quo ,  partem  rei  capere ,  in  fortem  &  par- 
tem  admitti,  llauquetun.  Dida  pars,  llau- 
quetu.  767.  Carnem  bene  coftam  effe , 
oUan.  Solo  pane  vefci ,  panem  fine  obfo- 
nio  manducare ,  panun ,  panunn.  Sejunge- 
re,  feponere  aliquid,  pxxnttin.  Stipem  co- 
gere,  cibum,  panem,  panis  frufta  mendica- 
re,  hui/cixn.  Genio  &  naturae  indulgere, 
molliter  pelliculam  curare ,  cumelcaun.    Ede- 

U  re 


306  «^     $     Jfr 

re  ad  fatietatem,  huedan.  Se  cibis  ingur- 
gitare,  ventrem  dapibus  infarcire,  replere, 
faburrare  ,  non.  Cibum  palato  haerere  ex 
fatietate  aut  prae  dulcedine,  tufn.  Faftidi- 
re  cibos,  non  facit  hoc  ad  palatum  meum, 
fatietatem  mihi  affert,  fatietate  me  afficit, 
fatietate  teneor,  non  eft  hoc  mei  ftomachi, 
faftidio  mihi  eft,  pueln*  Naufeo,  naufeam 
mihi  movet,  ucaipue$en.  Putrefco,  percan, 
vunan.  Exedi,  confici,  tabefcere,  conta- 
befcere,  pivunn.  Putris,  exefus,  pivurx. 
Caries,   mucor,   mufcus,   rubigo,   pcrcan. 

Mundo  ,  purgo ,  detergo ,  verro ,  fcopis 
pavimentum  purgare,  lepun.  Scopae,  lefni- 
hue.  Sordes,  lepuntu.  Suavis  ad  guftum, 
guftatu  jucundus,  gratiflimi  faporis  cibus, 
fapidus,  iiMwii».  Vas  in  quo  cibi  reliquias 
fervant,  confervant,  refervant,  rebun. 

476.     Exempla.     Numtilelan,  fum  jejunus. 

Relihue%cn,  jejunium  naturale. 

Cofque\eny  cedo  panem. 

Villtubi  quine  cofque  ,  panem  integrum 
abfumpflt. 

Cofque  iqueUebin,  mlan  no9  malo  panem 
quam  libum  comedere. 

Huema  cofque  iabun ,  ilon  no  mai,  magis 
mihi  placet  panis,  quam  caro. 

Chumcatucofqueabun  qenochi  huinu?  quo- 
modo  fcindam  panem  absque  cultro? 

Cofquevalbin  ta  ni  rgo ,  mea  farina  curavi 
panem  fieri.  Mar- 


1 


Afurquelelen  ta  mi  nuque ,  cura  ut  mater 
tua  mihi  farinam  torreat. 

RQplvalbimi  ta  mi  cachiQa  cam?  an  mo- 
lendum  dediili  tuum  triticum? 

£Ua  eUape  v.  eVia  avupe  veichi  curam ,  fac 
fis ,  ut  haec  ova  nec  nimis  dura  fint ,  nec  ni- 
mis  mollia. 

AViue  cancaen  vachi  curam ,  haec  ova  ve- 
lim  fuae  teftae  inco&a,  at  mollia. 

AUue  avhpei  vachi  incan,  hic  cibus  eft 
femicrudus,  femicoftus. 

Entutorbiofi  veichi  chaUa,  fpumam  huic 
ollae  detrahe,  aufer. 

Deui  ta  in  iabuel,  jam  hora,  jam  tcmpus 
eft  rei  gerendae ,  tempus  nos  ad  prandium, 
coenam,  coenulam,  jentaculum,  merendam 
vocat,  jam  eft  tempus  capiendi  cibum,  cu- 
randi  corpora,  cibo  curandi  corpus. 

Elye  me/a,  menfam  inftrue,  mappis  fter- 
ne,  exftrue  conquifitiflimis  cibis. 

Imean,  me  ad  prandium  confero. 

Reian  piquei  v.  piquei  ta  ni  duam ,  nihil 
aliud  quam  cibum,  potum  cogitat, 

Chem  ilaimi  rume  ,  nimium  cibo  abfti- 
nes,   nihil  comedifti  omnino. 

Ihueduamquelan ,  non  amplius  efurio,non 
libet  amplius. 

Opixpui  ni  phta ,  jam  fatis  fuperque  co- 
medi,  fatis,   abunde  eft. 

U  2  Mna- 


3<>8  «$&     $     <& 

Mnatubiqfi  veichi  ralli,  agedum,  abfolve 
ferculum  tuum. 

Calli  lachi,  huedachi,  ventrem  nunc  non 
mortem  curo ,  moriar  at  moriar  fatur. 

Deuma  ta  r\i  imom ,  v.  deuma  ta  ro"  iuyen 
v.  iuyeum,  rapitui,  poft  fumptam  menfain, 
ccenam,  prandium  vomuit. 

Epu  duam  uUau  tutelvalai,  nemo  eadem 
diligentia  &  forbet  &  inflat,  nemo  eodem 
aftu  &  inftante  forbet  inflatque,  nec  forbens 
inflat,  nec  inflans  forbet. 

477.  Potio,  in,  pxxtun. 
Epulum  ,  convivium ,  cahuin.  692.  Pa- 
rentales  epulae,  cixru  cahuin.  Epulum  una 
cum  faltationibus ,  cantu ,  mufica ,  xiuin,  cun- 
quin ,  calcutun  x.  Potus ,  potio ,  pulcu.  Vi- 
num ,  vinu ,  curix  pulcu.  Potio  ex  contritis, 
contufis  malis,  chicha.  Potio  ex  hordeo, 
mudai.  Ex  maicio ,  hueicon.  Farina  ex  gra- 
no  tofto  cum  aqua  calida,  chedcan.  cum 
fiigida,  ixlpu,  ix/lpud.  Illam  bibere ,  ixllpudn. 
Potio  ex  maicio  melioris  notae ,  mufca.  NB. 
conficitur  ex  maicio  a  mulieribus  praeman- 
fo,  &  in  praxi  fuccedit,  ut  eadem  opera  pe- 
diculos ,  uti  folent  ,  dentibus  conterant  & 
maicium,  un&que  in  vas  paratum  expuant. 
Ihec  confectio  vocatur  ixlan:  ita  praemande- 
re,  ixla/n,  ix/antun.  Tomentum,  fceces, 
///</ ,  /<v/Vr.    Dari .  llidn ,  perpern.    Sitis,  ku$- 

uun. 


«S&    $    d&  309 

tiXLn.  Hauftus,  ovuln.  Bene  potum  efle, 
inopn.  Vino  madidus,  vino  madere,  va- 
cillare,  caqenman  Ebrietas,  ebrium,  vino 
obrutum  efle,  qpllin.  Cantharus,  ampho- 
ra ,  urna  vini ,  can  curix  pulcu  v.  curu  pulcu. 
Aquae,  can  co.  Parum  vini,  pichin  vinu* 
Bibitor ,  bibax  vini ,  pixtuvinuquelu ,  piituvi- 
nuvoe,  phtuvinuchi,  putuvinuquechi ,  ptituvi* 
nuq>echi  che.  Abftemius ,  quimvinunolu,  aiu- 
vinunolu. 

478.  Invito,  aliquem  ad  convivium  vo- 
care ,  maq/eln.  Vocator ,  invitans,  maqelque* 
lu.  Conviva,  convio  interefle,  maqen,  ma- 
%etun.  Convivium  inftituere  ad  occiden- 
dum  aliquem,  maqenn.  Bibendi  tempus 
obfervare ,  occafionem  captare ,  coUetun.  Ad 
convivia  circumcurfare ,  cahum  cahuin  iaun, 
Quserere,  inveftigare  quod  vel  ubi  bibat, 
$dotun.  Opportune,  tempeftive  venire, 
tenn.  Dare ,  ut  liberali  hauftu  parem  bene- 
volentiam  praeftet ,  munun ,  munucan.  Car- 
nem  ad  convivium  conferre,  contribuere, 
mavun.  Potum  ,  mencun ,  mencutun  Siti- 
re ,  uncon ,  huiuunn.  Bibo ,  poto ,  pxxtun ,  in. 
Hauftum  fumo,  quinentun,  quixxentcun. 
Compoto,  llailn,  UaHpan  Ahcui  propina- 
re  propinando  praefenti  ,  raqinn  ,  /a%inn , 
lladpan ,  cachun.  766.  Abfenti  cuipiam  bene 
precari ,  mari  mari.     Accipio ,  tavn.     Ire  ad 

U  3  rem 


3">  *$&&<& 

rem  alibi  deponendam,  elpun.      Intro  por- 
tare,  tuculn.      Acidum,  acerbum,  amarum 
effe ,   mxxtun.       Experiri ,   delibare  ,   guftare 
cibum  vel  potum  novum ,  inexpertum ,   tnu- 
ien.      Vomo,  evomo,   rapin.      Locum  pro- 
curare ,  difcedite ,  decedite ,  abfcedite  a  via , 
expedite  viam,  detur  locus,  hueUintcun. 
Manticae    ad   portandum   in  equo   oenopho- 
ra  ,   chinculL      Fluo ,   commoveor ,    confun- 
dor,  clcofciin.      Torrentis  inftar  fluere,  h«- 
ichiilln.     Stillo ,  huidn ,  huidhuidn.     Ex  ple- 
nitudine  rumpi,  dirumpi,  huftern.      Effluo, 
effundi ,  hueiun ,  uyixn ,  lludtipan ,  lludchuti- 
pan.      Diffluo ,   perfluo ,  gnttatim   liquorem 
exprimi ,  cludun.      Vas  grande ,  in  quo  po- 
tum  fervant,  confervant,  mencuhue.      Aliud 
vas  majus  ,  majoris  capacitatis ,  carca.      O- 
perculum,   obturamentum ,  $dihue.      Occlu- 
do ,   obturo ,   q/iin.         Lutamentum  ,    lutofa 
fimbria ,  pllcon.     Evacuo ,  depleo ,  exhaurio, 
vacuum  facere ,  hueVLiln ,  hueMtun.     Impleo, 
expleo,  repleo,  opuln.     Plenum  effe,  opun. 
Capio,  munan.      Superfluo,  redundo,  chu- 
lunf    chifn*      Confumi,    evaporare,    uyuny 
uuun.      Detineri ,  xxcun.      In  utres  aut  vafa 
oris  angufti  liquorem  infundere ,  vel  in  aliud 
vas  invertere,  rbuntun*     Supero,  fupereffe, 
puchun.      Redundantia  ,   affluentia ,  puchu , 
opuntu.       Cibi  reliquias  legere  ,  coUigere , 
chiQen.      Mifceo,  admifceo,  permifceo,  rei- 

puln 


Puln.  Mixtum ,  permixtum ,  promifcuum 
efle ,  reipun.  Invitare  ad  faltandum,  mimun. 
Ad  finem  vas  pervenire ,  finire ,  llidn ,  llud- 
chun.  Cochleare  ingens  ligneum,  ad  cujus 
extremitatem  anguftiorem  os  applicant,  ut 
potum  qui  alteri  extremitati  veluti  vali  in- 
fimditur,  alacres  hilaresque  quam  copiofif- 
Gmum  excipiant ,  pacacha.  795.  Cranium 
hoftis  ab  ipfis  occifi  ,  quo  veluti  vafe  fibi 
invicem  propinant ,  ralli  lonco*  Vino ,  po- 
tu  vacillare,  titubare,  tantann,  Semiebrium 
eflie,  ca%enman. 

479.  Exempla.  Tipale  cahuin ,  cachun  %e- 
huelai ,  donec  eris  felix ,  multos  numerabis 
amicos ,  tempora  fi  fuerint  nubila ,  folus  eris. 

Mi  uabuel  Iglefia  mo ,  amoimi  cahuin  mo, 
quando  erat  adeundum  templum,  caupo- 
nam  adiifti. 

Mi  piitun  mo  allcuMiJfamelaimi ,  ut  bibe- 
res,  non  interfuifti  Sacro. 

Huelli  pulcu  v.  piilcu  mo,  cantharus  eft  ex- 
hauftus,  vacuus. 

qelai  vinu  vachi  vhl  mo ,  in  hoc  vafe  ni- 
hil  vini  fupereft. 

Pulcu  entulbige,  da  illi  bibere. 

LLafipaeimi ,  cachheimi ,  tibi  propino, 
praebibo,  tuae  libo  fanitati. 

Epu  antu  v  antu  mo  p\xtuprai ,  biduum 
dedit  exhauriendis  calicibus. 

U  4  Amo* 


3"  ^      §      Jfr 

Amomariabuimi  v.  mi  amomariabuel  v- 
deui  ta  mi  amomarimeabuel ',  piitumeimi,  ma- 
luifti  intereffe  compotationi ,  quam  orationi. 

Afi  nxxbium  v.  mi  nun  mo  v.  mi  niibiel  cha- 
ru  ta  mi  putuam ,  mnatuqueimi ,  toties  quo- 
ties  cantharum  ad  bibendum  arripis,  tibi  e 
manibus  excidit,  elabitur. 

Incupai ,  venit  vino  madidus. 

Tva  mi  pichi  ovullqp ,  accipe  tibi  hunc 
hauftulum,  hoc  vafculum. 

Tva  ta  mi  pcq/elbin ,  hoc  tibi  ita  adbiben- 
dum,  ut  nec  gutta  fuperet. 

Ancui  ta  ni  pcl ,  pumex  non  aeque  eft 
aridus,  atque  ego  v.  hic  eft  homo. 

Rcputuquci ,  bibere  eft  fuum  unum  ne- 
ceffarium,  fuum  unicum  negotium. 

Vei  no!  abOt,  ne  Deus  fiverit,  Deus  Su- 
perique  prohibeant. 

Ta  mi  mapucheqpn  mo  qpllinqueimi ,  qua- 
tenus  Indus  es  ebriofis  vinofisque  annume- 
randus. 

qpllinche  qpi  piam,  dicunt  illum  ebriofum 
effe  ;  ebrietati  ,  vinolentiae  ,  temulentiae , 
crapulae  deditus  habetur,  audit. 

Tva  mcncuhue  piilcu  m  aciimom,  his  in 
vafis  apportatum  fuit  vinum. 

Ni&avalqfi  quitic  can  pxxlcu ,  mitte  petitum 
cantharum  vini. 

Ilan  pxxlcu,  non  bibo  vinum,  fum  abfte- 
mius. 

Tva 


r 


Toa  ta  mi  pyilcual,  en  unde  potum  con- 
ficias,  ecce  materia  potfts  conficiendi. 

Rehueicon  iUebin,  non  bibi  nili  potum  ex 
maicio,  illumque  inferioris  notae. 

HueUin  yelai?  an  datur  locus  ? 

Ancaple  lei,  fumus  in  medio  vafis. 

Iod  ancaple  coni,  plus  quam  dimidium  eft 
abfumptum. 

Ciime  aniilelu  tananaHpralai ',  bene  pofi- 
tum9  locatum,  collocatum,  cadendi  pericu- 
lum  non  incurrit:  abeft  a  delifto,  qui  fibi 
cavet,  aut  delinquendi  periculo  non  fe  ex- 
ponit, 

Veipe ,    ventenpe ,   fufficit ,  fatis ,  fatis  eft. 

Inche  iaulbin,  ego  illud  attuli,  adduxi, 
Item ,  portavi ,  avexi ,  abftuli. 

Inche  tavlan ,  ego  nihil  accepi ,  fum  expers. 

%elai  ta  mi  eluqeam  v*  elu%eal,  tutelpa- 
laimi ,  tenpalaimi ,  fero  venifti ,  fero  venien- 
tibus  ofla. 

Abi,  %elai ,  %ehuelai,  aftum,  pera&um, 
venit  fims ,  nil  amplius  fupereft ,  valete. 

Ie%epai  v  iepaqei,  Dominus ,  poffeflbr  re- 
petiit,  tulit  fecum. 

Tutele  d$u  peumauain,  dimiflb  hofpite, 
non  abibis  impunis. 

Ui  v.  uym  ta  ni  lonco  v.  ta  r\i  duam,  per- 
didi  v.  perdidit  judicium, 

Inau  inau  pxxtubin ,  pitiflavi. 

Moll  quine  ciiyen  mo  apixmquei  quirie  men- 

U  5  cue 


3*4  <&     &     <& 

cue  pixlcu  fingulis  menQbus  abfumit  urnam 
vini. 

Nahuelqpx  cixla  venten  iod  putuquei  Pichi- 
huala  mo ,  v.  Nahuelgrix  ni  p^xtun  cula  ven- 
ten  iodi  Pichihuala  ni  putun  mo ,  Nahuelgni 
ter  tantum  plus  bibit,  quam  Pichihuala. 

480.    De  Anima. 

Facultates  illius  Virtutesque. 
Mens  ,  memoria  ,  ingenium  ,  voluntas , 
judicium,  decretum,  propofitum,  duam. 
MeminifTe,  memoria  vigere,  reminifcor,  re- 
cordor,  memoria  teneo,  duamtun,  Intel- 
le&us,  intelligo,  capio,  percipio,  non  me 
fugit,  quimn.  Voluntas,  bene  v.  male  in 
aliquem  animatum  effe,  duam,  piuque.  460. 
199.  Scientia,  prudentia,  prudens  conje- 
ftura,  re&e  conjicere,  rem  attingere,  rem 
acu  tetigiffe,  tuten.  Judicium,  rem  redte 
aeftimare,  expendere,  reftum  judicium  fa- 
cere,  cixme  toquin.  Fides,  vera  Religio, 
credo,  pro  certo  habeo,  fidem  alicui  habe- 
re  ,  mupiltun.  Spes  ,  fpem  concipere  ,  in 
magnam  fpem  venire,  in  fpem  non  dubiam 
adduci,  calet  animus  fpe,  in  fpe  fum,  119^/- 
%en ,  yavixlun.  Charitas ,  pietas ,  aiixn ,  que- 
Uun.  Juftitia,  aequitas,  jus,  facere  quod  jus, 
quod  aequitas  poftulat,  mupin  toquin.  Man- 
fuetudo ,  lenitas ,  mitem ,  manfuetum ,  miti 
lenique  natura ,  traftabilem ,  placidum  efTe , 

man- 


mancha    duam.         Mifericordia ,    miferatio, 

commiferatione  tangi  ,    Bhrenien.       Obedi- 

entia,  obedio,  pareo,  obtempero,  obfecun- 

do,  obfequor,  morigeror,  morem  alicui  ge- 

rere,  alicui   v.    ejus   di&o   audientem   efle, 

inautun,  inaitun.    Fiducia ,  fidentia ,  alicujus 

fidei  credere,   aliquid   committere,   elduam. 

Liberalitas,  largitas,  benignitas,  munificen- 

tia,  fuit  erga  me  beneficentiflimus ,  mimifi- 

cum  fe  in  primis  &  liberalem  in  me  ornan- 

do  &  augendo  fe  praebuit,  exhibuit,  cumel- 

can.      Moderatio  cupiditatum,   cura  &  ftu- 

dium  corporis  &  animi  continendi,  doman- 

di ,  nieun.    Patientia ,  tolerantia ,  labores  pa- 

cate  &  moderate  ferre ,  yavuduam.      Gratia, 

gratus   animus,   memoria  beneficii,   gratifi- 

cor,   habeo  gratiam,  manum.      Remunera- 

tio,    praemium,    merces,    remuneror,    gra- 

tiam  rependere,  referre,  ta/manum.      For- 

titudo,  robur  animi,  nehuen.     Virtus,  prae- 

fentia  animi,   vir  maximi   animi,   magnani- 

mus ,  lihue     Dignitatis  cura ,  pramun.    Ve- 

ritas ,  verum ,   mentiri  non  eft  meum ,   mu- 

pin,  leu  d%u.      Amicitia,  animorum  fumma 

conjun&io,    huenuiun,    huenuiAuen.       Cor- 

re&io   fraterna,  glam.       Cautio,   documen- 

tum  ex  proprio  vel  alieno  malo ,  experientia, 

pelelduam.     Abftinentia ,  frugalitas ,  iillhuem- 

tun.       Sagacitas,  verfutia,  ftratagema,  Ar- 

gum  ipfum  aut  Ulylfem  fallere  poflit,  gnen. 

731. 


^ 


3'*  «$&$<#• 

75/.  ^tiw*  gnen.  Bonitas,  probitas,  ciime- 
$en.  Bonum ,  dime  ;  effe ,  cixmen.  Velox  t 
pernix,  celer,  agilis,  citus,  tiif.  Sic  effe, 
tUfn.  Cito,  citiflime,  t&ftu.  Cicur,  do- 
mefticum  animal ,  ccelo  ne  fide  fereno ,  cave 
tibi  a  vultu  blando,  flu&us  mutus,  huim. 
Stabilis,  diuturnus,  yavtc.  Certum,  lei  dq>u. 
Profefto,  leiy,  muQel.  Mundus,  purus,  lau- 
tus,  purgatus,  lif;  mundum  effe  ,  lifn. 
Mundo,  eluo,  purgo,  expurgo,  detergo, 
abftergo,  Pcenitentiae  Sacramento  aliquem 
expiare ,  a  peccatis  abfolvere  ,  lifln ,  lifeln  t 
lifelcan.  Animofus,  alacer,  fervidus,  audens, 
impiger ,  impavidus ,  huentu  ,  huenchu.  741. 
Pacificus,  xxapen.  Pacificum  effe,  napenn. 
Senfim  ,  placide  ,  moderate ,  paulatim  pro- 
cedens,  allue  che.  Taciturnus,  honeftus, 
pacificus ,  rxom ,  yom.  fic  effe ,  nomclen.  Af- 
fabilis,  humanus,  comis,  cixme  duam,  ciime 
piuque  %elu.  Doftus ,  eruditus ,  litteris  per- 
politus ,  do&rina  excultus  liberali  &  exquifi- 
ta ,  quimlu.  Validus ,  fortis ,  viribus  &  ani- 
mo  praeftans ,  yavu ,  cona ,  huentu.  Virgo, 
pehuentunolu.  Dubito ,  ambigo,  haerere  in 
aliqua  re  ,  haefitare ,  duamclen.  Dicere  quod 
ad  rem  pertinet ,  cum  re ,  de  qua  agitur , 
omnino  cohaeret ,  fcite  &  in  loco  diftum  9 
huifduQun.  Plane ,  aperte ,  emendate  loqui, 
ritoduQun.  Tranquillum ,  quietum ,  paca- 
um  effe,  paiVialen. 

481. 


r 


*%><&<»  317 

481.  Meminifle,  duamtun.  Comprehen- 
do,  cogitatione  aut  mente  complefti,  pou- 
duamn.  Pendeo  animo ,  fuftinui  me  ab  om- 
ni  aflenfu,  epuduamn.  Captum  meum  non 
fuperat,  hoc  mente  &  ingenio  facile  afle- 
quor,  puduamn.  Credere,  obedire,  fe  fub- 
jicere,  fummittere,  mhQeltun  ,  mupiltun. 
Obfervo ,  colo ,  vereor ,  revereor  ,  raquin. 
Subvenio ,  fuccurro  ,  fubfidio  aut  auxilio 
effe,  auxilium,  opem  ferre,  queWun.  Lau- 
do ,  collaudo ,  laudibus  ornare ,  efferre ,  ex- 
tollere ,  in  ccelum  ferre ,  ulmeyen.  Submiffe 
fe  gerere  ,  de  fe  humihter  fentire ,  pichil- 
caun*  Admiror ,  miror ,  demiror ,  in  admi- 
rationem  rapi ,  admiratione  affici ,  teneri , 
cachentun.  Obedio,  tancixn.  Verecundor, 
erubefco ,  pudet ,  pudore  teneri ,  yehuen  753. 
Scio ,  cognofco  ,  fentio  ,  quimn.  Doceo , 
edoceo,  erudio,  inftruo,  inftituo,  docu- 
menta  tradere,  fidei  myfteria  rudibus  ex- 
ponere ,  pro  eorum  captu  explicare ,  quimln. 
Sufpicor,  fufpicionem  ex  aliqua  re  ducere, 
fufpicione  percelli,  hac  fufpicione  perculfus 
fum ,  peknoun  Cogito ,  mente ,  animo  ali- 
quid  agitare ,  meditor ,  aliquid  intento  ani- 
mo  intueri ,  perpendere ,  in  alicujus  rei  co- 
gitatione  verfari,  duamtun.  Facio,  efficio, 
formo,  committo,  praefto,  ego  id  praeftato, 
vem,  mln,  muln.  Eleemofynam  largiri,  e- 
rogare ,  DIOS  m  vla  elun.     Alicui  fuadere, 

con- 


3'8  «Sfc     $    dfr 

confilium  dare,  prsebere,  moneo,  admoneo, 
commoneo,  commonefacio ,  hortor,  glamn. 
DifQdentium  animos  placare,  ad  concordi- 
am  inducere,  revocare,  ojbn,  ofivn.  Gu- 
berno ,  doceo ,  inftruo ,  omni  cura  incum- 
bere  ,  gnen  ,  gnecan.  Animadverto ,  noto , 
obfervo ,  Qpin ,  inaduamn  Bene ,  probe,  re- 
fte  facere ,  hui/n.  Optatis  fortunam  refpon- 
dere,  rem  ex  animi  fententia  fuccedere,  mann. 
Spem  fuam  in  aliquo  ponere,  reponere,  fi- 
gere ,  collocare ,  repofitam ,  collocatam  ha- 
bere,  yavuln,  752.  greucun.  733.  Audeo, 
projeftae  audaciae  homo,  yovtln.  Affuefco, 
confuefco,  infuefco  ,  dare  fe  in  confuetu- 
dinem,  callum  obducere,  huimn.  Man- 
fuefacio,  feras  cicurare,  manfuetas  reddere, 
manui  alfuefacere,  huimtun.  Exploro,  ob- 
fervo,  inagnen.  Permitto,  patior,  concedo, 
quibusdam  in  rebus  connivere  oportet,  ne 
omnia  contendamus,  rupaln.  Callide  ali- 
quid  petere,  elicere,  exprimere,  extorque- 
re ,  callida  petendi  ratio ,  pilelentun.  Dtiffi- 
cilis,  ardua  res,  kdau  mlei,  cicniun  gei. 

482.  Exempla.  Cutne  moQeum  v.  cUme  mo- 
%en  mo ,  llucan  Qelai,  refte  faciendo  nemi- 
nem  timeas. 

'  Mi  mupium  v.  mi  mupin  mo  v.  mi  mupiel 
mo  aiecauqe ,  ama ,  cole  veritatem ,  &  in  finu 
gaude,  ride. 

Pe- 


r 


^    ®    e*£»  3i9 

Pelelduam%elu ,  q/echi  vemhuei,  Pifcator 
iftus  fapit,  &  ftultus  malo  accepto,  quae  no- 
cent  docent,  aiinus  ad  lapidem  non  bis  of- 
fendit  eundem. 

Deutumn ,  pelolemn ,  aldu  digelelai  ta  mn 
laial ,  fac  ea,  quae  moriens  fafta  fuifle  vo- 
les. 

Penobilmi  ula  ta  DIOS  piaulQeaimi ,  ar- 
dua  ad  coelum  via. 

Ta  ni  ciime$en  mo  aiuvali  ta  DIOS,  pro- 
pter  fuam  bonitatem  Deus  eft  mirifice  aman- 
dus,  unice  colendus,  effufiflime   diligendus. 

Aldh.  vanei  ni  nemel ,  eft  in  illo  autorita- 
tis  plurimum,  vir  autoritate  praeditus,  gra- 
vis,  gravillimus. 

Aldiy  vanei  ni  piuque ,  forti  animo  &  ex- 
cellenti  praeditus,  magnanimus. 

Lifloptui  mi  pllu ,  jam  a  peccato  abfolu- 
tus,  crimine  liberatus  es, 

Lihue  %ei,  eft  acer,  vegetus,  acri  &  vi- 
vido  ingenio. 

QuintuplMn  pu  Patiru  ta  x\i  duam  lle ,  Re- 
ligioforum  munus,  officium,  partes  funt  ze- 
lus  animarum. 

Pepilknobi%e  ta  mi  pllu  ciime  vemn  mo , 
animam  tuam  virtutibus  exorna. 

Allue  yavu%echi  piuque  nehuen  duQuquelai, 
Cor  tepidum  non  profert  verba  cahda,  ne- 
mo  dat,  quod  non  habet 

Pu  Mall&en  nobi  ta  ni puhuentu  kdau  mo , 
Indae  Indos  labore  v.  diligentia  antecellunt. 


32o  *$&&<& 

novali  kdau,  datubilmi,  labor  &  conftan- 
tia  omnia  vincit, 

GnetumeUebi^e ,  mupiltunolmi ',  fi  non  cre- 
dis,  experire, 

QuimMebichi ,  experiar. 

YavuluQe  peni /  cape  animum  frater ,  ani- 
mum  erige,  te  ipfum  excita. 

Yavulumn  pu  peni  ema ,  ftate  animis ,  ad- 
efte  animis  fratres !  ne  cadatis  animo ,  ne 
abjiciatis  animum,  viros  vos  fortes  &  con- 
ftantes  praeftate. 

Cixtancaun  mo  yavuduam%en,  in  re  mala 
animo  fi  bono  utare,  adjuvat;  fi  te  premit 
adverfitas,  ne  defit  sequanimitas ,  folare  te 
&  dic,  non  erit  femper  fic. 

LLitulquechi  duam  tva ,  haec  eft  caufa  cur 
inceperim. 

Cdmei  cumelcaun,  laudanda  eft  Hofpita- 
litas ,  erga  hofpites ,  proximum  benignitas , 
humanitas. 

Ald&  cixmelcai  tva  v>  aldii  dmelcan  $eiy 
maxime  prodeft,  conducit,  adjuvat, 

Cixmelcaimi,  bene  fecifti 

Quimn  aiiiquebimi  ta  DIOS ,  fcio  te  Deum 
amare,  colere,  diligere. 

Cumeabui  DIOS  ta  ro  aiuQeabum ,  utinam 
omnes  Deum  O.  M.  diligerent ! 

Ciimei  ta  mi  ofimabiel  ta  mi  huerilcan ,  be- 
ne  facis  dolendo  de  peccatis  tuis,  deflendo 
peccata  a  te  commifTa. 

Ma- 


^  $  d&  329 

Martchi  aiulan  ta  mi  bixrenieabin ,  propo- 
no  quod  nunquam  tui  fim  miferturus. 

Peyepeyequebin  ta  ni  huerilcan  ,  femper 
mihi  verfantur  ob  oculos  peccata  mea,  peo 
catum  meum  contra  me  eft  femper. 

Quiaelelai  puduam  e$n  ,  v.  quinelelai  ni 
piel  eg>n  ,  alia  aliis  mens  eft ,  inter  fe  vehe- 
menter  diffentiunt ,  non  eft  eadem  omnium 
fententia,  quot  capita,  tot  fententiae. 

Chanalknobin  ta  xxi  piuque  ,  dedi  ipfi  ra- 
tionem  meae  confcientiee ,  omnia  interiora 
mea  ipfi  manifeftavi. 

Inche  iom  tutelbin  vachi  dq,u  piUei  ta  pu- 
huentu,  fuum  cuique  pulchrum,  quilibet  fi- 
bi  placet. 

Quinechi  tutei,  marichi  tutelai,  fi  femel 
fapit,  centies  defipit,  invenit  interdum  coe- 
ca  columba  pifum. 

Mancha  huentu,  Fabius  cun&ando  refti- 
tuit  rem. 

Manchan,  manchacan,  feftino  lente. 

Duamtumn  ta  mn   Chri/liano%en  v.   Chri- 
yiianoQeel ,      reminifcimini    vos     Chriftianos 
effe. 

Huema  toquibilu  ta  m*  duam ,  huelelai,  ma- 
lis  immmentibus  occurrendum  ,  ne  erres , 
praecavendum. 

Iod  quimchi  che  huelelquei,  quandoque 
bonus  dormitat  Homerus. 

Iod  quimlu  cupape,  do&ior  accedat. 

X  Ma- 


330  «Sfc     &     d^ 

Marichi  iod  quimchi  che  mo ,  eitni  iod  qut- 
mimi,  ipfa  fapientia,  fapientior  es. 

Vill  quimi  ta  DIOS  ta  in  piuque  ple ,  ni- 
hil  eft  ta  abditum  &  occultum ,  quod  DEUS 
non  videat,  ipfos  animi  fenfus  exploratos 
habet,  omnes  animi  latebras  penetrat,  in- 
timosque  receflus  callet,  cognofcit  ac  peni- 
tus  introfpicit. 

C&me  che  Qcfui,  ad  frugem  bonam  fe 
recepit,  &  a  vitae  turpitudine  recedens  ho- 
neftam  vivendi  rationem  iniit,  fufcepit. 

Tute/c/echi  glam  pelelduami  pu  tiua ,  mo- 
nitum  fuo  tempore  &  loco  datum  infideles 
ad  fidem,  malos  a  vita  flagitiofa  &  impura 
ad  honeftatem  reducit,  traducit. 

Tute  acuimiy  tute/paimi,  in  tempore  ve- 
nifti  ,  opportune  ,  tempeftive ,  opportuno 
tempore. 

Huerin^ctu  ychuepe ,  haec  non  ad  me ,  (ibi 
male  confcius  erubefcat. 

Marichi  veipie/i,  mupiltuhuelaiaieimi ',  nec 
jurato  tibi  crediturus  fum,  etiamli  Divos 
omnes  contefteris, 

Inaifu$eai  DIOS  m  piel ,  mugeftuQeai  ta 
DlOSy  ferviendum  eft  Deo. 

At/c&Hen  ta  mi  aiubiel  ta  mi  ChriJHana- 
$ca/ ,  audivi  te  velle  facro  fonte  luftrari  9 
baptifmate  initiari ,  Chrifticolis ,  Chriftianae 
&  orthodoxae  Religionis  cultoribus  annu- 
merari, 

Eimi 


«S&   $  d&  331 

Eimi  mo  yaviduquen ,  in  te  confido. 

Inche  m"  piel  clei  tva ,  meam  tibi  oppigne- 
ro  fidem,  obligo,  obftringo,  interpono,  ti- 
bi  hoc  polliceor,  in  meque  recipio. 

Aldxm  manumbin  ta  DIOS  ta  ni  chmel- 
caeteu  mo ,  DEO  O.  M.  gratias  pro  praefti- 
tis  mihi  beneficiis  ago,  habeo. 

Inaitubi§e  ta  mi  toquiel,  morem  gere, 
di&o  audiens  efto. 

Qumei  ni  pichi  duam ,  paucis  te  volo,  ha^ 
beo  negotiolum. 

Ea  pienu,  refpondit  mihi :  etiam ,  ita. 

Ciunelcaqe  ta  mi  aiiipranoam,  ut  dent  da, 
ut  faciant  fac,  ut  ameris  ama. 

DIOS  m*  piel  ta  in  aiiiun ,  hoc  eft  prae- 
ceptum  meum,  ait  Dominus,  ut  diligatis 
invicem. 

Inche  ta  ni  vamqelu  Mijfapiquen  ,  eimn 
alldUuleaimn  ,  Sacris  operanti  vos  attenti 
cooperamini. 

Inche  ciime  chelan  cam  ve  ?  an  me  efle 
malae  fidei  arbitramini? 

Cixmelcaun  %ei  vachi  mapu  mo ,  floret  hic 
loci  officiofa  in  hofpites  humanitas. 

Pramun  gelai  vachi  huentu,  dignitatis  fuae 
curam  non  habet  homo  ifte. 

Ciimelcai  m  pi%en,  officiofus,  hofpitalis 
habetur,  audit  in  hofpites  comis,  perhu- 
raanus. 

Yavuduamlu  nopinvalai,    audentes  fortu- 

*  X  2  na 


332  «Sfc     &     & 

na  juvat,  timidosque  repellit. 

Inche  yaviiQen  v.  yav^^en  inche  ,  piquei  ta 
mapu  che ,  Ego,  inquiunt  Indi,  fum  vali- 
dus,  fortis,  viribus  &  animo  praeftans,  al- 
ter  Hercules. 

Hue/a  que  huentu  neyumel  nacmpraquet  y 
nemo  tam  malus,  ut  femper  &  in  omnibus 
malus  fit. 

Tenpalaimi  ta  mi  gnencaiabubiel ,  multis 
tibi  opus  erit,  ut  illum  fallas,  decipias. 

Curxiun  $ei  eVia  que  d§u,  inei  yovhadut, 
non  eft  cujuscunque  ardua  &  adverfa  fu- 
perare. 

Aldvi  yehuevali  arelen  pin9  magnum  pu- 
dorem  infundit,  mutuum  aut  commodatum 
petere. 

Yehuelcabin,  affeci  eum  pudore. 

Tepenclei,  eft  hilaris,  jucundus. 

Rito  peuman ,  fortuna  fecunda  uti ,  omnia 
peropportune   cadere,   ex  fententia  cedere. 

Arol  peqeabui  ta  peuma ,  non  tibi  perven- 
tos  affa  columba  venit. 

Huele  peuma  ,   fortuna  adverfa. 

ii\o  peuma§en  em !  nihil  ftabile  fum  ex- 
pertus,   inconftante   femper  fortunaufus. 

DIOS  xxi  piel  raquilabimi,  veimo  alhue  xti 
ruca  mo  upe  piQeaimi,  Dei  mandata  non  ob- 
fervas,  ergo  condemnaberis. 

Raquilabimi  ta  mi  Toquieteu ,  veimo  /ii^ii- 
Qeaimi ,     Superioribus     debitum     honorem, 

obe- 


«j&     @     J&  333 

obedientiam  ac  obfervantiam   non  praeftas, 
igitur  vapulabis. 

Cixmei  mi  raquibiel  ta  mi  chao ,  ta  mi  n#- 
que  cai:  vei  ni  raquibiel  cai,  parentes  funt 
honorandi ,  quapropter  ego  quoque  illos  re- 
vereor  &  honoro. 

Quidu  tpubi  ta  w*  peni  raquinohilu  ta  ni 
chao,  contra  reverentiam  parenti  debitam 
ipfe  fuis  manibus  fratrem  fuum  verberibus 
patre  inconfulto  mul&avit. 

Hueraca%ei  raqui%enolu,  procaciter  cum 
ipfo  a&um  eft,  petulanter  illum  defpexe- 
runt,  os  importuniflimum  ipfi  oftenderunt. 
Pichilcaume$e  vockixm  ta  mi  papai  mo , 
ag-edum  fili ,  fupplex  ad  matrem  accede ,  ad 
ejus  te  pedes  abjice ,  eique  te  fubmitte ,  ut 
tibi  tui  delifti  gratiam  faciat ,  veniam  ac  im- 
punitatem  concedat,  impunemque  te  dimit- 
tens  in  priftinam  gratiam  amoremque  pri- 
ftinum  te  recipiat. 

Qepai  mapu  mo  ta  ni  raquifyeam  pu  ulmen 
mo ,  ingreflus  eft  Provinciam ,  ut  a  Caci- 
quiis  munera  ac  honores  reciperet. 

ueUipuquen  ta  m  amomarial  v.  amomarian 
piquen,  cupio,  defldero,  volo  orare,  reci- 
tare  preces. 

ni  votm  duami  v.  duamtuquei,  de  filio  fuo 
cogitat,  meditatur. 

Duamtuquei  ta  m  ubtaial,  iter  meditatur, 
cogitat  de  itinere  faciendo. 

X  3  Pe- 


334  *$&>&<& 

Peknobi$e  ta  mi  laial,  memento  mori,  fac 
te  nunc  moriturum. 

Peknobimn  ta  mn  apogeal,  imaginamini , 
animo  aut  mente  fingite,  concipite  vos  fu- 
turos  efle  Superiores,  Duces,  Reges. 

Chao  vema>elu  toquien,  Supponite  me  pa- 
trem  efle  v.  habete  me  loco  patris. 

Peni  vemgelu  toquieimi,  fratris  apud  me 
locum  obtines. 

Glam  o>ei  v.  ciime  glam  qfii  vachi  Huinca, 
optima  monita,  documenta,  confilia  dat9 
praebet  Hifpanus  ifte. 

Glam  Qehuelai  mapu  mo ,  caret  nunc  Pro- 
vincia  viris  do&iflimis  &  timentibus  Deum, 
quos  in  confilium  adhibeas  ,  quibuscum 
confilium  ineas ,  qui  populo  dent  falutis  mo- 
nita,  &  a  fcelere  ad  frugem  bonam  revo- 
cent. 

Glamuqe,  ipfemet  te  admoneas,  nec  opus 
fit,  ut  alius  monitoris  apud  te  fungatur  of- 
ficio. 

Inche  m"  aixxel  ta  DIOS,  DEUS  meus  & 
omnia. 

x\o  duQuimi,  concinna  fuit  &  elegans  tua 
oratio,  feftiva,  compta,  &  tempeftivis  jocis 
afperfa,  peracutisque  fententiis  condita. 

Cha/tumabiQe  ta  mi  pu  carne  ,  JESU 
Chri/io  w"  piel  maif  inimicum  tuum  vel  cum 
propriae  vitae  periculo  defende  ,  nam  ita 
JEfus  Chriftus  Deus  &  Magifter  nofter  do- 
cet,  praecipit,  jubet.  Cheu 


I 

f 


«Sfc     ®     d&  335 

Cheu  peofii  veichi  d§u?  unde  hoc  fcitur, 
conftat,  habetur, 

Peknouqniebin  ta  xd  laial,  mihi  in  men- 
tem  venit  ,  quod  brevi  fpiritum  Deo  fim 
redditurus,  horam  mortis  meae  inftare  mi- 
hi  omnino  perfuadeo,  imaginor. 

Vamaimi>  ita  facies. 

VamQen,  ita  fum  comparatus,  hoc  mihi 
a  natura  inditum,  tributum,  ingenitum  eft, 
iftud  mihi  natura  ingeneravit,  hujus  fum 
indolis. 

483.  Vitia. 
Aftutia,  calliditas,  callidus,  vafer,  verfu- 
tus ,  fraudulentus ,  fallax ,  gnen.  Peccatum, 
deli&um,  noxa,  crimen,  erratum,  culpa, 
fcelus,  flagitium,  maleficium,  huerin,  hue- 
rilcan,  huerintu.  225.  Malum,  huerafiueda. 
4.  Damnum,  ja&ura,  detrimentum,  £(ltia. 
Negligentia  ,  incuria  ,  uduam.  Defe&us , 
erratum ,  inurbanitas ,  rufticitas ,  rulmen. 
Dementia,  error,  infania,  Qenoduam*  Im- 
pudentia,  petulantia,  procacitas,  qpnoyehue. 
Intemperantia ,  immoderatio,  u$entu.  In- 
temperantius ,  immoderatius ,  nimis ,  nimium, 
fupra  modum,  immodice,  extra  modum, 
plus  aequo,  plus  fatis,  uqechi. 
Immodicus  tui  aeftimator  es,  modum  in  eo 
non  fervafti,  nimium  te  fufpicis,  tibi  arro- 
gas,   urbanitatis  &  pudoris  fines  tranlilifti, 

X  4  immo- 


336  *$&     ®i     Jfr 

immoderatius  egifti,  fuperbius  te  geflifti, 
nimius  &  intemperans  in  eo  vifus  es,  uqen, 
ii,§entun.  Amens,  demens,  ftultus,  hued- 
hued,  ciimpem,  renmalu.  Mendaciorum 
archite&us,  fraudulentus ,  Sycophanta,  to- 
tus  ex  fraude  &  mendacio  compofttus,  co- 
iHa ,  gnencavoe ,  coilla  caman.  Malus ,  huera 
duam  v.  piuque  nielu.  Trux,  crudelis,  huera 
huentu.  Segnis,  negligens,  focors,  langui- 
dus,  remiffus,  piger,  deftdiofus,  mers,chovii. 
Nequam ,  furcifer  ,  veterator ,  verflpellis , 
fceleratus,  nua.  Rebellis,  perduellis,  auca. 
Audax,  proje&ae  audaciae  homo,  nedquen. 
Arrogans,  infolens,  elatus,  qui  nimium  fibi 
fumit,  arrogat,  huichatuvoe,  deviipraulu. 
Sufurro,  dalluvoe.  Superbus,  tumidus,  in- 
flatus,  fuperbia  tumens,  qui  fe  gloriofe  fu- 
fpicit,  alios  faftidit  ac  defpicit,  raquiun,ra- 
quiupran.  Affeftare  gravitatem,  feverita- 
tem,  au&oritatem ,  tuquercun.  Simulator, 
fimulandi  arte  eruditus,  vitia  infucare,  pro- 
bitatis  fpecie  occultare  ftudens ,  fciens ,  epu 
piuque ,  epu  duam§elu ,  pataraofilu ,  vurintu- 
che.  225.  Perjurus,  peijuriofus,  perjuro, 
pejero,  jurapran.  Fur,  huenevoe,  huenen 
caman.  Abigeus,  abaftor,  huinca.  Latro, 
homicida  ,  laqmche.  Praedo  ,  graflator, 
muntuvoe.  Adulter,  maechus,  damentuvoe. 
489.  Loquax ,  dicax ,  papaf,  huillmen.  A- 
varus,  mifer,  fordidus,  tenax,  rcu ,  rucu. 

Sto- 


^     ®     dfr  337 

Stolidus,  ftupidus,  vecors,  attonitae  mentis 
homo,  cumpem.  Perverfus,  pravus,  diftor- 
tus,  qui  exfpe&ationi ,  quae  de  ipfo  adole- 
fcente  habebatur,  non  refpondit,  fed  pravis 
&  corruptis  moribus  evafit,  cilni,  Magus, 
ftrix,  lamia,  calcuy  machi,  anchix  mall&en.681* 
Incapax  confilii ,  glamvalnolu. 

484.  Decipio ,  fallo ,  deludo ,  imponere 
alicui,  verba  dare,  fraudem,  fucum  facere, 
gnencan*  In  errorem  aut  fraudem  homi- 
nem  illicere ,  deducere ,  inducere ,  impelle- 
re,  circumvenire  aliquem,  aftu  capere,^^- 
knon.  Incautum  excipere,  imparatum  oc- 
cupare ,  opprimere ,  gnentun ,  uduamtun* 
Oblivifci,  parum  de  re  cogitare,  laborare,. 
rem  parum  curare,  excidit  mihi  nomen,  u- 
duamn.  844.  Memoriam  deficere,  vacillare,, 
labare,  intercidere,  jam  me  fallit  memoria,, 
memoriam  amili,  perdidi ,  rume  duamn ,  uyeny 
upan,  Qoiun.  Glorior,  raquiun.  Se  de  vi- 
nbus  &  animi  praeftantia  ja&are ,  hueniuun. 
Efferri ,  erigi ,  attolli ,  fuperbire ,  infolefcere, 
intumefcere,  raquiupran.  De  poteftate  men- 
tis  abire ,  furore  corripi ,  §oiiirumen.  Per 
inconfiderantiam  res  vel  verba  commutare, 
abufus  verbi  multa  figniiicantis ,  lapfus  lin- 
guae  aliud  pro  alio  enunciantis,  quenan. 
Titubo ,  haefito :  nec  vox  illi ,  nec  lingua 
conftitit ,   vox   illum   &   oratio   defecit ,   cu- 

X  5  vhllu- 


338  <S&>    &    e*g» 

vulluixnn.  Carminibus  aut  cantionibus,  ut 
quis  obmutefcat,  efficere,  Qpemn.  Loque- 
lam  deficere  vel  ex  nimio  fomno  aut  ex  im- 
moderato  affe&u,  ycbmn.  Aliquem  inju- 
riofe  &  indigne  traftare ,  vexare ,  exagitare, 
hueraln,  hueracan.  Damnum  inferre,  iilNum, 
uMuatun.  Sene&utis  vitio  defipere,  delira- 
re,  umenn.  Faftidire  aliquem,  afpernari, 
defpicere,  contemnere,  maritum  illum  de- 
dignatur ,  huerinpen.  Pecco ,  delinquo ,  cul- 
pam  fufcipere,  facinus,  malificium  commit- 
tere,  aliquid  in  fe  admittere,  fcelus  perpe- 
trare,  concipere,  fcelere  fe  aftringere,  ob- 
ftringere,  culpam  contrahere,  huerilcan. 
Erro,  in  errorem  labi,  delabi  incidere,  er- 
rore  capi ,  crin  Sui  nimiiun  tenax ,  avarus, 
rcxx.  Avarum  effe,  rchn.  Alieni  cupidus, 
culmen  ,  cuniln.  Obtre&ator,  maledicus  , 
detrahere  abfentibus,  alicui  vel  de  ejus  fa- 
ma  detrahere  ,  domdomn.  Cum  aliquo  de 
re  aliqua  rixari ,  inter  fe  jurgare ,  digladiari, 
jurgio  contendere ,  quehuan ,  quehuatun. 
Vociferor,  clamores  edere,  quehuenun.  Li- 
tigo ,  contendere  cum  aliquo ,  tein  ,  lucan  , 
lucatun.  Inurbanum,  rufticum,  fuperbum 
effe ,  conaln.  Pudore  fuffundere ,  afficere  , 
ychuclcan.  Falfum  alicui  affingere,  falfo  il- 
lum  criminari,  calumnior,  vutalcoiUadu$un9 
pilclpran ,  punchuln.  De  aliis  hic  illic  male 
loqui ,  pipiyen.     Se  ultro  alienis  rebus  inge- 

rere, 


«Sfc     @    dfr  339 

rere,  in  alienam  meffem  falcem  mittere,  fi- 
ne  fuffragio  cenfuram  gerere,  inchelcaun. 
Pertinax,  contumax,  altercor,  tricor,  con- 
tra  tendere  &  non  pertendere,  fi  duriorem 
te  praebes,  non  contendam  amplius,  naqe- 
$en,  xwtucan.  Certatim,  XKotu.  Adulor, 
blandior,  aflentor,  verborum  lenociniis  aut 
blanditiis  aliquem  petere,  captare,  tenere, 
huaichifdu§un.  Mentior,  mendacium  con- 
texere ,  conflare ,  architeftari ,  coiUan ,  co- 
illatun,  coiUaduqun.  Mendacium  alicui  ob- 
jicere,  exprobare,  in  aliquem  retorquere, 
toiYLatuln.  Falfo  aliquem  criminari,  calum- 
niatus  eft  me  fugam  meditari,  xxpixmn,ilpmn. 
Incufatio  pofcentis  aliquem  ad  pugnam  ap- 
pellare  aliquem  de  proditione,  &c.  &  pro- 
vocare ,  minas  ja&are  ,  $chan  ,  qchatun , 
nchan,  xxchaln.  Neco,  occido,  obtrunco, 
perimo,  interimo,  interficio,  vitam  adime- 
re ,  necem  afferre ,  de  medio  tollere ,  lagmn. 
Per  infidias  aliquem  interficere,  mteun,  mt- 
eulaqmn.  Carminibus  aut  cantionibus  ali- 
quem  ligare,  in  aliam  formam  mutare,  m- 
canto ,  excanto ,  nUrin.  Machiorum  in  mo- 
dum  mente  deftitui ,  furere ,  infanire ,  yaiitn. 
Veneficos,  fagas  arcum  adducere,  intende- 
xe ,  ctiRin.  Veneficiis  occidere  ,  livixnn. 
Furor  ,  furripio  ,  furtim  averto  ,  aufero , 
/menen,  chuquin.  Pecora,  equos,  &c.  fur- 
to  auferre ,  avertere ,  huincxxn.     Rapio ,  ab- 

ripio, 


340  •&*&<& 

ripio,  rapinam,  exercere,  muntun  ,  xwtu 
muntuun.  Veneficiis  explorare,  furem  in- 
dagare ,  in  au&orem  inquirere ,  munun,  mu- 
nuln.  Pravum  ingenium,  perverfa  indoles, 
huelu  duamn.  Contra  atque  aliquis  opina- 
tur,  accidere,  huele  duamn  Aliquid  ma- 
litiofe ,  fifte ,  fimulate ,  non  ex  animo ,  in  fpe- 
ciem  fa&um,  huente  duam* 

485.  Exempla.  Ta  mi  quinechi  huerilca- 
mom  letc  lliicaqueimi ,  fi  vel  femel  peccave- 
ris,  eft  cur  merito  timeas,  juftamque  habes 
pertimefcendi  caufam. 

Tutelaimi  ta  mi  piel  meu ,  extra  chorum 
faltas ,  extra  orbitam  &  metam  excurris ,  tua 
oratio  cum  re  de  qua  agitur,  non  cohaeretr 
nihil  dicis  quod  ad  rem  pertineat ,  fcitus 
quidem  jocus,  fed  parum  in  loco  diftus. 

Huedhued  Qetui,  huedhuedi ,  huedhuedtui, 
de  poteftate  mentis  abiit ,  defipit ,  infanit , 
debacchatur,  cerebrum  illi  non  eft,  ellebo- 
ro  indiget. 

Catixduamlei ,  ca%eduami ,  hoc  illi  men- 
tem  exturbavit,  fufcitavit  furorem,  ad  infa- 
niam  adegit. 

%enoduamquilmi ,  non  fis  imprudens,  fa- 
nusne  es,  qui  haec  dicis? 

Vill  %enoduamchi  che  niei  ta  m  qpmnome- 
queum ,  quisque  fuos  patimur  manes  ,  fua 
cuique  infania  eft,  neque  omnibus  eadem, 
fuum  cuique  ftudium  maxime  probatur. 


<xtubi  ta  m  yehue ,  depuduit  ,  pudorem 
abjecit,  perfricuit  frontem,  dedidicit  pudo- 
rem,  ultro  defpondit,  depofuit. 

Calecaquei  ta  m  duam ,  per  fi&as  &  ina- 
nes  caufas  obfequium  exuit ,  imperium  de- 
tre&at,  obedientiae  vim  eludit,  caufatus  al- 
lii  fcetorem  fuperbe  hominem  repulit. 

Chuchi  nuque  mo  %euyei  tva  venten  huera- 
%elu  ,  quae  terra  talem  protulit ,  ut  illum 
Dii  perdant. 

udebi  ta  ni  glamqeal ,  bona  monita  aver- 
fatur. 

Veula  duamtuquebi  ta  ni  pepiltuabiel  deu- 
chi  d$u  moy  poft  bellum  auxilium,  fero  fa- 
piunt  Phryges. 

Huera  huenevoe  tipatui  vachi  cara  mo ,  in- 
fignis  fur  hac  urbe  exivit. 

Mtorcun  Qei  mlechi  cura  mo,  occafio  fa- 
cit  furem,  non  facile  efuriens  pofita  retine- 
bere  menfa,  &  multam  faliens  incitat  unda 
fitim. 

yamnopraquen  aculi  ta  lan ,  parva  faBpe 
fcintilla  magnum  excitavit  incendium,  par- 
vum  erratum  faepe  morte  pleftitur,  mul- 
tatur. 

Muchai  pr  coni  huera  que  ad ,  talis  fere 
quisque  eft  vel  fit,  quales  ejus  amici. 

Inche  ta  ni  vucha^en  Wabueneu,  canos 
meos,  meam  canitiem  conviciis  profcindat, 
contumeliis  afficiat,  vellicet. 

Rul- 


342  *$&&<& 

Rulmebin,  inurbanitatem  in  ipfum  admi- 
fi,  procaciter  cum  ipfo  egi. 

Rulmen  eimi  mo ,  debitam  reverentiam  me 
tibi  non  praeftitiffe  fateor,  doleo. 

Dugulai  veichi  huentu ,  infociabilis ,  afper, 
inhumanus ,  difficilis ,  morofus  eft  homo  ifte. 

$lamvalai  vachi  che  ofulelu  gnen  mo ,  fru- 
ftra  illum  mones,  nam  audiens  non  audit. 

Ta  x\i  cumechecaun  mo  tapmknobi  ta  n* 
gnen,  probitatis  fpecie  fua  vitia  fraudesque 
occultat,  infucat. 

C&pa  Qamno  pibun ,  parum  aberat ,  quin 
dicerem  v.  dixiflem  non  dicenda. 

DuQuntenQei,  nimium  loquitur,  effutit, 
temere  verba  fundit, 

Quimlai  rume ,  eft  prorfus  ignarus. 

Pepilduqupraquei \  verborum  concinnita- 
tem  &  ornatum  exquirit,  cultum  in  verbis 
afFe&at,  confeftatur :  exquifito  orationis  cul- 
tu  eloquentise  famam  aucupatur. 

Inaduamnoquechi  v.  inaduamnochi  notuca- 
queimi,  inexplorato  omnia  proteris,  pefun- 
das,  conculcas, 

Qen  huerinf  auftor  delifti  una  cum  reli- 
quis  e.  g.  confangxiineis ,  amicis,  &c.  nam 
omnes  habentur  complices. 

Pehuelaiabun  vachi  huentu ,  abfit ,  nec 
DEUS  fiverit ,  ut  iftum  hominem  videam 
deinceps. 

Adtubi  ta  x\i  coillatual ,  eft  mendax ,  men- 
daciorum  archite&us,  Ad- 


«S&     &     Jfr  343 

Adtubi  ta  m*  cufnoal ,  nec  fuo  nec  alieno 
periculo  fapit ,  difcit ,  cautus  eft. 

Huera%ei  laqmun,  fe  ipfum  occidere  non 
licet. 

Laq^mbimi  quixie  huentu  iod  cbmelu  v.  dx- 
meqplu  eimi  mo ,  hominem  interemifti  me- 
liorem  te. 

Veituche  ta  mu  cxxmelu  huedai,  ejus  gene- 
ris  vel  optimus  longe  (it  a  me. 

Ui  ta  x\i  cuix ,  non  feci  de  induftria ,»  ftu- 
dio,  confulto,  data  v.  dedita  opera,  fciens, 
volens,  prudens. 

Btlrenien  mai,  chumabun  em  !  alhue  ta  x\i 
gnencaeteu,  parce  quaefo,  ignofce,  quid  a- 
gerem,  Diabolus  me  decepit. 

Leil  quimlau  ta  x\i  huerilcan ,  alhue  ta  ni 
toquiel,  nefcio  qua  ratione  acciderit,  gene- 
ris  humani  hoftis  tentatio  fuit. 

Rulmen  em!  chumgeadui,  culpam  meam 
confiteor,  quid  agas? 

iu  huerilcanon  cam  chi,  quid  enim  ?  an  di- 
cam  me  non  peccaffe,  atqui  a  me  erratum 
effe,  minime  nego,  nec  dubito,  fatis  fcio 
me  deliquiffe. 

Xiuamiauquei ,  pergraecatur ,  fcortatur,  in 
luxu  ac  libidine  aetatem  agit. 

Pramuiauquilmi  ta  mi  huerilcan  mo ,  udu- 
amqpchi  peaimi  ta  mi  lludnoam ,  noli  de  pec- 
catis  tuis  gloriari,  nam  quando  minus  co- 
gitas,  ex  improvifo  poenas  improbitatis  tuae 

dabis , 


1 


344  "Sfe     ffi     ejg» 

dabis,  feres,  folves,  fufcipies,  Deus  poenas 
jure  debitas  a  te  repetet. 

Eimi  mi  coiUatulbiel  pu  che ,  ab  omnibus 
mendax ,  &  ex  fraude  mendaciisque  com- 
pofitus  haberis. 

Eimi  mi  matulcabiel  mo,  allvulbimi  em! 
quia  nimium  properafti,  offendifti,  feftina 
lente. 

Huenevoe  elcuMinvalimi  em !  ovem  lupo 
commendafti. 

Chao  ni  lamom  v.  m  lauyeum ,  votm  nua- 
tui ,   patre  mortuo  filius  pergraecatur. 

Rcuqfiimi  piai,  piam ,  piq>eai\  avarus  ha- 
beberis,  diceris. 

qpllinche  $ei  pien ,  mihi  dixifti  me  efle  vi- 
nofum,  ebriofum. 

ChovHqueimi  ta  mi  ciltanduamn  ta  mi  hue- 
rilcan  mo ,  pigritia  tua  fit ,  quod  non  elicias 
dolorem  de  peccatis  tuis. 

Chovixqueimi  ta  mi  cUme$en  v.  ta  mi  cix- 
me§eal,  piget  te  effe  bonum. 

Aldix   chov\x$ei,   pigritia  languet,  torpet. 

Uxiamtuiauquei ',  eft  concubinarius ,  con- 
cubinatu  infamis. 

CoiUaiauquei ,  non  illum  pudet  impoftu- 
rae  nomine  male  audire. 

Huerxeiauquei  ta  mi  duam ,  furtum  mente 
verfas,  cogitatione  volvis,  machinaris. 

Cxxme  d%u  no  machitun,  machitu%en,  Ve- 
neficiis  curare  vel  curari  eft  illicitum. 

Inei 


*&*&<&  345 

Inei  cam  aucalmaputuuyei ' ,  quis  fuit  Au- 
tor,  caufa,  ut  Provincia  res  novas  molire- 
tur. 

Inche  ni  laQmabiel  Pedro ,  Petrus  eft, 
quem  de  medio  tollam,  cujus  fanguinem  & 
vitam  peto,  cui  hujus  ufuram  lucis  eripiam. 

Ovi/a  caman  huenevoellechi  ,  Opilio  fae- 
penumero  non  ovium  paftor,  fed  lupus  eft. 

Huera  huenevoe  geaimi,  quid  de  te  fiet, 
quaeris?  infignis  fur. 

Calcu  em  eimi,  maleficis  artibus  afficiebas 
aliquando. 

Cumemachimelipfllan,  Melipi  medicinam 
facere,  morbos  pellere,  aegrum  fanare  fatis 
intelligit. 

CaUi  ni  duam  huerilcalu  nehue  glamtuvali, 
qui  fciens  prudens  peccat,  nae  ifte  medius 
fidius  reprehenfione  dignus  eft 

Leli  huenentubi,  in  oculis  illud  furatus  eft. 

Huenenmabimi  ta  ni  cuHin ,  ina  lagmbimi, 
una  cum  reliquis  ipfam  adeo  vitam  illi  ab- 
ftulifti,  primum  bonis  deinde  etiam  vita  il- 
lum  exuifti. 

Adqechi  rume  huenequei  cullin  hueraque 
nua,  in  omnium  oculis,  infpe&antibus  om- 
nibus ,  coram  ,  in  confpe&u  ,  praefentibus 
&  fpe&antibus  omnibus  furantur  facinoro- 
fi  homines. 

Huenevoe  %ei  v.  hueneiauquei  ni  pi%en, 
furti  nomine  male  audit ,  audit  fur. 

Y  Mi 


346  <%>     &     d£» 

Mi  chao  ta  mi  chao  Qebum  v.  ta  mi  chao 
a>ebun  mo ,  hueuelmqueabuimi  cam  chi ,  non 
te  pudet  tali  patre  natum  latrociniis  infa- 
mem,  famofum  efle? 

Ape  acui  y  vill  tepelcaquebi  ta  ruca  >  vix  re- 
dit  domum  ,  quando  turbas  ciet ,  *movet , 
ferit,  excitat. 

Ape  tuui  v.  tuulu,  la$mmebi  quine  cunti- 
valy  vix  egreflus  pauperem  quendam  ad 
necem  quaefivit. 

Allcixn  ta  mi  lagmuyen  v.  ta  mi  laQmmom, 
audivi  occifum  efle  a  te  aliquem. 

Eimi  la$mchequeimi  v.  laQmchelu  eimi  v. 
laopnlmchequeimi  v.  laqpnchevoe  eimi  v.-  la$- 
mqueimi  ta  che  v.  laopnbilu  che  eimi  v.  laqm- 
Imqueimi  ta  che,  es  graffator,  infidiator,  iti- 
nera  infeftas,  vias  obfides,  viatoribus  inli- 
diaris,  ex  infidiis  eos  occupas,  excipis,  in- 
tercipis,  fpolias,  expilas,  occidis. 

Ulmen  inche  quine  ovi/a  rume  muntun- 
maabuen,  mihi  Caciquio  tu  ovem  abripere 
aufis. 

Afentubi  ta  DIOS,  Deum  O.  M.  abjecit. 

Pramun$ei  vachi  huentu,  eft  elati  animi 
v.  dignitatis  fuae  curam  habet  homo  ifte. 

Pdamuniebi  ta  ni  che ,  educat  fuos  elatos, 
tumidos,  infolentes,  inflatos. 

Ea  pilanu,  nullum  apud  illum  obtineo 
locum,  nullo  loco  apud  illum  fum. 

Epui  ta  m  piuque ,  homo  ambiguus ,  du- 

biae 


biae  fidei,  duplex  animo,  qui  aliud  coram, 
aliud  adverfus  loquitur,  facit. 

Ta  m"  la$mmaeteu  ta  ni  chao ,  qui  occidit 
meum  patrem. 

Calcu  la$mlmquet>  Venefici  folent  ho- 
mines  vita  privare,  exuere,  morte  afficere. 

Vei  vemquilmi  pieimi !  omitte  ifta,  non 
facias  inquam  ! 

Ta  m  huerilcauyeum  ciitu ,  v.  ta  m"  hue- 
rilcamobium  cutu  ta  DIOS>  cume  huetulai 
ta  m"  duam,  ex  quo  tempore  DEUM  O.M. 
offendi,  nulla  eft  animo  meo  pax,  quies, 
tranquillitas. 

Ta  mi  ch§arcumobium  cutuy  tanalehuecai, 
ex  quo  illum  vulnerafti ,  multa  illi  vulnera, 
multas  plagas  inflixifti ,  e  ledlo  non  furre- 
xit,  adhuc  graviter  decumbit. 

Vemabun  cam  chi \  ctimpem  $ei  nipiabueum 
chei,  cur  facerem  ?  forte  ut  diceres  me  efle 
ftolidum,  ftupidum  ,  vecordem,  attonitae 
mentis  hominem. 

m'  confejfaum  v.  m'  confejfan  mo  v.  ni  con- 
feffael  mo ,  Qoimaquen ,  quoties  commifla  per 
confelflonem  expio ,  perturbor ,  haefito ,  nec 
vox  mihi,  nec  lingua  conftat. 

486.  487.  488.  489.  490.  491. 

486.       Animi  motus. 

Amor,    benevolentia ,    charitas,  pietas, 

atxin.        Amor  proprius,  aiiiun.  Libido, 

Y    2  amor 


348  «j&     $     Jfr 

amor  lafcivus,  foedus,  turpis,  infanus,  am- 
/fvzft.  Bene  erga  aliquem  affeftum  effe, 
ciipa  puen ,  raquiduamn.  Cum  aliquo  con- 
venire,  animo  conjungi,  adelun.  Cupio, 
appeto ,  aveo ,  concupifco ,  culmeien.  Defi- 
derium  videndi  rem  amatam,  illo  teneri, 
liudio  ejus  videndi  efferri ,  cuellun ,  kuenam- 
dxn.  Sum  proclivis,  propenfus,  pronus, 
inclinatus  ,  vixlinon.  Zelotypia  mariti, 
rumpelen,  Uxoris,  murin,  muritun.  So- 
cietatem  cum  aliquo  inftituere ,  conflare , 
inire,  contrafcere,  Mdyen.  Odium,  odio 
habere ,  profequi ,  cane  pejus  &  angue  odif- 
fe ,  uden.  Male  erga  aliquem  affici ,  effe  a- 
verfum,  non  perinde  affe&um  effe,  fegnius 
diligere,  vurepuen,  vixrepuetun,  vurepue. 
Naufeo,  faftidio,  afpernor,  naufeam  mihi  mo- 
vet  ejus  afpe&us ,  abhorret  animus  &  oculi  ab 
ejus  afpe&u,  illgn,  illQun,  ucaipuen.  Vapi- 
de  fe  habere,  impatientem,  morofum,  fa- 
ftidiofum  effe ,  uneun.  obtundere ,  moleftum 
effe ,  feffus  fum ,  noli  me  hac  de  re  amplius 
obtundere;  premit,  occidit,  in  quem  inci- 
dit,  ulenn,  quecun.  818.  Offenfionem  prae 
fe  ferre,  os  ab  aliquo  avertere,  exacerbari, 
fubirafci ,  hueritun.  Vitam  fibi  acerbam  du- 
cere  ,  putare  ,  taedio  vitse  laborare ,  affici , 
choniun.  Invidia,  inveterata  invidia,  livor, 
unapiuquen,  unapuen,  utir.  Laudi  alicujus 
invidere,  divitias,  honorem  alicui  invidere, 

aemu- 


^3     ®     dfr  349 

aemulatione  accenfum  laudes  ejus  deterere, 
commodis  obtre&are,  invidiae  ftimulis  agi- 
tatur,  potentes  &  dignitate  confpicuos  ae- 
quis  oculis  videre  non  poteft,  utirn.  Ti- 
mor ,  metus ,  formido ,  pavor ,  timeo ,  metuo, 
llcan,  llixcan.  Timorem  incutere,  in  me- 
tum  adducere ,  metu  afficere  ,  perturbare, 
IKxcantun  ,  llcantuln.  Terrore  concuti, 
percelli ,  commoveri  ,  expavefcere ,  metu 
perturbari,  c\x%ennf  yamn  Terrorem  alicui 
afferre,  injicere,  hominem  terrere,  yamln. 
Confternari,  exterreri,  exhorrefcere ,  tepef* 
c&n.  Concuti,  contremere,  tonitru  con- 
cuiTa  domus,  timore  perterritus  contremuit, 
tanifcixn.  Torvis  &  obliquis  oculis  aliquem 
intueri,  uixmalcixn.  Di&urum  pro  concio- 
ne  fubitus  horror  occupat ,  genua  mihi  la- 
bant,  mens  vacillat,  totusque  torpidus  ac 
pene  elinguis  efficior,  tixnamun.  Tremo; 
metu,  frigore  horrere,  contremifcere ,  /u«- 
tunun.  Cafu  aliquo  hominem  ftupefacere, 
confternare ,  uyixln.  Sum  metu  perterritus, 
terrore  concuflus ,  debilitatus  metu ,  pelU 
pelln.  Sufpicio ,  hac  fufpicione  fum  percul- 
fus,  taciturnitas  tua  mihi  fufpicionem  affert, 
fufpe&a  mihi  eft ,  peun ,  peutun.  Attonitus, 
ftupefa&us,  obftupui,  fteteruntque  comse, 
vox  faucibus  haefit,  tepeucun,  tepefcixn.  84  L 
Metu  obturbari,  haerere,  collvixdun.  Ira, 
ftomachus ,  iracundia ,  fuccenfere ,  irafci  ali- 

Y  3  cui, 


350  «$&     $     ^ 

cui,  cum  aliquo  ftomachari,  Allcun.  Sto- 
machum  alicui  facere ,  movere ,  exacerbare 
aliquem,  bilem  illi  movere,  commovere, 
hominem  ad  iracundiam  provocare,  conci- 
tare ,  ejus  iracundiam  excitare ,  ixllculn.  In- 
genio  pravus ,  indole  feroci  &  contumaci,  ni- 
mium  vehemens  es,  feroxque  natura,  i!in£*. 
Sic  effe  ,  bndin  ,  ii»tf#.  Tetricum ,  triftem 
effe,  mcerore,  triftitia  affici,  tepean  pilan. 
Aliquem  objurgare,  increpare,  cum  illo  de 
re  aliqua  vehementer  agere  ,  iillcunpen. 
Contentiofus ,  pugnax ,  contentionis  cupi- 
dus,  offenfionum  caufas  arceffere,  quintud- 
Qun.  Facile  irafci,  fuccenfere,  proclivis  ad 
iram,  nayiin.  Faftidium,  fatietas,  taedium, 
niQai,  unapue.  Satietatem,  faftidium  affer- 
re,  ingratum,  putidum  effe,  ni%aipuetun, 
AnapueQen  Ira,  furor,  indignatio,  pinmaln, 
pinacmn.  Fremo,  ardere  dolore,  muruln. 
Furere,  debacchari,  vehementer  irafci,  ex- 
candefcere,  furore  corripi,  agitari,  incitari, 
inflammari,  yayun  Clamo,  vociferor,  cla- 
mito/  inconditas  voces  edere ,  nixtaun.  Stri- 
deo,  ftridor,  quiquircim.  Cum  aliquo  fto- 
machari,  lucatun  Defervuit  ira  ejus,  detu- 
muit,  txiun.  Triftitia,  moeror,  mceftitia, 
lladoxn ,  ladcixn ,  raquiduam.  In  mcerore  ja- 
cere,  triftitia  affici,  raquiduamn.  Ex  boni 
abfentia  in  magnum  luftum  incidere,  ma- 
gnum  dolorem  haurire,  eucalihuen.      Ejus- 

modi 


<!ft»     &     e£»  35i 

modi  triftitia;  nefcio  quid  triftis  eft,  non  te- 
mere  eft,  eucalihue.  Gemo,  ingemo,  inge- 
mifco,  gemitum  edere,  gemitus  ingemina- 
re,  eihn,  eyktun.  Sufpiro,  fufpirium  emit- 
tere ,  edere  f  ab  imo  trahere ,  fufpiria  ab  imo 
pe&ore  ducere,  folvere,  laxare,  in  aliquem 
fufpirare  ,  pratulihuen*  Queror ,  conque- 
ror,  lamentor,  queftus  edere,  ciere,  quere- 
las  jacere ,  effundere ,  quserimonias  ja&are , 
vurentun.  Detrahere  de  abfentibus ,  alicui 
v.  de  ejus  fama  detrahere,  hlmeiien,  huera 
idmeyen*  Doleo ,  poenitet ,  piget  me ,  afcu- 
duamn.  Mifereor,  me  miferet,  miferatio 
me  tenet,  mifericordia  moveor,  cutannien, 
itirenien.  Affligi,  angi,  in  luftu  efle,  in- 
fortunio  affli&ari,  afc\iduamn,  cutanduamn, 
lladchn*  Contemno ,  fperno ,  defpicio ,  de- 
fpicatui  habere ,  ducere ,  illamn.  Imminuo, 
diminuo,  vitupero,  vitio  aliquid  vertere, 
criminis  loco  objicere ,  in  vituperationem 
adduco ,  \xchan.  Patior ,  fero ,  fuffero ,  per- 
fero,  tolerp,  fubeo,  fuftineo  labores,  cru- 
ciatus,  serumnas,  tormenta,  dolores,  piaun. 
Alium  multis  miferiis  &  aerumnis  premere, 
opprimere,  malis  &  calamitatibus  obruere, 
vel  fua  culpa  ja&ari  malorum  flu&ibus,  ver- 
fari  in  magnis  miferiis,  graviffimam  malo- 
rum  tempeftatem  fuftinere,  fortuna  uti  in- 
fenfa  &  iniquilBma,  piauln.  Lsetitia,  hila- 
ritas ,  jucunditas ,  alacritas ,  feftivitas ,  laetor, 

Y  4  gau- 


35*  *=©(*• 

gaudeo ,  exhilaror ,  exulto ,  pra  gaudio  ge- 
ftire ,  tripudiare ,  laetitiae  voluptate  perfun- 
di ,  maximam  capere  laetitiam ,  /utf iiw ,  tixyun. 
Aliquem  exhilarare ,  hilarem  kotumque  red- 
dere ,  efficere ,  rifum  alicui  movere ,  laeti- 
tiam  excitare ,  tiiy&ln.  Lsetitia  geftire ,  ex- 
ultare  gaudio ,  tripudiare ,  tepen  ,  iepenclen. 
Alium  alacrem ,  hilarem ,  jucundum ,  fefti- 
vum  efficere,  tepeln,  tepentun.  Miferet, 
chJannien,  dhrenien.  Piget,  chovun,  Tae- 
det ,  a/entun,  Dele&at ,  tepeleai.  Juvat , 
prodeft ,  cvmelcai.      Decet ,  adi. 

487.  Putidum,  importunum ,  moleftum , 
puel.  Faftidio  effe ,  faftidium  afferre ,  offen- 
dere  alicujus  animum ,  pueln.  Egeo ,  indi- 
geo,  opus  eft  mihi,  llidmeyen  mon.  Male  Ver- 
bis  exceptum  dimittere  ,  utu/entun,  Ca- 
lumnior,  falTum  alicui  affingere,  falfo  illum 
criminari  ,  itnbiln  ,  unviln.  Alapas ,  cola- 
phos  alicui  impingere ,  infringere ,  infligere, 
quot  mifero  colaphos  inflixit  ,  ut  palmis 
faciem  ejus  percuffit ,  genas  verberavit , 
hueta/dm,  taq/ontcun,  tavontcun.  Sanna, 
derifus ,  vultu ,  voce  ,  corpore  aliquem  deri- 
dere,  ejus  mores,  geftus  ridicule  imitari, 
effingere ,  exprimere ,  rincbn.  Averfa  ma- 
nu  colaphum  impingere,  tranfverfo  ictu 
cffidere,  ferire,  rulitcun.  Manu,  geflu,  ba- 
culo  minari,  minitari,  minaciter  terrere,  pe- 
ricu- 


<fc»     $     dfr  353 

riculum  oftentare,  aneln.  Jacio,  projicio, 
in  terram,  pavimentum  conjicio,  contor- 
queo,  chanan,  huiladc&n.  Strideo,  ftridor, 
huirarciin,  %curHn,  qjtunn.  Ad  parietem 
v.  parieti  aliquid  allidere ,  illidere ,  huiladcixn, 
chanan.  Infortunium,  infelicitas  ,  infelix 
cafus ,  fatale  malum ,  eUa ,  ela.  Si  quid  ejus- 
modi  accidat,  contingat,  in  me  impetum 
fortuna  convertit,  eVLan.  Adverfa,  adver- 
fitas,  eUa  que  dq>u.  Importune  aliquem  ur- 
gere,  importunis  precibus  obtundere,  pre- 
mere,  vexare,  oppugnare,  occidere,  Qdaln. 

488.  Exempla.  Raquiduatnelcaiaeimi,  co- 
gor  tibi  efle  moleftus  ,  quod  absque  mole- 
ftia  tua  fiat,  (i  non  gravaris,  nifl  moleftum 
tibi  eft. 

Tepelaimi  v.  tuydlaimi  ta  mi  chao  ta  mi 
glameteu,  non  te  dele&at  a  tuis  parentibus 
reprehendi. 

Cutanduamaimi  ta  mi  huerilcamobium  mo 
ta  DIOS,  te  poeniteat  DEUM  O.  M.  of- 
fendifle. 

Inche  m*  aiixvoeq/eum  eimn  iidequeimn ,  amo- 
re  ego  vos,  vos  me  odio  profequimini. 

ni  aiiiel  inche  DIOS  llechi,  DEUS  meus 
&  omnia. 

Aiiiel  ema/  Dilefte  mi. 

Iod  aHxquedin  ta  DIOS,  quine  rupaluchi 
thyiin   mo  ,     Deum    momentaneae   voluptati 

Y  5  uti 


354  •*&%&<& 

uti  par  eft,  praefero. 

Chem  rume  d%u  aiuquebi  ta  che ,  lan  no  v. 
lan  mtn  arklabi,  omnia  amant  homines  prae- 
ter  mortem. 

Vill  afrupaquei  maputu  dqu ,  DIOS  ni 
aiiiQen  no ,  v.  DIOS  ni  aiu§en  mtn  afrupa- 
lai,  omnia  praetereunt  praeter  amare  Deum. 

Aihpraquei  re  u&n  ulquelu,  operibus  non 
verbis  amor  probatur,  multi  fumos  ven- 
dunt ,  fuos  fplendidis  promiflis  alunt ,  at  non 
oportet  verborum  ineptiis  virum  commo- 
veri. 

Aiiibin  ta  DIOS  v.  aihDiosquen ,  haeret 
mihi  in  medullis  DEUS,  ejus  amore  flagro, 
ille  mihi  ante  oculos  dies  noftesque  verfatur, 

Aiueimi  v.  inche  ni  aiubiel  eimi ,  te  dili- 
go,  tui  amore  teneor,  fingulari  te  benevo- 
lentia  comple&or. 

Cixmei  ta  mi  aiUuyen ,  bene  fecifti  aman- 
do,  licite  amafti ,  amorem  tuum  probo,  non 
improbo. 

Patiru  ema ,  pu  perxi  ema  l  O  Pater  Re- 
verende,  o  Fratres  cariflimi, 

Cixlmeien  ta  mi  huincaiebin ,  tuus  famulus, 
fervus  efle  cupio,  defidero,  famulum  me 
tibi  praebebo  perlubenter,  non  invitus. 

CMmeielabin  ta  ni  peabiel  ta  iu  cuxiiival- 
Qeal ,  nollem  me  videre  pauperem,  abflt  a 
me  faeva  neceflitas  &  triftis  egeftas. 

ixdebi   ta    m   glam$eal,    confilia    fpernit, 

monita 


^h,     ^    t»  355 

monita  contemnit ,  documenta  ridet. 

Antitipage ,  vamtipage ,  ne  mihi  lucem 
adimas ,  ltem,  abi ,  abfcede ,  recede ,  aufer 
te  hinc,  apage  Gs. 

Hqecht  ixden%eimi  nai,  amice  nimis  impor- 
tunus  es,  nae  tu  valde  es  moleftus,  premis, 
occidis ,  in  quem  incidis. 

CaUi  piaupe  !  abeat  in  malam  crucem, 
malumque  cruciatum. 

Quine  vla  amotu§e ,  vade  aftutum ,  il- 
lico,  confeftim,  ftatim,  e  veftigio. 

Quine  cuQen  huentu  quehuatuabueiu  auine 
Hutnca,  ergo  Indus  Hifpanum  altercationi- 
bus  vexet ,  contentionibus  impetat ,  invadat, 
adoriatur. 

Eimi  pieimi,  tibi  non  alteri  dico. 

<xllculen  eimi  mo ,  habeo  contra  te  non 
pauca,  tibi  iratus  fum. 

Penchuknouquieli \  abi  e  confpeftu  meo, 
difcede  a  me. 

Aldiln  alixlbi  ta  mi  pi%en ,  acriter  tibi  do- 
let ,  quod  tibi  diftum  eft ,  oratio  illius  te 
alte  pupugit,  nec  leviter  perftrinxit. 

Venten  d$u  duqupraquebi ,  laq,mpubi,  adeo 
eum  verborum  fuorum  aculeis  ftimulavit, 
fovit,  concitavit,  ut  animam  ipft  vitamque 
expulerit. 

Taftueneu  em  /  coram  mihi  exprobare 
aufus  eft. 

Rupai  v.  na&i  ni  tillcun ,   natipapetui  ni 

duam 


356  <%>$<«• 

dua?n  v.  ta  m  piuque ,  defervuit  mea  v.  il- 
lius  ira ,  refedit  irae  impetus ,  remiiit ,  quievit, 
Vemeneu,   intulit  mihi  injuriam,   me  lae- 
lit,  injuria  affecit. 

tu  vemaeteu  huerinielaiaeneu  chei  ?  nemo 
me  impune  laedet. 

Eimi  mo  mlei  ta  xii  Unapiuque,  contra  te 
mea  eft  indignatio,  tecum  mihi  res  eft. 

Eimi  vxirepuenielmqueen ,  v.  ta  ni  vure- 
puenielmqueeteu  eimi  llechi,  tu  me  conftanti 
odio  averfaris ,  a  meo  congreflu  &  confue- 
tudine  abhorres,  me  oculis  fugis,  auribus 
refpuis,  animo  afpernaris. 

Quimbin  ta  ni  duQuiegen  v  ta  x\i  duquye- 
%euyen,  v<  ta  xxi  du§uie%emom ,  fcio  de  me 
rumores  vagari  ,  pronis  auribus  obtre&a- 
tiones  contra  me  excipi,  in  invidiam  vocari, 
in  multorum  fermonem,  vituperationemque 
venilfe,  incidifle. 

Ladcilluqueimi  ta  mi  raqui%enon  mo ,  do- 
lore  afficeris,  quod  tibi  honorem  non  ha- 
beant ,  reverentiam  non  praeftent ,  exhibeant. 

Raquilabimi  ta  mi  nuagen  v.  ta  mi  nua- 
$eal  v.  ta  mi  nua§eimi,  non  te  pudet  fce- 
lerum ,  virtus ,  honeftas ,  fama  bona ,  bonum 
nomen  jam  vilia  tibi  funt. 

732:  ni  nua%en  mo  iide$equei,  ob  morum 
perverfitatem  omnes  illum  oderunt,  odio 
habent. 

Peaimi  rume,  veniet  veniet  illud  tempus, 

quo 


•$&©<#•  357 

quo  poenas  dabis,  non  abibis  impunis,  non 
tibi  fic  abibit ,  referes  gratiam  qua  dignus  es. 
v.  contra:  veniet  illius  laudi  fuum  tempus: 
ad  pofteros  enim  virtus  durabit,  non  per- 
veniet  invidia. 

Eimi  llxxcantulquebimi  reChe  ,  tu  es  qui 
Indis  terrorem  affert,  timorem  incutit,  eos- 
quein  metum  adducit,  terret,  perturbat. 

Eluquibilmi  ta  ni  duQuyequeum ,  non  des 
illi  caufam,  materiam  murmurandi. 

nutamca$en  ta  mi  ladcixn  v.  ladcixel  quine 
nemel  mo  ta  mi  pibin  ,  mihi  fuit  narratum , 
relatum ,  nunciatum ,  te  aegre  molefteque 
tulifle  verbum,  quod  tibi  fuit  a  me  di&um, 
quod  illo  verbo  graviter  fueris  offenfus, 
commotus,  perculfus,  nec  te  injuriam  difli- 
mulare,  aut  dolorem  premere  potuifle. 

Ladcunman  ta  ni  piuque ,  in  magnum  lu- 
Aum  incidi,  mcerore  ac  triftitia  afficior. 

jTixyubin,  perhumaniter,  porreAa  fronte, 
hilari  vultu ,  comiter  illum  excepi ,  laetitia 
affeci,  obviis  ulnis  accepi,  complexus  fum« 

g&mancupan,  flens  adfum,  vicem  meam 
lugens,  cafum  deplorans. 

Huiflu  ta  xii  duam  tUytltipai ,  huifnolu  lad- 
cuquei,  prout  ipfe  acceptus  eft,  ita  hofpi- 
tium  laudat  aut  damnat  unusquisque. 

Tepean  pilai  ladcixn  piuque ,  non  eft  con- 
veniens  luftibus  ille  color,  oderunt  hilares 
triftem,  triftesque  jucundum. 

Quintu 


358  «!j&     $     Jfr 

Quintuiauquebuimi  ta  mi  tuyxxahun  v.  ta 
mi  tixyuabuel  ta  mi  chao  ta  tu  acutun  mo> 
velles  celebrare  adventum  tui  patris. 

LLadcixpraquilmi ,  modum  lugendi  fac, 
parce  lacrymis  nihil  profuturis  ,  noli 
line  caufa  lacrymis  afQduis  confici,  conta- 
befcere. 

Ladcixpan,  ad  lugendum,  ad  ludum  ve- 
nio,  ad  domum  lu&us. 

Ladcixn  uutaian  y  iter  faciam  triftis. 

Ladcixquen  ta  rxi  chao  r\i  lan  mo ,  ex  pa- 
rentis  morte  in  luftum  incidi, 

Ladcixquen  ta  m  piuque  mo  v.  laddxpiu- 
quen  v.  ladcixquei  rxi  piuque  inche ,  doleo  ex 
corde,  ex  animo  ,  ex  intimis  praecordiis 
pcenitet. 

Hueraqfit  ta  mi  ladcun,  ta  mi  ladcual, 
male  facis  lugendo,  ne  animum  des  moero- 
ri,  animum  a  lu&u  recipe,  abftine,  revoca, 

g&ma  utun ,  redeo ,  revertor  plorans. 

ullcu  conpaiy  intravit  iratus,  ira  commotus, 
incitatus,   percitus,    incenfus,    inflammatus. 

DuQuquei  ni  laddxn ,  has  voces  dolor  mi- 
hi  exprimit ,  prae  triftitia  ac  mcerore  in  haec 
verba  erumpo. 

Ladcun ,  ladcixnquechi  ,  ladcuq>echi  tipai, 
eft  egreffus  mcerore  affe&us  &  triftitia. 

Pratulihuen  $epai  v.  pratulihuenquechi  v. 
pratulihuequechi ,  venit  fufpirans,  fufpirium 
ab  imo  trahens. 

Ladcixn 


^     &    e&>  359 

Ladcxrn  eUa  que  d$u  mo ,  adverfa  mihi  do- 
lorem,  lu&umque  extorquent, 

Aldiicutancayecupan ,  multa  mihi  in  via 
fuerunt  toleranda,  magnos  fuftinui  labores. 

Aldxiladtfinyecupan ,  feci  iter  triftis,  moe- 
ftus,  tetricus,  melancholicus. 

Bhrenien  mai,  daquieli  chai,  chachai,  mi- 
fereat  te  mei ,  meam  vicem  dole ,  mei  mife- 
ricordia  tangere,  nec  me  oppugnes,  vexes, 
exagites  velim,  rogo,  obfecro. 

Marichi  diirenielaiaeimi ,  nunquam  tui  mi- 
ferebor,  te  miferum,  aut  vitam  tuam  acer- 
bam  putabo. 

Duam  $en,  quinei  ta  x\i  duam,  habeo 
quod  dicam ,  petam ,  negotium  quod  tra- 
&em,  opus  eft  mihi  te  convento. 

Caletui  ta  ni  piuque ,  m'  duam ,  unoduamn, 
a  fententia  mea  difcedo,  fententiam  muto, 
revoco,  confilium  abjicio,  incepto  defifto, 
calculum  reduco. 

Unoduamn,  cutanduamn  ta  x\i  huerilcan  ni 
vla ,  doleo  de  peccatis  meis ,  poenitet  me 
meorum  deliaorum. 

Eluquebi§e  v  eluqueViedige  ta  ni  cutandu- 
amqueum  v.  ta  ni  cutanduamam  huerilcan  mo, 
propone,  explica  illi  motiva  doloris  vel  eli- 
ciendi  a&us  contritionis  de  peccatis. 

Adi  eimi  mo  ta  mi  huerilcan  qenon ,  decet 
te  vitse  puritas. 

Yehueeimi,  pudet  me  tui. 

Cho- 


36o  •$&     ®     <#• 

Chovhquelain  ta  m  raquiabiel  ta  m  putem, 
non  nos  piget  majores  noftros  venerarL 

489.  Flagitia ,  quae  vitiorum ,  cupidita- 
tumque    effrenatarum    effe&us    funt. 

Nimio  ftudio  in  aliquem  inclinare,  nimis 
ftudiofe  alicui  favere ,  plus  jufto  illi  tribuere, 
plus  quam  par  eft  illi  deferre,  praeter  mo- 
dum  alicui  ftudere ,  omnia  illius  caufa  velle, 
nielduamn ,  aiiipran ,  ampelpran.  Blanditiis, 
pulchritudine  aliquem  ad  fui  amorem  alli- 
cere,  pellicere,  trahere,  excitare,  lenoci- 
niis  fibi  amorem  alicujus  conciliare ,  capi  ali- 
cujus  amore,  allici,  incendi,  flagrare,  n«- 
alcan,  maUHen  pin.  Rem  turpem,  inhone- 
ftam,  obfccenam,  flagitiofam  committere, 
nuanpen.  Mulieris  pudicitiam  tentare ,  foli- 
citare,  fceminam  ad  concubitum  aut  incon- 
celfam  venerem  allicere,  de  ftupro  appella- 
re ,  malluen  pin*  Libido ,  effrenata  cupidi- 
tas,  aliquid  vehementius  appetere,  concu- 
pifcere,  apiri,  apill,  apilln,  Auitorciin.  Lu- 
ftror,  fcortor,  lubricam  &  praecipitem  vi- 
tiorum  viam  perfequi,  rxuamiaun.  Corpo- 
ris  quaeftum  facere ,  huedquintun ,  huedem- 
tun.  Virginem  violare,  vitiare,  corrumpe- 
re,  pudicitiam  illi  eripere,  vim  &  ftuprum 
inferre ,  maMHentun ,  huemaYiiientun ,  hue  ma- 
VLiien  entun.  Vim  foeminae  afferre,  inferre, 
virginem    per    vim    comprimere ,     vitiare , 

nuntun. 


nuntun.  Fornicari,  mixn,  peancan.  Ami- 
cus  ab  honefto  defle&ens  ,  item ,  amica , 
amafia,  unam.  Uterque,  unamhuen.  Con- 
cubinae  aut  pellicis  amore  captus,  concubi- 
natu  infamis ,  concubinarium  efife ,  unamtun. 
Efle  fornicarium,  fornicariam,  unamtuiaun, 
mixvoe.  Ad  turpitudinem  commota,  con- 
citata,  nancan.  Pellex,  concubina  ,  $api. 
Publica  meretrix,  proliituta,  vulgare  fcor- 
tum ,  nua ,  mugevoe ,  cridomocWe ,  niillvoe  do- 
mo.  Adulter ,  moechus ,  fubfeflfor  alieni  ma- 
trimonii,  damen,  damentun,  Saltum,  fyl- 
vam,  nemora,  latebras  quaerere,  d\ini.  No- 
ftu  ad  turpia  domo  exiens,  umanchun. 
Sodomia,  praepoftera  libido,  huei\xy  hueye. 
illam  committere,  hueyetun.  Cum  puella 
rem  habere,  ixllchatun. 

490.  Ludo,  colludo,  inquietare,  turbas 
dare ,  aucan.  Jocor ,  nugari ,  nugas  agere  , 
joco  aliquid  dicere ,  jocis  in  alios  ludere ,  ca- 
villari  cum  aliquo ,  vucheun ,  vucheucan.  Da- 
re  philtrum,  poculum  amatorium,  maichun, 
maichutun.  Clanculum  jungere,  convocare, 
tapmn  Dare  mandata  alicui  ad  aliquem, 
eluduqpin.  Mandata  ferre,  perferre,  yedu- 
gu».  Referre,  exponere,  entuduQun.  Nu- 
tibus  amorem  mutuum  declarare,  defiderii 
aut  voluntatis  fuae  fignum  dare,  oftendere, 
gdtfciin.      Dare  in  malum  finem,  timeo  Da- 

Z  naos , 


362  «S&>     &     Jfr 

naos  vel  dona  ferentes ,  hue/dxmtun ,  medan. 
Cognofcere  carnaliter  muherem,  exercere 
copulam  a&u,  chiquin.  70 7.  Modeftius, 
vhln,  vln,  v&ltun  688.  Relifto,  obfifto, 
repugno,  conatibus  alicujus  occurrere,  fe 
opponere,  impetum  ejus  reprimere,  auda- 
ciam  frangere ,  contradicere ,  cochimn.  Fu- 
gio ,  fugam  arripere ,  capeflere ,  fe  in  fugam 
conjicere,  fugae  fe  mandare,  commendare, 
fe  fugaev,  in  fugam  dare,  fuga  fibi  confu- 
lere,  aufugere,  xxuUn.  Lafcivio,  attreAare 
aliquem,  fe  invicem  attreftare,  petulanter 
colludere ,  mXatun.  Faftis  turpibus  gloria- 
ri,  fe  de  voluptatibus  jaftare,  gloriofe  fibi 
de  flagitiis  blandiri,  dallian.  Errare,  pec- 
care ,  rulmen ,  crin.  Ita  in  anguftiis  haerere, 
ut  nec  progredi  nec  regredi  pofiis,  item, 
ita  defatigari ,  ut  vocem ,  loquelam  amittas , 
mrin. 

4gi.  Exempla.  Vai  m  mollviln,  calet, 
fervet  lpfi  fanguis. 

Aiiipran  mo  entumaViebi  ta  x\i  Qe  quidu  ta 
m"  votm,  fummo  amore  damnum  illi  maxi- 
mum  intulit. 

Pewmabin ,  vidi  illum  per  quietem ,  per 
quietem  mihi  vifus  eft ,  dormienti  objeda 
mihi  eft  ipfius  imago. 

no  aiuvaM  ta  DIOS,  DEUS  O.  M.  fupra 
modum  eft  amabilis ,  fupra  omnia  diligendus. 

Afe- 


«$&$<#•  363 

Marichi  aiixlan,  nolo,  nullo  modo,  ne- 
quaquam,  minime,  nullatenus, 

Marichi  lali  rume ,  Patiru  Qetulaian ,  ci- 
tius  me  vita  exuent,  quam  religiofa  vefte 
induar, 

Ta  mn  prquechi  aihbiel  Tue  tu  dq>u  /  O 
coecas  hominum  mentes  &  caleftium  ina- 
nes,  non  fordet  terra,  dum  coelum  afpici- 
tis? 

Rupal  d$u  Qechi  aiuquebin ,  non  eft  mor- 
tale  quod  opto, 

Huifi  ta  ni  duam,  jam  voti  compos  fum, 
quod  quaerebam  inveni. 

Deuma  ta  mi  pemom  v.  mi  pemobium  v.  mi 
febin  v.  mi  pebiel,  tepen  amotun,  poftquam 
te  vidi,  libens  abeo. 

Unamtuiauquei ,  eft  concubinarius ,  for- 
nicator,  turpibus  afluetus. 

Llumquechi  v.  elca^echi  nuaiauquei,  clam, 
clanculum  fe  fcelenbus  aftringit,  polluit, 
caute  quidem ,  fed  non  cafte, 

Elca§echi  ta  ni  chao  mo,  v.  quimnolu  m" 
chaoy  v.  m  quimnoel  ta  m  chao,  tipatui  v. 
tipapatui,  exiit  patre  infcio, 

Deuma  ta  m  nuapemom,  ina  tpu§equeiy 
amor  in  odium  converfus,  poft  cornua  ver- 
bera.  % 

Glamun  m  huerilcan  mo ,  me  fa&i  poenitet, 
egomet  me  de  meo  fcelere  reprehendo, 

Udalei  ta  ni  piuque ,  doleo  ex  toto  corde, 

Z  2  %uman 


-  i 


364  •$&$<#• 

quman  Qei  vachi  d§u ,  dolendum ,  pr6  do- 
lor,  res  fanguineis  lacrymis  jure  merito  de- 
ploranda. 

Requmatuqueimi ',  lacrymis  affiduis  confi- 
ceris,  contabefcis. 

Nochicaofi,  manum  cohibe,  animo  impe- 
ra,  furorem,  iram,  &c.  fuftine. 

wailpape  ta  mi  piuque,  quiefce,  conquief- 
ce ,  ad  tranquillitatem  animi  redi. 

nopirxuvalai ,  vitiofam  fuam  naturam  do- 
mare ,  caftigare ,  comprimere  ,  pravum  in- 
genium  fuum  corrigere  nefcit,  non  didicit. 

432.    PARS   TERTIA. 

DE 

CIVITATE  EJUSQUE  PARTIBUS. 

Terra  ,  tellus ,  humus ,  tnapu.  Cselum , 
coelum ,  coeli ,  Huenu  mapu,  Terra ,  orbis 
terrarum ,  Tue  mapu ,  vachi  mapu.  Mun- 
dus,  mundi  univerfitas,  univerfa  rerum  na- 
tura,  caelum  &  quidquid  caeli  ambitu  conti- 
netur ,  vill  mapu.  Hifpania ,  Huinca  mapu. 
Mauritania ,  Anglia ,  Gallia ,  Germania  &  re- 
liqua  Regna  omnia  &  Qngula,  Muru-Hu- 
inca  mapu.  Provincia ,  Regio ,  udan  v.  vu- 
tan  mapu.  Civitas,  oppidum,  caftellum, 
pagus ,  arx ,  cara ,  v&ta  cara ,  pichi  cara.  Ur- 
bem  condere,  caran.  Deftruere,  exfcinde- 
re ,  evertere ,  vaftare ,  delere ,  diruere ,  exci- 

dere, 


^  $  <&  365 

dere,  entucaran.      Locus  ubi  Troja,  urbs, 

&c.  fuit ,  carahue.      Vicus ,  pagus,  pichicara. 

Miffio  fanftae  Fidei ,  fanta  Fei  mapu.      Re- 

du&io,    Converfio    Tucapelina,    Araucana, 

Tucapel  mapu,  Arauco  mapu.      Littus,  ora 

maritima,  lafquen  mapu.       Sinus,  fundula, 

tuhuer,  Qton  mapu.      Ufus,  confuetudo,mos 

loci ,  ad  mapu.       Dominus ,  poffeffor  terrae , 

$en  mapu.      Se  loci  moribus  accommodare, 

tnapun.     Solum  vertere ,  alio  migrare,  com- 

migrare ,   fedem ,    domicilium    mutare ,    ma- 

putun.      Domus,   domicilium,    aedes,   ruca. 

Via ,  trames  ,  platea ,  callis ,  rpub ,  rhpu.   Vi- 

am  capere ,  captare ,  rputun.    Viam  ire ,  rii- 

pun ,  rpun.     Via  arenaria ,  cuyum  rpu.     Via 

re&a ,  huif  rpu.     Bivium ,  epu  rpu.     Trivi- 

um ,  caql  rpu ,  Via  ar&a ,  angufta ,  tiped  rpu. 

Limes ,  confinium ,   qcham ,   v.   afmen  mapu. 

Defertum,  folitudo,  uhue.      Locus  ab  arbi- 

tris  liber ,  remotus  ab  omni  turba,  mlenohue. 

Regio  meridiem  verfus,  HiRti,  huilii  mapu. 

746.  Incolae,  Huillixche.      Verfus  Septentri- 

onem,    Picu  mapu.    746.       Montes  Andes, 

Pire  mapu,  pire  mahuida.      Horum  monti- 

um  incolae,   PehuenChe.      Indus  transmon- 

tanus ,  Puelche      Cis  montanus ,  Lelvun  ma- 

pu  che.     Mons ,  mahuida.     Collis  ,  pichi  ma- 

huida.       Collis  perpetuus,  huivolen.      Mon- 

tes  in  quibus  Majores  fuos ,  aiunt ,  diluvium 

evafiffe  ,  teqteq.       Terra  peregrinorum ,  via- 

Z  3  torum, 


3«  "Sfc     ®     <& 

torum ,  uixtan  mafu  Alia  ,  diverfa  terra , 
udan  v.  uudan  mapu.  Finis,  extremitas, 
ultimum,  extremum,  culmen ,  vertex,  cacu- 
men ,  fupercilium ,  calx ,  hueckun.  Apricus 
locus ,  nuc&mqelu.  Specus ,  fpelunca ,  an- 
trum ,  fpela?um ,  re»u.  Regio  in  novem 
Regiones  fubdivira,  a$Ha  Rekue.  unde  meli- 
Rehue,  Queckurehue.  Conciliabulum  v.  con- 
vocatio  Machiorum  ,  Machios  advocare , 
convocare,  Rehuetun,  Qeicurekue.  Condi- 
tores ,  Fundatores ,  Expugnatores ,  qui  pri- 
mi  urbes  condiderunt ,  gentes  debellarunt , 
armis  fubegerunt,  in  dittonem  ac  potefta- 
tem  fuam  redegerunt ,  llin  mapu. 

493.  Patria,  natale  folum,  maputu,huim. 
Patriota ,  quibus  eft  communis  Patria ,  ma- 
putu  Cke.  Recta  tendere ,  recu»  ad  forum , 
templum ,  curiam ,  &c.  tendit  ,  huifiaun , 
hui/contun ,  rito,  ritolen ,  ritoclen,  Aberrare 
a  via,  cru  iaun,  hueluln,  nuin,  §un.  De- 
flefto ,  hic  de  via  defleclere  debemus ,  cki- 
can.  Circumeo ,  per  circuitum  iter  facere , 
prseftat  per  difpendium  ire,  quam  compen- 
dio  perire  ,  oQon,  kuaichi/n.  Ambio,  cir- 
cumdo,  cingo,  o\\on.  Ambitus,  circuitus, 
anfraftus,  obfidio,  ollol,  huaichi/ ,  Auaidii/ 
Erro ,  in  errorem  labi ,  delabi ,  incidere ,  de- 
ferri ,  errore  capi ,  duci ,  a  refto  tramite  de- 
fleftere ,  declinare  ,  crin ,  crixn.     Viam  doce- 


r 


«»  ®  *&         367 

re ,  indicare ,  oftendere  ,  dallquin.  Viam 
monftrare,  ducem  fe  prsebere,  $iuln.  Ad 
latus  tranfire ,  quineple  rupan.  Venio,  per- 
venio,  devenio,  acun.  Diverfor,  diverto, 
hofpitium ,  diverforium ,  elun  orbis ,  cir- 
culus ,  tiihuer  Circulum  defcribere ,  in  or- 
bem  ftare ,  thhuern ,  tuhuerclen.  Ora ,  mar- 
go ,  limbus ,  ixpl.  Difcedere ,  egredi ,  fe  fub- 
ducere ,  tuun.  Cafu  occurrere  alicui ,  ali- 
quem  offendere,  in  illum  incidere,  tafentun. 
Alio  migrare,  ca  maputun.  In  aliam  domum 
immigrare,  ca  rucatun.  Iter  facere,  ten- 
dere,  pergere  contendere  aliquo,  uiitan,  u- 
tan.  Viator,  hofpes,  peregrinus,  uintanche. 
849.  Divido,  dividi,  diftinguere,  diftingui, 
feparare ,  feparari ,  uudan.  Ambulo ,  gradior, 
ingredior,  gradum  facere,  amon.  Redeo, 
reverto ,  revertor ,  remigro  ,  remeo ,  repeto, 
reftituo,  unon,  unotun.  Ut  redeat,  refti- 
tuat  efficere,  unoln.  Reftitutio,  reftituo, 
unoltun  847.  Circumeo,  vagor,  vagum 
errare ,  hualln ,  hualliaun*  In  circuitu,  huall. 
Sepio,  vallo,  circumdo,  urbem  obfidere,ob- 
feflam  tenere,  obfidione  cingere,  premere, 
corona  urbem  claudere,  fepire  militum  co- 
piis ,  huallman.  AITuefco  ,  confuefco  ,  in- 
fuefco ,  dare  fe  in  confuetudinem ,  huimn, 
Finire ,  finis ,  terminus ,  extremum ,  hic  fi- 
nem  facit,  huechuntun. 

Z  4  494. 


368  4jft»     $     & 

494.  Exempla.  Chili,  Chilli,  Chile  Re- 
gnum  Chilenfe  in  America  meridionali, 
quod  incipit  in  Copiapo  fub  gradu  28  lati- 
tudinis  meridionalis ,  ubi  dividitur  a  Regno 
Peruviano,  &  protenditur  Baldiviam  fub 
gradu  40  ejusdem  latitudinis,  &  ultra.  Huc 
pertinet  Chiloe  Infula ,  &  plures  aliae  fub 
gradu  44  &  ultra.  Item  Provincia  Cuyana 
ubi  Mendoza  fub  gradu  32.  v.  850. 

Vill  mapu  ni  chllin  m*  vla  no ,  DIOS  m  vla 
mtn  ,  Chili  mapu  mo  unomean  ,  pro  toto 
mundo  in  Chilim  non  ibo  fecundo.*  Pro- 
que  Deo  folo  femper  adire  volo.  1775.  anno 
mese  aetatis  62.  ColoniaB  Agrippinae. 

Indi  Chilenfes  vocantur  Reche ,  Chili  v. 
ChiMChe.  698. 

Notandum  difcrimen  inter  Indos  &  In- 
dianos,  nam  hi  funt  quidem  nati  in  India, 
fed  a  parentibus  Europaeis,  vel  faltem  ab  il- 
lis  oriundi,  &  plerique  ab  Hifpanis:  Indi 
autem  funt  prognati  &  oriundi  a  meris  A- 
mericanis. 

Meli  v\xtan  v.  uudan  mapu  §ei  ,  Terrae 
Indorum  dividuntur  in  quatuor  diverfas 
grandes  Regiones  v.  Provincias : 

Lafquen  v&tan  mapu,  Terrae  mari  adja- 
centes. 

Ra$itun  vxxtan  mapu,  dimidia  pars  terr» 
planae,  fita  inter  terras  mari  adjacentes,  & 
alteram  dimidiam  partem,  quae  vocatur 

Ina 


«*&     $     <&  369 

/*w  pire  vhian  mapu  ,  Terra  plana  vici- 
na  montibus  perpetua  nive  coopertis,  de- 
nique  quarta  Provincia  eft 

Pire  vixtan  mapuy  montes  Andes  femper 
operti  nive.  850 

Cacul  vhtan  mapu,  Commercium,  con- 
fuetudo,  f amiliaritas ,  communicatio ,  ami- 
citia,  &c.  quibus  utuntur  invicem  Indi  ha- 
rum  quatuor  Provinciarum. 

Unomen  mapu  mo ,  redeo ,  fum  redux  e 
terris  Indorum. 

§emen  cara  mo ,  eo  v.  ivi  ad  civitatem. 

Mlequen  ruca  mo ,  fum  domi ,  domi  me 
contineo,  intra  domefticos  parietes. 

Rupaian  leuvu  mo  ,  tranQbo  ,  trajiciam 
fluvium. 

Uan  Arauco  mo ,  eo  v.  ibo  Araucum. 

MiauUen  Huaiquilafquen ,  tuutun  millavu- 
du  mo ,  ivi  ad  Huaiquilaf,  unde  redux  falu- 
tavi  Millavudum. 

Utuan  pu  ruca ,  eo ,  ibo ,  redibo ,  rever- 
tar  domum. 

Aldunman  v.  aldunmamen  Penco  v.  Penco 
mo,  cun&antius  egi,  diutius  moratus  fum, 
moram  feci  in  urbe  Conceptionis. 

Pichinmapan,  venio  moraturus  paulifper, 
non  traham,  non  ne&am  moras,  poft  bi- 
duum,  triduum,  quatriduum  iterum  me 
viae,  itineri  committam. 

Huinamtuquen   ca   mapu   v.    ca    rucatuu, 

Z  5  alio 


370  «Sfc     #     dfr 

alio  migro,  fedem,  domicilium  muto, 

Vill  che  ta  ni  mlen  mo ,  gellei  cutancaque- 
chi  mo§en ,  quo  quo  te  vertas ,  omnia  ple- 
na  malis. 

Cumelechi  che  ta  m  mapu  mo ,  ca  mapu 
etn !  pilai,  aliena  non  deliderat,  forte  fua 
contentus  ,  cui  domi  fuae  bene  eft,  domi 
fuae  fe  continet. 

Mapu  em  !  o  natale  folum !  fed  quis  me 
transferet  illuc? 

Lafquen  puhuentu  inche ,  mea  Patria  orae 
maritimae  adjacet. 

Cupachi  Che  Porem  meu,  quidam  Pore- 
m&  adeft. 

Inche  cautun  che  vemabun  ?  ego  Imperia- 
linus  hoc  facerem  ? 

Cuivi  pu  cara  mo  ViHarica  cara  marichi 
iod  ctime  comiitun  q>ebui ,  ex  prifcis  civita- 
tibus  erat  oculis  gratiflima  urbis  divitis  feu 
Villaricae  amoenitas ,  fita  erat  ad  profpeftum 
pulcherrimum ,  eo  fitu  gaudebat,  eo  loco 
conftrufta  erat  ,  ut  undique  aut  nemoris 
profpeftu,  aut  hortis  amoenifQmis  &  grata 
agrorum  varietate  dele&aret. 

Teye  huentu  rupai,  inche  llechi,  ego  fum, 
qui  hac  tranliit. 

Chumgei  ta  mi  miaun ,  quid  tu  hic ,  quid 
agis ,  quid  hic  circumfpicis. 

Chuchi  v.  inei  cam  ualu ,  iturus  quis  ?  ubi 
eft? 

Chuchi 


<$&&«*£»  37i 

Chuchi  rpu ,  ubi  eft  via ,  quo  ducit  ?  qua 
itur?  an  eft  lata,  angufta,  trita,  aequabilis, 
num  anfra&us ,  falebrae ,  funtne  viae  flexus 
ad  dextram,  ad  finiftram,  laevam:  eftne  re- 
fta,  publica,  praetoria,  militaris,  danturne 
femitae  &  diverticula? 

Rito  ucai  vachi  rpu ,  re&a  ducit  haec  via, 

Huera§ei  veichi  rpu  em  /  viam  fufcepifti 
fatis  incomodam,  in  viam  fatis  difficilem  te 
dedifti,  laboriofam  viam  ingrelfus,  aggref- 
fus  es,  plenam  difficultatibus  viam  inivifti, 
inifti, 

qfii  rpu ,  via  evanuit ,  e  confpe&u  fe  pro- 
ripuit,  ex  oculis  evolavit,  aditum  non  vi- 
deo,  nec  invenio  exitum, 

Teye  rpu  ta  irx  cufiamoabum,  En  viam, 
quam  captare ,  qua  ingredi ,  proficifci  de- 
buiflemus. 

RamtuChelu  ta  ni  utanqen  mo ,  nuilaif 
iter  ut  teneas,  linguam  habes. 

Aldun  amoimi  munan  anth  mo  ,  longifli- 
mam  brevi  tempore  viam  confecifti,  per- 
currifti. 

m"  amoum  v.  amolu  inche,  dum  v.  interea 
temporis  quo  iter  facio. 

Vk  mo  ula  udapabin ,  hic ,  in  hoc  loco  fu- 
mus  digrefli,  disjun&i,  feparati,  hoc  ipfo 
in  loco  difceflimus,  ab  eo  fum  divulfus, 
molefte  tuli  a  complexu  ejus  diftrahi. 

Taftulabin ,  non  incidi  in  illum ,  illum  non 
reperi,  offendi.  .  Hue- 


37*  <%»     ®     dfr 

Huelulbin ,  non  vidi  illum ,  uterque  aliam 
ingreffus  eft  viam. 

Vaple  miauqueam,  huc,  horfum  veniunt. 

Pirpuabin,  dicam  obiter,  in  via,  in  itinere 
narrabo. 

/rpuairx,  comedemus  in  itinere,  v.  ibi- 
mus ,  tranlibimus  ad  prandium ,  coenam ,  &c. 
v.  faciemus  iter  &  eadem  opera  comedemus. 

Yerpuaeneu,  in  via,  itinere  difcedet,  & 
ad  me  equo,  curru,  rheda  avehendum,  af- 
portandum  veniet, 

Du$ulrputuabimi ,  redux  illi  obiter  lo- 
queris,  v.  in  via,  in  itinere  eum  obiter  in- 
vifes. 

Quinenple  co  rupao>e ,  defle&e  non  nihil 
ab  aqua. 

Chumtn  pu  mlei  Mapuchu  ?  quantum  di- 
ftat ,  quam  longe  v,  procul  abeft  urbs  Jaco- 
bopolis  Regni  Chilenfis  Metropolis  ad  flu- 
vium  Mapuchu  lita. 

Pichi  pu  mlei  Pire  Mahuida ,  montes  An- 
des  non  longo  hinc  intervallo  diftant. 

Quintuquen  ta  m  eluam  v.  elual,  hofpi- 
tium,  diverforium  quaero. 

Elun  eluain,  diverfabimur  ubi  facultas 
dabitur. 

Yebi%e  mencun  ta  xii  elupuam  mo ,  fer,  per- 
fer,  porta,  vehe,  advehe  farcinas,  impedi- 
menta  ad  hofpitium,  ad  diverforium. 

Miauchelai  va  meu ,  defertum  hoc  &  foli- 
tudo  eft.  Cheu 


*$&&<&  373 

Ckeu  uiinmaimi,  ubi  no&em  transegifti, 
duxifti,  traduxifti. 

Che  miauquei,  fentio  homines,  homines 
percipio. 

Amoain  v.  amoan  piqn,  dixerunt  fe  ven- 
turos. 

Pepi  ulaian  piai ,  dicet  fe  venire  non  poffe. 

Veula  amocaquen  v.  ni  amocaquen,  prima 
vice  iter  facio  ,  fufcipio  ,  itineri  ,  viae  me 
committo. 

Iod  cumeabui  ta  rxi  utuabuel  y  ta  xxi  mleca- 
tuabuel  mo ,  praeftat  me  ire,   quam  manere 
i  hic. 

I  Adochi  ,     expe&a    paulifper ,     parumper , 

aliquantulum. 

Quine  naH  $ei  v.  naHal  v.  naUel ,  en  defcen- 
fum,  defcendendum  eft. 

Tva  ta  xd  epu  naU,  jam  bis  defcendi. 

Tva  ta  ni  quine  naHn ,  hae  funt  primae  vi- 
ces,  quod  defcendam. 

Nacmn,  demitto,  alium  demittere. 

q>epai  mapu  mo  ta  ni  raquiq>eam  pu  ulmen 
mo ,  ingreffus  eft  Provinciam ,  ut  a  Caci- 
quiis  dona  honoresque  referret. 

Lapai  Chili  mapu  mo,  in  Chilim  moritu- 
rus  advenit. 

Inche  ni  tuumom  v.  tuuuyen  mo ;  v.  tuuuy- 
eum  v.  inche  ni  tuuuyeel  mo  v.  inche  tuuuyen, 
eimi  mlecatuimi \  cum  ego  abirem,  v.  me  ab- 
eunte,  tu  manfifti. 

Anu 


374  •%*&<& 

AnixPatirupai  ,  Patres  veniunt  hic  ha- 
bituri  domicilium,  fedem  hic  conftituunt, 
collocant,  figunt, 

Vill  vem$ei,  vill  vemgeiQn,  vill  vemgein: 
quine  trn  inchin,  fi  quis  Parifios  indo&um 
mittit  afellum,  qui  fuit  hic  afinus,  non  ibi 
fiet  equus. 

V\ll  mapu  %equei  ta  ni  ad  ,  fi  fueris  Ro- 
mae  Romano  vivito  more  /  fi  fueris  alibi , 
vivito  ficut  ibi :  non  erit  illufus  faciens  ficut 
obtinet  ufus. 

Cixme  miaun ,  habui  ( Laus  Deo )  iter  fau- 
ftum  &  felix. 

Ipan ,  v  iputun  ta  m*  ruca  mo ,  veni ,  per- 
veni,  adveni  domum  hora  prandii. 

Uali  Chillan,  yumvel  ipuan,  profe&urus 
Chillanum  yumbeli  prandebo. 

Mapu  mapu  iaun ,  ex  alia  in  aliam  Regio- 
nem  migrare ,  proficifci ,  vagari 

Mivu  antu  mo  uhtaiaimi,  intrat  quot  tem- 
pus ,  dies  iter  inftitues. 

Amlpai  vachi  mapu  mo ,  venit  fedem  hic 
fixurus. 

Ahue  cupatuabuil  tam  cito  rediret? 

Aretuyecupan  cakueliu,  fum  adve&us  equis 
meritoriis 

Aldhcutancaiecupan  ,  iter  habui  incom- 
modum  &  laboriofum. 

Anca  unomei,  regreflus  eft  dimidio  iti- 
nere  jam  confe&o. 

495- 


*&>&<&  375 

495-    CAPUT  I. 

DE    INCOLIS    CIVITATIS. 

^ETATIS    DIFFERENTIA. 

Infans ,  recens  natus ,  llud  pnen ,  hue  pnen. 
Pupus ,  infans ,  puGo ,  parvulus ,  pichi  pnen. 
Puer ,  pnen.  811.  huilteu.  Juvenis ,  hueni. 
Adolefcens ,  hue  che ,  huentu ,  cona.  Vir  per- 
fe&ae,  corroboratae ,  confirmatae  aetatis,  ra- 
§in  huentu.  Vir  major  natu ;  aetate  prove- 
ftus ,  teu ,  v.  teu  huentu.  Vir  grandior,  aeta- 
te  ingravefcente ,  tem.  Senior ,  afFe&a  aeta- 
te,  in  fenium  vergens,  allue  tem,  allue  vix- 
cha.  Senex ,  vixcha  689.  Senex  aetate  con- 
feftus,  ixmein  Senex  aetatis  extremae,  de- 
crepitae ,  bchiifpun  Pupa ,  infantula ,  pnen. 
Puella,  virguncula,  iillcha  853.  Adolefcen- 
tula ,  ullcha ,  hue  mallHen.  Puella  adolefcen- 
tula,  mallUen.  772.  Virgo  nubilis,  viripo- 
tens,  matura  viro,  &  nuptiis  tempeftiva, 
hue  domoche  Foemina,  mulier,  domo.  Ve- 
tula ,  tem ,  tehu  v.  teu  domo.  Anus ,  cuse ,  cu- 
ye,  cude.  710.  Decrepita,  pipl,  templcahue. 
837  Majores ,  cuivi  che ,  unen  me ,  puiem. 
Pofteritas,  ftirps,  genus,  elpa.  Conditores, 
fundatores  ,  truncus ,  lin ,  llin  mapu. 

496.  Efle,  exiftere,  nafcor,  edor  in  lucem. 
$en.  Dare  exiftentiam,  Qeln.  Dare  effe 
humanum ,  facere  hominem ,  chqn  cheln  203. 
Refurgere ,  ad  id ,  quod  erat ,  redire ,  Qetun. 

Nafci 


376  **&&<& 

Nafci ,  vitam  ingredi ,  fpiritum  de  caelo  hau- 
rire ,  vitae  limen  attingere ,  item :  herbas 
erumpere ,  lleiin ,  lle&n.  Vivo ,  vitam  agere , 
degere,  fpiritum  ducere,  mogen,  lihuen. 
Genero ,  gigno ,  yalln ,  votmn.  A  patre  ge- 
nitus ,  yall.  Pario ,  enitor ,  foetum  in  lucem 
edere,  gignere,  procreare,  liberos  fufcipe- 
re,  conin.  Virum  confummare  aftum  ve- 
nereum,  elmen.  Mulierem,  elgen.  490. 
Praegnantem ,  gravidam ,  foetam  eflfe ,  partu- 
rire,  vuquigen.  Facere  abortum,  foetum 
immaturum  edere,  lludcdn.  Abortivus,im- 
mature  editus ,  llud.  Partum  medicamen- 
tis  abigere,  abjicere,  accelerare,  lludciimn. 
Secundae,  fecundinae,  cuclin,  cdin.  Sugo, 
lac  ex  mammis  ore  elicere ,  haurire ,  moyun. 
La&ens,  moyulu.  Infantem  la&are,  uberi- 
bus  admovere ,  moyuln.  La&ans ,  moyulquc- 
lu.  Pafcere,  alere,  educare,  temmhnn.  No- 
men,  utii,  u&i.  Nomino,  fuo  nomine  alu 
quem  appellare,  vocare,  nomen  ejus  enun- 
ciare ,  uiiin.  Nomen  habere ,  ede  tuum  no- 
men ,  qui  vocaris  ?  uhigen ,  uhitun.  Indere, 
facere  alicui  nomen,  uAiln.  Crefco,  ado- 
lefco,  tcmn.  Malum  ferpit,  glifcit,  auge- 
fcit,  iru/i.  ./Etas  perfe&a,  teun.  Senefce- 
re,  confenefcere  virum,  vhcha  yecuixmenf 
vixchan.  Mulierem ,  cuden ,  cuyeyecuumen 
Alo,  pafco,  fuftineo,  fuftento,  mogcln.  Blan- 
difDme  aliquem  traclare,  demulcere,  fuavif- 

Gme 


«Sft»     &    e*$>  377 

fime  appellare,  benigniflime  habere,  blan- 
diri  alicui,  blanditias  alicui  adhibere,  fefli- 
vum  &  blandum  fe  illi  praBbere ,  exhibere , 
manpuiin.  Vagitum  five  fletum  infantis  de- 
mulcere,  motu,  cantu  fopire,  lenire  ,  ne- 
gtxmn.  Uncinulis  veftem  aftringere,  infi- 
bulare,  nucxxrn.  Nudare,  aperire  peftus 
uncinis  aut  globulis  folutis,  diloricare  ve- 
ftem,  entumoyun,  entuniichrn.  Effici  ficut 
parvulus,  fe  fubmittere,  defpicatui  fe  ha- 
bere,  pncncaun,  pichilcaun.  Nutrix,  moy- 
ulvoe.  Altrix,  tlelve.  Do&rix,  quimelvoe. 
Genus,  progenies,  familia,  gens,  ftirps,  cla- 
ris  ortus  parentibus ,  avis ,  majoribus ,  nobili 
genere,  ex  illuftri  familia,  clara  ftirpe,  Regia 
progenie,  clarus  majorum  imaginibus,  cuga. 
715.  In  meis  infigniis  perdicem  praefero, 
vudupu  huentu  inchin  v.  inche.  Meum  ftem- 
ma,  meum  nobilitatis  monumentum  eft  a 
lapide ,  inche  cura  pu  huentu ,  cura  inche  ni 
cii$a  $ei. 

497.  Exempla.  mivii  tipantu  $eimi,  chum- 
teni  ta  mi  tipantu ,  chumtn  tipantu  Qeimi,  ni- 
eimi?  quem  annum  agis?  quot  annorum  es? 
fum  fexagenarius ,  fexagenario  major  eft,an- 
nos  natus  magis  fexaginta,  vigefimum  an- 
num  ingreditur,  attingit,  init,  vigefimum 
annum  ago,  nondum  explevi. 

Deuma    uui  elgei ,    jam   inditum    eft   ipfi 

Aa  no- 


378  «Sfc     &     Jfr 

nomen,  jam  eft  baptifmate  initiatus,  lullrali 
aqua  ablutus,  facro  fonte  luftratus. 

Uhilen  ta  rxi  votm,  filium  meum  baptis- 
mate  expies  velim. 

Inei  piqfiimi?  quod  eft  tibi  nomen,  qui 
vocaris  ? 

Pedro  piqen ,  Pedro  ta  xxi  uui,  Petrus  ap- 
pellor,  Petrus  v.  Petro  mihi  nomen  eft. 

Qelai  ChriHiano ,  Chrifliano  qelan,  non 
fum  Chriftianus,  Chrifticola. 

Inei  Pedro  rxi  pi%en  ?  cupaiai  piam  v.  pi- 
Qei:  Qelai  piam,  quis  vocatur  Petrus?  il- 
lum  arceflitum  volunt,  dicunt  abeffe. 

Mtmlelen  Liencura  ta  rxi  votm  Huenumi- 
Ua  pigelu ,  arceffe ,  adduc ,  voca  filium  Lien- 
curae,  qui  HuenumiQa  appellatur. 

UHintu%elai  rume  ,  pe$elupatui ,  lupus  in 
fabula,  vix  nominatus  quando  praefens. 

Vill  da>u  qelbi  ta  DIOS,  res  univerfas 
Deus  fecit,  effecit,  creavit,  rerum  omnium 
auftor  &  effe&or  Deus  eft,  a  Deo  cunAa 
profe&a  funt,  ab  uno  Deo  principium  ha- 
bent,  originem  trahunt, 

iu  cheel  tva ,  hunc  ego  bonis  moribus  in- 
ftruxi,  liberalibus  difciplinis  erudivi,  hone- 
ftis  ac  piis  documentis  formavi,  imbui,  in- 
formavi. 

Chuchi  wuque  mo  Qeuyei  tva  venten  huera- 
Qelu  unde  hic  abortus,  hoc  hominis  mon- 
ftrum,  hoc  fcelus? 

Huente 


r 


<gfc,     @     e£»  379 

Huente  glam  temlaimi,  ne  veftigium  qui- 
dem  honeftae  educationis  in  te  apparet,  om- 
nis  humanitatis  &  urbanitatis  expers  es. 

Huente  glam  temmquebi  ta  ni  puyall,  libe- 
ros  fuos  honefte  educat,  liberaliter  inftituit, 
bonis  moribus  informat. 

Yetupalu  ta  ni  huera  ad ,  cixme  che  %epalai 
rume,  non  procul  a  proprio  ftipite  poma 
cadunt,  qualis  pater,  talis  filius,  non  abhor- 
ret  a  moribus  matris  filia. 

Pnencaunolmn ,  poulaiaimn  huenu  mapu 
mo,  nifi  efficiamini  flcut  parvuli,  non  intra^- 
bitis  in  regnum  caelorum. 

Aldu  giimavoe  qei  pichique  pnen ,  parvuli 
funt  plorabundi,  in  fletu  mmii 

Tva  ta  ni  pnencaun,  haec  funt  mea  pue- 
rilia  obledamenta,  pueriles  nugae. 

Tpu^ehuequile  veichi  pnen,  fatis  fuperque 
laevitum  eft,  non  vapulet  amplius  ifte  par- 
vulus. 

Ahue  tipanmalai  ta  ni  voro  pu  pnen,  pue- 
ris  non  ftatim  dentes  erumpunt. 

Ta  mi  coniQemom  chtu  nielleimi  veichi 
cottu,  a  die  natali,  ab  ipfo  vitae  limine,  ex 
quo  vitam  ingreflus  es,  in  lucem  fufceptus, 
editus ,  ex  quo  lucis  ufura  frui  coepifti ,  illo 
naevo  tinAus  es, 

Quine  huaranca ,  relHe  pataca ,  relUe  mari, 
epu  tipantu  JESU  Chrijlo  ta  ni  lletimom, 
falutis  noftrae  anno,  a  Chrifti  ortu,   a  partu 

Aa  2  Vir- 


38o  «$&     $     Jfr 

Virginis,  a  Chrifto  nato,  ab  orbe  redemp- 
to  1772, 

Vemqedui  veichi  dqu,  inche  huinoltubun, 
id  temporis,  in  illo  tempore  quadrupedis 
in  modum  ambulabam,  nondum  mihi  pue- 
ro  rationis  lumen  affulferat. 

Amo§e  huera  hueni ,  uia  u\a  coniqeimi 
quimlcamoabuin ,  apage ,  apage  te ,  apage  fis 
ridicule!  vix  heri  natus,  nunc  nos  doceas. 
.  Ta  w"  hueni  tva ,  hic  eft  mihi  cordi ,  fa- 
miliaritate  amicitiaque  conjun&us,  ex  meis 
intimis  eft. 

Titi  cani  huilteu  !  en  nequitiam  illius  par- 
vuli. 

EVia  que  pu  hueni  adtubiqn  ta  m*  chllpau 
tuual,  pueri  folent  fupplantare  fe  invicem, 
&  pede  fuppolito  ad  terram  impellere,  de- 
jicere. 

Vachi  pitu  pitui  chei  ta  m"  vuchagen ,  in 
una  ergo  fede  morantur  fene&us  &  papulae? 
a  vitiis  virtus,  non  grandior  eximit  aetas. 

VhchaQeprai,  eft  fenex  capularis,  decre- 
pitus,  fenio  &  aetate  confe&us. 

Pepalabin  v.  quimpalabin  ta  m"  chao,  eram 
infans ,  pufio ,  quando  patrem  amifi. 

DIOS  ta  w"  mo§en  llechi,  Deus  eft  vita 
mea,  quantum  vitae  mihi  Deus  indulferit, 
in  ejus  obfequium  exigam ,  libenter  pro 
Deo,  eodem  Deo  juvante,  mortem  perfe- 
ram,  fubibo,  oppetam,  obibo. 

Ula 


<Sft»     &     e*$>  38« 

Ula  geachi  mo§en  quintuqueimi  ,  veimo 
raquilabimi  veula  Qechi  mogen,  praefentem 
vitam  contemnis,  quia  inquiris  futuram, 
moreris  morte  prima,  ne  moriaris  morte  fe- 
cunda,  terram  defpicis,  quia  caelum  refpicis. 

Ayarn  v.  ayargen ,  ne  unus  quidem  eft  in 
meo  capite  pilus,  qui  non  albicet. 

Eimi  mogelen  v  inche  ni  moQeleteuchi  che 
eimi  llechi,  v.  eimi  ta  mi  moQelalinche ,  meus 
altor  tu  es,  ego  alumnus  tuus, 

ni  chao  xxi  mogebum ,  patre  meo  nondum 
vita  fun&o. 

Mogeum  peuqueam,  occurrunt  homines, 
nequeunt  occurrere  montes. 

Qelai  ta  ni  moQeam ,  mihi  defunt ,  quibus 
fuftenter,  vi&item,  alimenta. 

Huera  mogen,  hueraquechi  moQen,  tenui 
vi&u ,  trifti  mendicitate  vitam  exigo ,  traho, 
produco,  tolero. 

Inchin  lafquen  ctigaQein,  ego  ex  illorum 
fum  familia*  qui  la/quen  appellitantur. 

unm  ta  ni  chga,  ixnm  pu  huentu  inche, 
noftra  ftirps  ab  avibus  nomen  defumit,  mu- 
tuatur. 

498.    Diverfitas  conditionum. 

DEUS,  DIOS.  720.  Re  Apo.  584.  585. 
Papa,  fummus  Pontifex,  Pontifex  maximus, 
Ecclefiae  Catholicae  Hierarcha,  mu  vtita  Apo 
Patiru.   584.        Archi  Epifcopus ,  Hierarcha, 

Aa  3  Vuta 


3«2  «Sfc     ®    e*&» 

FwAj  Patiru  tu  ^0.       Epifcopus,  Pontifex, 
Antiftes,    Fw/«  Patiru.      Generalis,  totius 
Ordinis,    Societatis,    Congregationis     Prae- 
pofitus,  pu  Patiru  m"  Apo  iod  vuta  Apo. 
Provincialis ,    Provinciae    Praepofitus,     Prae- 
feftus ,  Moderator ,  pu  Patiru  w*  Apo.    Prae- 
ful ,  fuperior  dignitate ,  qui  fubditos  habet , 
Apo    Patiru.       Subditus,    fubjeftus    alicui, 
pichi  Patiru.     Sacerdos,  Presbyter,  Miffan 
Patiru.      Religiofus,  religiofae  vitae  cultor, 
Patiru,  Pachiro ,  Pachifo ,  Padre,  Paye. 
Imperator ,  Caefar ,  Rex ,  mu  Vuta  Apo.   Au- 
gufta ,  Imperatrix ,  Regina ,  mu  vuta  Apo  m 
Pixiom.       Pro-Rex,  Praefes,    Vuta   Apo  m" 
Apo.      Dux,  Princeps,  &c.    Vuta  Apo.     Du- 
ces,    Praefe&i,    Tribuni,    Centuriones,    &c. 
Apo.  682.      Cui  exigua  poteftas,  jurisdi&io, 
&c   pichi  Apo.      Cui  minor,  iod  pichi  Apo. 
Cui  major ,  iom  Apo ,  iom  vuta  Apo.      Caci- 
quius     armorum     pro     tempore     Praefe&us 
Generalis ,     Toqui.       Caciquius ,     Toparcha 
apud   Indos,    Cacique.       Baculum   portans, 
mamll  nielu.      Imperatoria  rudis,   Toqui. 
Caciquius,  vir  nobilis,  dives,  locuples,  **/- 
men.  853.  845.      Miles,  cona,  hueniu.      Pe- 
des ,  epu  namun.      Eques ,  cahueUuluchi  co- 
na.     Servus ,  famulus ,  juvenis ,  hueni,  quin- 
tudqu.      Indus,  ReChe.  698.      Crucis  infigne 
v,  cruce  infignis,  cum  divite  cenfu  habens 
Indos  commendatos ,  $en  che ,  elval  che.    Fa- 

Itionis 


ftionis  princeps,  dux,  caput,  wudol.  effe,  n#- 
<&/#.  Hifpanus,  Huinca.  Alterius  natio- 
nis  cujuscunque,  MuruHuinca.  Dominus, 
chinur.  Domina,  chirxura.  Herus,  huinca, 
Famulus,  fervus,  mediaftinus,  agafo,  mulio, 
&c.  yana ,  yanacona.  Famula ,  ancilla ,  pedi- 
fequa,  China.  Advena,  externus,  peregri- 
nus,  ca  Che.  Peregrinus,  viator,  uixtanChe. 
Cliens  fiduciarius ,  tributarius ,  hue  che.  Ple- 
bejus,  cuQen.  715.  Liber,  lliidche.  770.  Ca- 
ptivus,  mancipium,  reuche,  tavaicoche.  Ni- 
ger,  curuche.  Pauper,  cuvhval.  Vagus, 
qui  vagam  vitam  fequitur,  nec  certum  ha- 
bet  domicilium,  huallqui.  Mendicus,  hue- 
nanma.  Artifex,  opifex,  caman.  Magna- 
rius  negotiator,  qui  in  negotiis  agendis  ali- 
cui  refpondet ,  con.  708.  Nuncius ,  tabella- 
rius,  huerquen.  Curfor,  tabellarius,  acutu- 
chillcavoe.  Barbarus,  iloche.  Magnates, 
pu  Ulmen.  Magiftratus ,  Toquin ,  pu  toqui- 
quelu. 

499.  DEI  locum  obtinere,  in  Dei  locum 
fuffe&um,  fubftitutum  effe,  DIOS  ni  vla 
mlen.  Adminiftro,  guberno,  regnottoquin. 
Herum  habere,  huincayen.  Gaudere  alicu- 
jus  patrocinio,  ixncoyen  Refugium,  per- 
fugium,  unco.  855.  Magnifico,  familiam 
fuam  divitiis  &  honore  auxit,  illuftravit,cla- 
riflimam  &  ampliflimam   fecit,    ad  fummum 

Aa  4  digni- 


584  «Sfc     ®     Jfr 

dignitatis  faftigium  extulit,  ad  magnam  po- 
tentiam  evexit,  ulmenelen.  Concedere  po- 
ftulationi  alicujus,  poftulatis  annuere,  pre- 
cibus  cedere,  eapin.  Defpicere,  contemne- 
re ,  negligere ,  eapilan.  Repulfam  ferre,  ac- 
cipere,  mton.  Dare  repulfam,  mtoln.  Ali- 
quem  Regi  v.  ad  Regem  legare  ,  legatum 
mittere  ,  Auercixn ,  huercdln.  Legationem 
agere ,  gerere ,  obire ,  legationis  munus  exe- 
qui ,  legati  munus  obire ,  AuerciiQen.  Do- 
num,  munus  reverentiae  &  honoris  caufa 
oblatum,  camaricu  693.  Donum  gratui 
tum ,  mere  gratuitum ,  mari  mari,  re  tnari 
mari.  Eleemofynam  petere,  rogare,  cor- 
rogare ,  ftipem  oftiatim  cogere ,  panem  quae- 
ritare,  lihuetun,  moQetuiaun.  Tua  Pater- 
nitas ,  ta  mi  PatiruQen.  Veftrae  Paternita- 
tes ,  ta  mn  Patirugen.  Vos  Hifpani ,  ta  mn 
Huincaqen.     Nos  Indi ,  ta  in  Che$en. 

400.  DIOS  Re  Apo  mtn,  Unus  Trinus- 
que  DEUS  qui  regnat  in  orbe  ,  qui  folus 
Dominus,  folus  Sandus,  folus  Altiflimus, 
Ens  unum  neceflarium. 

Qei  Dios ,  $ei  Toquin ,  Eft  Deus  in  caelis , 
res  cunftas  ipfe  gubernat, 

Quidu  moulu  ta  Dios,  Deus  nulli  eft  ob- 
noxius,  nulli  devindus,  nemine  indiget,  in 
fe,  ex  fe  ipfo  &  per  fe  ipfum  fubfiftens. 

QuiduQen,  ta  ni  quidu§en  mo ,  cumei  ta 
Dios ,  Deus  in  fe ,  per  fe ,  &  ex  fe  Optimus, 
Maximus.  Hue* 


Huenu  mapu ,  7w*  #20/2* ,  vill  ca  que  d%u 
vemvoe  ,  eltuquelu  ,  Toquiquelu  cai ,  DIOS 
piqei ,  Ille  O.  M.  Naturae  Parens ,  rerum 
Conditor  &  Creator,  mundi  Opifex,  Arti- 
fex  ,  Parens  &  Auftor ,  qui  cun&a  ex  nihi- 
lo  creavit,  condidit,  finxit,  formavit/  qui 
rebus  omnibus  praeeft,  imperat,  dominatur, 
fub  cujus  poteftate  &  arbitrio  funt  omnia, 
a  cujus  voluntate,  nutu  &  imperio  pendent 
univerfa,  qui  omnia  regit  omnipotens,  tem- 
perat,  moderatur,  adminiftrat,  cujus  Divino 
confilio  ac  providentia  omnia  geruntur;  ille 
vocatur  Deus,  Deus  Optimus  Maximus, 
humanarum  Divinarumque  rerum  Modera- 
tor  &  Reftor,  qui  fine  labore  ullo  cun&a 
regit,   &   gubernat  Providentiae   fuae   clavo. 

Mu  raquivalgei  ni  piel  ta  DIOS,  in  pri- 
mis  Deum  O.  M.  fanfte ,  religiofe ,  cafte  & 
pie  venerari  &  colere  debemus ,  fumma  pie- 
tate,  cultu  &  veneratione  Divinum  Numen 
profequi ,  adorare ,  revereri  &  obfervare 
par  eft. 

Apo  miauquei  v.  Apo  vemqelu  miauquei, 
Regem  credas,  ita  incedit. 

Vuta  apo  qevalimi,  Imperio  digmis  es, 
mereris  Rex  effe. 

Apobi ,  illum  fecit  Superiorem,  Praeto- 
rem  defignavit,  renunciavit,  aliis  praefecit. 

Apoeneu,  apo\eneu,apoeleneu,  aponmaeneu, 
elueneu  ta  ni  Apoqeam ,  elueneu  ta  xxi  apo- 
<£eal,  Superioris  dignitate  me  ornavit. 


386  «S&     @     Jfr 

Lonco  $ei,  habet  fubditos. 

Vuta  Lonco  gei,  infigni  Praefe&ura  or- 
ilatus,  multos  fubditos  numerat. 

Quidu    Toquiuquei  tva ,  fuo  vivit  arbitrio. 

gelai  quidu  toquiun  ,  non  eft  fui  juris« 

CaQecagei  cheqen,  magnum  eft  inter  ho- 
mines  difcrimen,  homo  ab  homine  differt, 
multis  idem  nomen  fed  non  omen. 

Inche  ta  m  inche  §eum  v.  ta  x\i  inche  $en 
tno,  vemabuimi  cam,  cum  fun  qui  fum,  id 
faceres. 

Ulmen  inche  quine  ovifa  muntunmaiabuen, 
tu  mihi  Caciquio  ovem  abripias. 

M&pu  che  toquiaiu  Apo  cam,  Indus  Prae- 
fidi  mandet ,  imperet. 

Apo  ni  a$e  mo ,  coram  Praefide,  in  con- 
fpediu  Praetoris. 

Vill  ni  a%e  mo,  in  omnium  ore  atque  oculis. 

Ragin  pu  ulmen,  coram  omnibus  Caci- 
quiis. 

Mu  Che,  Homo  nobilis,  illuftri  genere, 
honefto  loco  natus,  clarus  natalibus,  hone- 
ftus,  generofus. 

Ulmen  toquibi,  laute,  fplendide,  magnifi- 
ce  illum  habuit,  tra&avit,  accepit. 

Quidu  duamn,  efle  fui  juris. 

Inche  iod  eimi  v.  noeimi,  te  praecedo ,  non 
es  mihi  comparandus. 

noulaiQn ,  uyauiqn  pu  Patiru ,  Patres  Mif- 
fionarii  funt  honore  ac  dignitate  pares. 

Aldix 


•$&$<£•  387 

Ald\x  huei  ta  ni  u&autuaeium  eimi,  ingens 
eft  inter  utrumque  difcrimen. 

U&auyenochi  che  \vuimuquelai ,  non  in  una 
fede  morantur  Majeftas  &  amor. 

Patiru  Qetui ,  religiofae  militiae  nomen 
dedit,  eft  m  Religionem  ingTeffus,  religio- 
fam  vitam  iniit,  eft  amplexus,  fufcepit,  ad 
Religionis  portum  confugit,  fe  recepit. 

Ta  mn  Patiruqen  anummapuqueimn  ,  ve- 
ftrae  Paternitates  pacem  inter  diffidentes 
conftituunt ,  difcordias  fedant ,  feditionem 
comprimunt ,  diflidentium  animos  placant, 
ad  concordiam  adducunt,  inducunt,  revo- 
cant  ,  difcordiarum  incendia  extinguunt , 
reftinguunt. 

Eimn  chaoyemoli ',  inche  cai  votm  yeuain , 
fi  ego  apud  vos  patris  locum  obtineo,  vos 
mihi  filiorum  loco  eritis. 

Inei  ta  mi  Huincat   quis  eft  tuus  Herus. 

Yanaieeneu  vachi  Huinca,  huic  Hifpano 
fervio.  infervio,  in  fervitio  famulatu  hujus 
Hifpani  fum. 

Chlmeien  ta  mt  huincaiedin,  defidero,  cu- 
pio ,  opto  effe  tuus  famulus,  minifter,  fervus, 

Ca  chelan  inchc,  non  fum  advena,  exter- 
nus,  peregrinus. 

Cunival  inchin,  czimival$ein  inchin,  te- 
nuiflimi  &  egentiftimi  fumus,  extrema  la- 
boramus  inopia ,  pedem  ubi  ponamus  in 
noftro,  non  habemus,  Codro  &  Iro  pau- 
periores  fumus. 


388  «$&     $     <#• 

O^/irh^  canum  tva ,  #.  /z>#  ^w/i  caman  $ei, 
hic  eft  Opilio,  Upilio,  paftor  ovium. 

Huerquen ,  huerquen  nami ,  mitto  nuncium 
alium  poft  alium,  nec  ullus  apparet. 

Ml%e  pigelu  mlvaXen  piquei,  quod  ego  huic, 
hic  alten  faciendum  imperat. 

Inche  vemQe  pibin ,  ego  facere  illum  jufli , 
jufli  ut  faceret. 

Mi  vemn  vemaimi  9  fac  quod  in  te  eft. 

Pdamuniebi  ta  m  che ,  fui  nimium  Cbi  fu- 
munt,  tribuunt,  confidunt,  arrogant. 

Apo  eiQn  malopaqueiqn ,  Rex  cum  fuis 
bellum  contra  nos  adornat ,  conflat ,  apparat. 

Amat  m*  Apo$en  mo  de/tu%ei  Betancur, 
D.  Emmanuele  Amato  Praefide  captus  eft 
Betancurus. 

DuQucloaiu  Apo ,   una  loquemur  Praetori. 

Ta/tuduQubiQu  v  qumevla  v.  ina  duq>uii- 
qu  Apo  LLancarelmu  Nahuelqru  cai ,  uter- 
que  LLancarelmu  &  Nahuelgru  una  Prae- 
fidem  allocutus  eft. 

Ibtlm  che.   753. 

Vtll  Toquin  a/yecuumei  em  !  Regnabo,  re- 
gno,  regnavi,  fum  fine  regno. 

501.    Cognationum  varii  gradus. 

Cognatio,  affinitas,  Qillan.  730.  uxitamon. 
Proavus ,  abavus  ex  Patre ,  iom  Lacu.  Pro- 
avia,  abavia,  iom  Chuchu.  Proavus,  abavus 
ex  Matre,  iom   Cheche.      Proavia,   abavia, 

tom 


«Sfc   ®   <»  389 

wm  Cucu.  Avus  ex  Patre ,  Lacu.  Avia  ex 
Patre ,  tutu ,  Chuchu.  Avus  ex  Matre ,  Che- 
che ,  Avia  ex  Matre ,  Cucu.  Pater  ,  Chao. 
Mater,  Tiuque.  Patruus,  MaWe.  Amita, 
PaVai,  palu.  797.  Avunculus,  Huecu,  llopu. 
769.  Matertera ,  nuno.  Filius  Patris,  votm, 
mu  votm.  Matris ,  coni  huentu.  708.  Filia 
Patris,  Zlahue,  nahue,  nau.  Matris,  corxi 
domo.  Frater ,  peni.  801.  Soror ,  lamUen , 
llamyen.  Gemellus,  geminus,  oin*.  Ejus- 
dem  Patris,  penihuen.  Ejusdem  Matris, 
uteri ,  quine  pue ,  quine  piita  Nepos  patris, 
Lacu.  Matris,  chedcui.  Abnepos,  prone- 
pos  patris ,  iom  Lacu.  Matris ,  iom  chedcui. 
Eodem  patre,  quine  Chao.  eadem  Matre, 
uterini,  quine  pue.  Patruelis,  filius  fratris, 
peni  votm.  Sobrinus ,  filius  fororis ,  lamtien 
coni  huentu ,  chocum  Amitinus ,  n^n* ,  «ii- 
dan  peni.  Confobrinus ,  llopu.  769.  Nep- 
tis  patris ,  llaUa.  Matris ,  UaUa.  Abneptis, 
proneptis ,  iom  llaUa  Patruelis  ,  peni  n#- 
hue.  Sobrina ,  lamHen  coni  domo.  Amiti- 
na,  uudan  lam&en,  n^n^.  Confobrina,  llopu, 
mhri.  785.  Propinus,  affinis,  chale.  Soro- 
res ,  llame.  765.  Fratres ,  peniun.  Pater  & 
filius ,  votmhuen.  204.  Mater  &  filia ,  coni- 
kuen.  204.  Omnes  alicujus  familiae,  gene- 
ris,  ftirpis,  Nationis,  Cheun. 

502»     Eft  mihi   cum   illo  jus  cognationis, 

cogna- 


390  «Sfc     &     t» 

cognatione  mihi  conjun&us  eft ,  comrau- 
nione  fanguinis  devin&i  fumus ,  ejusdem 
gentis  &  familiae  fumus,  monmahuen.  782. 
Patris  loco  habere,  Chaoien.  500.  Amici- 
tiam  cum  aliquo  conjungere,  contrahere, 
inire,  inftituere,  in  alicujus  amicitiam  in- 
cidere  ,  recipi ,  peniun.  A  principio ,  ab  ori- 
gine,  linea  re&a,  muUin. 

503,  Exempla.  Chemyebimi  vachi  huentu? 
Qen  coni$en  mo,  quae  tibi  cum  ifto  confan- 
guinitas ,  communio  fanguinis  ?  fum  ejus 
Mater. 

Mi  chem  tva  ?  ca  che  ,  eftne  tibi  propin- 
quus?  minime. 

Chem  ad  $ei  vachi  huentu  mo  ?  v.  chem  ad 
yebimi  vachi  huentu  ?  quae  tibi  cum  ifto  eft 
cognatio 

Eimn  ta  rii  monmahue  lle  ve ,  eft  inter  nos 
jus  cognationis. 

Iom  monmahue  Qen  eimi  meut  ego  fum 
cognatione  propinquior,  quam  tu. 

Ta  m  pxiexi  iebin ,  materno  illum  amore 
profequor,  inftar  filii  eum  diligo. 

Ta  mi  mollvun  cam?  an  tuus  eft  confan- 
guineus  ? 

Inche  votm  ielabin  ni  chao  yenoeteu ,  non 
agnofco  filium ,  qui  me  Patrem  non  veretur. 

Inche  chao  vemabueimi  cam  chi?  id  tibi  fa- 
cerem  Pater,? 

JA- 


<$&>     &     d£*  39i 

Mivii§ei  ta  mi  votm  ?  ( fi  patrem )  mivil- 
q/ei  ta  mi  coni?  (fi  n&atrem  interrogas)  quot 
filios  habes? 

ro'  mtn  votm  v.  coni,  hunc  folum. 

Inei  x\i  votm  eimi  ?  Catvxura ,  v .  Catudi- 
ra  ni  votm ,  cujus  es  filius  ?  Catticurae. 

Conmpamelan  fu  Huinca  mo ,  mihi  cum 
Hifpanis  nec  feritur,  nec  metitur. 

Cupamelan  pu  Huinca  mo ,  nullus  mihiHi- 
fpanus  communione  fanguinis  devinftus  eft. 

Cheche  chedcui  e%u  laq>m6i$uf  avus  una 
cum  nepote  occifus  eft. 

Pedro  eiqn  vutalcoi\[ad%ulprabi%n ,  Petrus 
cum  fuis  hoc  criminati  funt. 

Ta  ni  peniun,  ta  mn  monmaheun;  ta  ni 
malleun,  peniun  e$n  cai,  nos  fratres ,  vos 
confanguinei ,  Patrui,  Avunculi,  fratresque. 

Ta  m  quine  cheun  deumaUein  ruca,  nos 
ejusdem  familiae,  domum,  eedes  exftruxi- 
mus,  abfolvimus,  ultimamque  ei  manum 
quafi    faftigium    coronidemque    impofuimus. 

gen  huerin,  Au&or  delifti  &  tota  ejus 
cognatio 

%en  ladchn,  Qen  Quman,  offenfus  &  om- 
nes  fui  propinqui. 

504.    Affinitatum  varietas. 

Maritus,  conjux ,  pinom ,  mupin  pinom.807 
Uxor,  conjux,  nupta,  mupin  pinom.  Nupta 
more  patriae ,  prsecipua ,  cure,  713.  unen  do- 

mo* 


39*  •$&>&&> 

mo.  846.  Reliquae,  gapi,  inan  domo.  755. 
Socer,  queupu.  Socrus,  xianu%.  Gener, 
llaqui.  Nurus,  pixixmo.  Socer  futurus, 
enum  ruca.  Levir,  fororius,  uxoris  frater, 
quempu ,  villca.  Glos ,  fratris  uxor ,  curun. 
717.  Vitricus,  pelcu  chao.  Noverca,  n#- 
quentu.  Privignus,  pelcu  votm,  conintu. 
Mei  mariti,  aut  uxoris  meae  filia,  pelcu  ira- 
hue.  Sobrinae  maritus,  chaVLe.  Patrinus, 
metan.  778.  Ejusdem  nominis ,  lacu  758. 
Uterque  conjux,  maritus  &  uxor,  pixkom 
huen.  Confoceri  ,  rxorxo.  Fratris  uxores , 
mchu.  Frater  Sponfae  v.  illius  quam  petit 
uxorem,  hue/o.  E  facro  fonte  fufceptus, 
huichan  pxxexi.  496.  497.  Joannes,  Cuan. 
497.      Jofephus ,  Cosl ,  Co/ef.  JEfus ,  Ke/us. 

Zelotypia  mulieris,  murin,  muritun.  785. 
Uxorem  a  marito  torqueri,  affligi,  &c.  g*"- 
VLutun.  Parvulos  a  Patrinis  e  facro  fonte 
fufcipi ,  huichan ,  huichatun.  Confangui- 
neis  uxoris  folvere  veftes ,  pannum ,  &c. 
que$un.  713.  Carnem,  oves,  vaccas,  &c. 
maviin,  mavxxtun.  713.  776.  486. 

505.  Exempla.  Eputu  pixiomi  tva ,  bis 
uxorem  duxit,  bis  nupta,  matrimonio  con- 
junfta  eft. 

Epu§entu ,  fecundus :  cixlagentu ,  mcli- 
qfintuy  &ctertius,  quartus  &c.  546.  550.  His 
numeralibus  utuntur  loquendo  de  fuis  filiis 

vel 


«Sfc     $     e#»  393 

vel  uxoribus.  E.  g.  fecundo ,  tertio ,  quarto , 
&c.  genitus.  fecunda,  tertia,  quarta  ex  u- 
xoribus. 

m  domo  tva ,  haec  eft  uxor  mea. 

Quimbin  ta  mi  pinomtubiel  quine  mafiu  do- 
mo  che ,  fcio  te  duxiffe  Indam  uxorem. 

LLadcxLtunmaquieli  ni  piriom,  non  me 
perturbes  affligendo  meam  uxorem. 

Mivh  ktal  qeimi  ,  quot  uxores  habes. 
355.  712. 

Mapuche  yehuelai  quempuaeimi  piun,  v. 
quempuaeimi  piun  mo  yehuequelai ,  Indi  non 
erubefcunt  dicere  ad  mvicem  te  volo  Levi- 
rum  meum. 

Quine  $ei  ta  r\i  nahue ,  marii  ta  ni  quem- 
pu,  unus  trochus,  turbo,  lufores  plurimi. 

Lacutun,  tantuln,  835. 

506.    Modi  ac  formulae  falutandi,  bene 
precandi ,  valedicendi. 

Salve,  falvus  fis,  falvete  pariter  omnes, 
falve  plurimum  amicorum  optime,  gratu- 
lor  tibi  adventum  tuum ,  optato  advenis , 
fervet  te  Deus ,  flt  fauftum  &  felix ,  opto  tibi 
felicem  diem,  fauftam  no&em,  precor  tibi 
diem  profperum,  det  tibi  Deus  placidam 
quietem ,  vale ,  vale  in  reditum ,  in  proxi- 
mum  congreffum,  in  craftinum,  in  hoc  bi- 
duum ,  &c.  vale ,  mari  maru 

Et  tu,  falvus  fis  tu  quoque,  &  tu  tantun- 

Bb  dem 


394 


«u  •  <» 


dem  falve ,  habeo  gratiam ,  tantundem  & 
tibi  precor,  &  tu  vale,  valebis  tu  quoque, 
&  tu  fac  valeas,  precor  tibi  viciffim  omnia 
profpera,  mari  mari. 

Exempla.  Mari  mari  vochum ,  mari  mart 
chocum,  eft  modus  &  formula  falutandi  mi- 
nores  &  inferiores. 

Mari  mari  chao ,  fic  minores  falutant  ma- 

jores. 

Mari  mari  peni  v.  joci  caufa  man  man 

quempu  ,  ad  aequales. 

Mari  mari  puhuen  v.  pu  huentu,  ad  plures. 

Mari  mari  pu  mallHen,  viri  ad  mulieres.  vel: 

Mari  mari  Chacha ,  quod  eft  fignum  be- 
nevolentise.    Item : 

Mari  mari  nahue,  xiuque,  papai,  prout 
fuerint  minoris  vel  majoris  setatis. 

Pai,  papai,  appellantur  Matres  a  filus, 
&  iisdem  vocabulis  deleftantur  vetulae. 

Mari  mari  lam  v.  Uam ;  Chao  v.  Sao,  mu- 

lieres  viris. 

Mari  mari  pu  mall&en ,  pu  pnen ,   mulie- 

res  invicem. 

Mari  mari  Anfamtila,  Huaiquilafquen , 
maripillan,  v.  Antiimil,  Huaiquilaf,  maripilA 

Mari  mari  naique,  nai,  ad  quemcunque, 
&  eft  fignum  benevolentise. 

Mari  mari  Hueni.   742. 

Mari  mari  cachii ,  an  notos. 

Mart 


«Sfc     &     <&  395 

Hfari  mari  Patiru,  Parde ,  Padrl ,  Paye, 
Pachiru,  Pachifo ,  Religiofis. 

Jtfer*  0*077  Huinca ,  Hifpano. 

jfcfar*  /Bflr*  Chinura,  Hifpanae. 

Inei?  inche.  Eimi  em?  inche  em.  Vau  mo 
mleimi?  vau  mo  mlen.  vau  mo  mauqueimi? 
vau  mo  miauquen.  ciunelequeimi?  c\imelequenf 
eimi  cai  chmelequeimi  ?  cdmelen  cai ,  duamvel? 
mai.  entuq>e  ta  mi  duam.  Qelai  cutan  ?  Qelai. 
Huaiquilafquen  moQei  ?  mo%ei.  ciimelequei 
cai;  chmelequei  cai.  venteni:  deuma  veii  ta  ni 
amual  ,  peuqueVieiu  v.  peuqueUein  Quis? 
quo  properas,  quo  te  confers?  confero  me 
domum:  eo  in  templum  auditurus  Sacrum, 
ibo  hinc  in  forum  empturus  chartam ,  qui  v. 
ut  vales  ?  quomodo  tecum  agitur  ?  D  E I 
gratia  bene  valeo,  mediocriter,  &  tu  qu&- 
nam  valetudine  es?  non  optima  fane,  parum 
ex  fententia.  Doleo  vicem  tuam,  bono  fis 
animo  oportet:  multum  juvat  animus  in  re 
mala  bonus. 

Dum  quis  ingreditur  domum  aliquam 
poft  mari  mari  folent  dicere  ad  unum,  ni 
quintupamom  tva  ?  ad  plures ,  ta  iu  v.  m 
quintupamom  tva,  aequivalet,  unde  hoc  mi- 
hi  ut  venias  v.  veniatis  ad  me 

Ultima  valedi&io  .•  peuqueVLeiu ,  peuquellein, 
v,  venteni ,  deuma  veii  ta  ni  amual:  aldix  ti- 
pantd  moQeaimi,  c&me  rupaiaimi,  vale. 

Bb  2  507. 


396  ^     $     ^g» 

507.    Per  alium  falutandi. 

Mari  mari  pilelan  v.  pilelaen  v.  piaimi  ta 
mi  chao ,  <5rV.  v. 

A/dA  mari  maribichi:  v.  ta  m"  mari  mari 
eluabimu  v. 

Aldb  mari  marilen  v  aldb  mari  marile- 
laen  v.  aldix  mari  mari  pieimu  piabimu  v. 

Mari  mari  bhrenien.  v. 

Vci  pileXen  ta  mi  chaot  aequivalet :  Patri 
tuo  ex  me  falutem  dicito ,  nuntiabis  matri 
tuae  a  me  falutem,  fratres  tuos  a  me  pluri- 
mum  falvere  jube.  Saluta  parentes  tuos  meo 
nomine,  amicos  omnes  meis  verbis  faluta- 
bis,  falutabis  omnes,  qui  de  me  percun- 
Aabuntur. 

Vei  mai ,  vei  llechi ,  vei  ta  &*c.  curabo, 
curabitur,  fiet:  libens  faciam. 

508.    Petendi ,  colloquendi ,  &c. 

Mari  mari  biirenten,  fac  mihi  hanc  gra- 
tiam. 

Vci  pitelen  ta  m*  pcni,  rogo,  quaefo  dicas 
meo  fratri 

Dugulelcn  Apo,  dic  obfecro  meis  verbis 
Supenoru 

Vci  piaimi,  lladcun,  ald&n  tuyun,  dic  me 
dolere,    gaudere    vehementer,    fummopere. 

Aldix  mari  maribichi  pii  r.  pietmu  ta  ttf 
chao.  Pater  meus  te  falutat 

Mari  mari,  habeo  gratiam. 

Tayel- 


<«*»     &     e&*  397 

Tayeltuen,  en  tibi  quod  mihi  commoda- 
fti,  commodatum  reddo,  reftituo. 

Ventenpe ,  venteni,  ventencai  vachi  d$u, 
de  his  fatis,  fufficit. 

Ald\xn  tuyixn  ta  mi  pebin  mo  v.  ta  mi  pe* 
mom  mo ,  gaudeo  quod  te  viderim. 

Eiu  pehuain  eml  non  nifi  poft  longum 
tempons  intervallum  nos  videbimus  iterum; 
at  ironice  ,  proprie:  mox  rediero,  vale,  fed 
ut  brevi  redeas.   288  :  6. 

Aldh  tipantA  mo§eaimi ,  c&me  rupaimi, 
fervet  te  Deus. 

Qume  vla  amoin,  vanten,  vanten,  eamus 
obfecro,  fatis  fatis  eft. 

Amu§e  DIOS  egu ,  bonus  Angelus  te 
comitetun 

Alios  terminos  urbanitatis,  quod  fciam, 
nefciunt:  imo  ex  his  paucis  multos  didice- 
runt  ab  Hifpanis :  omnibus  &  Ongulis  di- 
cunt  tu ;  nec  aliter  loquuntur  Superiori , 
quam  alteri  cuicunque.-  nullum  inter  ipfos 
difcrimen,  nulla  ferme  differentia  ,  neque 
obfervantiae  caufa  aperiunt  caput,  v.  flmi- 
lia  nifi  forte  ut  imitentur  Hifpanos,  v.  mo- 
niti  aut  inftrulti. 

509    Minae,  Comminatio,  minitatio. 

Cupachi,  mox  adero. 

Utuaeimi  rume,  tuo  malo  te  invifam. 

Muchai  peaimi  v.  penmauaimi,  mox  vide- 
bis,  experieris. 

Bb  3  Mu- 


398  •$&$<#• 

Muchai  nacmaeimi ,  mox  fenties. 

Peaimi  rume ,  tu  mihi  dabis  poenas ,  non 
abibis  impunis,  non  tibi  fic  abibit,  tarditas 
fupplicii  gravitate  compenfabitur. 

510.  Juramenta. 

Inei  /m?  per  quem  juras? 

DIOS  fm ,  per  Deum  v.  Deum  juro  f 
Deum  teftor. 

Inche  fm !  ne  fim  falvus ,  fi  aliter  dico  ac 
fentio,  ita  me  Deus  amet. 

Chao  fm  !  per  vitam  patris. 

Paifm!  fapaifm!  ixuquefm!  per  matrem, 
per  Equeftris  Ordinis  nomen,  &c.  Et  hic 
eft  modus  jurandi  conceptis  verbis:  Opere 
jurant,  ut  videre  eft  verbo  manciiu  uln  v,  man- 
culn.  774. 

511.  Execrationes ,  Imprecationes. 
Tanarumeaimi ',  larumege  !  Dii  te  perdant. 
CaUi  piaupe ,  eat  in  malam  crucem. 
Calli  lachi,  utinam  morerer. 

Alhue  yeemu ,  Diabolus  te  auferat.  Irati 
alios  vocant  1)  Alhue ,  Diabolus.  2.  Tehua, 
canis.  3.  &  cenfetur  peflimum,  Calcu,  Ve- 
neficus.  adhibent  etiam  llavacha,  infe&um; 
nucu,  bubo,  &c. 

512.  Excufationes. 

Ui  ta  m  cuil ,  uln  ta  m*  cuvl  ,  ita  excufant 
quodcunque  damnum  manu  illatum. 

5U. 


«Sfc     ®     d&»  399 

513.  Nomina  Cognomina. 
Cognomen  familiae  ,  generis  ,  ftirpis, 
ftemmatis  peti  folet  a  fole ,  avibus ,  quadru- 
pedibus,  fylvis,  montibus,  metallis,  lapidi- 
bus,  &c.  Nomina  autem  propria  Perfona- 
rum  formantur  addendo  cognomini  Nomen 
fpecificum  ita  ut  detur  genus  &  differentia. 
E.  g.  Antumilla  ,  antiilican  ,  Huenuantxi, 
Huaiquilafquen ,  Huaiquimilla ,  Huaiquipa$i, 
Huaiqui%rxi ,  Quintulemu  ,  Curulemu ,  liicle- 
mu,  &c.  Ejusmodi  nomen  imponunt  in 
fuis  comitiis,  vel  in  aliis  coetibus  duntaxat 
illis  Perfonis,  quos  benevolentiae  &  hono- 
ris  caufa  fuae  Nationi  inferunt ,  praecipue 
Patribus  Miflionariis ,  Illmo  Epifcopo,  ex- 
cellmo  Praefidi.  Et  mihi  quidem  impofitum 
fuit  nomen  Huaiquila/quen :  Huaiqui,  lan- 
cea,  quod  fim  procerioris  ftaturae;  lafquen, 
mare,  quod  fim  Europaeus  &  refpe&u  ip- 
forum  ultramarinus. 

Reliqua  legantur  fub  fequentibus  vocibus 
&  numeris. 

Pom.  811.  plqui.  809.  $en  huenu.  809.  $illa- 
tucan.  730.  Chalin.  696.  con.  708.  cure.  713. 
ctya.  715.  da>u  dqu  mitla.  719.  lacu.  758.  fa- 
lin.  797.  pixxom  807.  pron  812:  raquin.  823. 
Toqui  832.  taf  834.  unen  domo.  846.  ui.  854. 
ullhuemtun.  854. 

514.    Mutuae  rationis  diverfitas  inter  ho- 
!  mines. 

|  Bb  4  Signum 


400  «$&     &     <& 

Signum  generis  mafculini;  fexus  mafcu- 
linus ,  huentu ,  alca.  12.  Sexus  fcemininus  , 
fcemina,  domo.  Vir,  mas,  huentu.  Mu 
lier,  fcemina,  domo ,  domo  Che,  MaUtien. 
Primogenitus ,  natu  major,  unen  votm.  846. 
Natu  minor,  natu  minimus,  inan.  755. 
Nothus,  adulterinus,  fpurius,  tapmtu.  Sup- 
poQtitius,  huelu  elknoel.  Uxor  praecipua, 
unen  domo.  caeterae ,  inan.  Gemellus ,  ge- 
minus,  epuntu.  Orphanus,  orbus,  orbatus 
parentibus,  cuniival,  cunival.  Proje&itius, 
expofitius  infans  ,  vuquipra.  Adulta  aetate, 
aetate  adultus ,  prove&us ,  provefta  aetate  , 
temlu.  Filia  nubilis,  viripotens,  jam  matu- 
ra  viro ,  &  nuptiis  tempeftiva ,  quam  quis 
habet  fub  fua  poteftate ,  dea.  Virgo,  puella, 
virguncula ,  ullcha ,  ulcha ,  hue  mallUen.  772. 
Caelebs  ,  innupta ,  foluta ,  llud.  770.  Uxo- 
ratus,  conjux,  nupta,  uxor,  pinom$elu. 
Praegnans,  gravida,  foeta,  vuquin.  Puer- 
pera,  enixa,  conilu.  Vir  impotens,  huichob. 
Mulier,  mlo  domo.  Hermaphroditus ,  atai, 
nata.  Viduus ,  lantu  Vidua,  lanpe.  Eu- 
nuchus,  entucudan.  Exoleta  virgo,  fuper- 
adulta,  aetate  prove&a,  cudepra.  Anus, 
cufe  pllu.  Homo  bonus ,  integer ,  probus 
fi  quisquam  alius,  nomche.  Mulier  hone- 
fta ,  bonae  famae ,  nom  domo.  Vafer ,  vete- 
ratus,  callidus,  fubdolus,  verfipellis,  fcele- 
ratus,    nua.        Parafitus,   fcurra,   ayecahue , 

tafma , 


tafma ,  chafma.  Parum  utilis ,  muna  huentu. 
Ineptus,  inutilis,  pepilnochi  rume.  Famu- 
lus,  qui  parum  eft  ufui,  alta  huent,  eUa  hu- 
eni.  Servus ,  cujus  opera  in  multis  commo- 
da  &  opportuna  eft,  in  multis  ufui,  multas 
utilitates  affert:  frequenter  ejus  opera  utor 
&  induftria,  c\xme  huentu.  Timidus,  inha- 
bilis,  ineptus,  ciiQen.  Sic  efle,  cuqenn  715. 
Amicus,  familiaris,  neceflarius,  hueni,cach\i. 
Sodalis,  contubernalis ,  cu\ia.  Amici  inti- 
mi,  qui  femper  videntur  limul  ,  murhuen. 
Res,  negotium,  novitas,  dq>u.  Res  dubia, 
ambigua,  duamclenqechi  d$u.  Res  nova, 
inaudita,  admiranda,  oftentum,  portentum, 
monftrum,  prodigium,  perimon,  ferimontu, 
perimol.  Haec  videri ,  apparere ,  perimoln, 
ferimontun.  Res  ridicula,  feftivitas,  face- 
tiae,  lepor,  urbanitas,  fuavitas,  bureu,  bucheu. 
Res  ingrata,  inamoena,  injucunda,  difpli- 
cens,  cixilu.  Res  fceda,  turpis,  deformis, 
tetra,  mala,  alta.  Adagium,  paroemia, 
proverbium,  di&um,  fententia,  du%u.  Fe- 
licitas ,  fortuna  profpera ,  fecunda  ,  peuma. 
Qualis,  inei,  chem,  chuchi,  chumqelu.  267. 
Talis,  vei,  veichi,  vemqelu. 

515.  Efle  acerbum,  durum,  aufterum, 
immite,  ritan.  Afprum,  fcabrum,  cuqon. 
Crudum  ,  durum,  tencixl,  tenql.  840.  #Blan- 
dum ,  molle ,  niivan ,  yavunolu.     Lene ,  fua- 

Bb  5  ve 


402  «Sfc    &    e#» 

ve ,  panuiqen.  Bellum ,  pulchrum ,  elegans , 
atbixm.  Lubricum,  meyud$en.  Leve,  le- 
vigatum,  lludgen  770.  Clarum,  patens, 
evidens  ,  apertum  ,  chaqfllen.  Certum  f 
compertum,  minime  dubium,  leH.  Cavum, 
inane,  vacuum,  huellin.  Durum,  perma- 
nens,  iavu.  Conjun&um,  adjundum,  af- 
fixum,  inhaerens,  vl ,  vul.  688.  Depreffum, 
fimum  ,  chapixd.  Planum ,  aequum ,  iUa/ 
JRqaale ,  planum ,  ad  perpendiculum ,  chau. 
Concavum,  cavum  inftar  tegulae,  ChoUo/ 
702.  Inftar  pyramidis,  pidcun.  Praeceps, 
devium,  lar.  Immundum,  fordidum,  fpur- 
cum,  fcedatum,  inquinatum,  cupvxd,  par. 
Robuftum,  allca.  12.  Bonum,  cixme,  dotno. 
516.      Malum,  huera,  huentu.  516. 

516.  Exempla.  Chemchi  dq>u  $ei,  quid  agi- 
tur?  quid  novi?  quid  novi  accidit. 

Cupaliiqe  veichi  chem,  affer  illud,  nefcio 
quomodo  dicam,  appellem,  vocem, 

Qelai  ca  d§u,  mi  pxxteleal  mo  chei,  mi  /u- 
yilleal  mo  chei  a/nochi  tipantu  mo ,  non  datur 
medium :  aut  in  inferno  aeternum  ardendum, 
aut  gaudendum  aeternum  in  caelo. 

Chupiauquei  Curulemu,  qui  rumor  incre- 
brefcit,  quae  fama  vagatur  de  Curiilemu. 

Qixman  Qei  vachi  d$u ,  dolendum  profe&o. 

AieuQei  vachi  d$u,  rifum  movet  ifta  res, 

Piam  dQu,  piam,  piam,  totum  hoc  leve 

efl 


I 


*%*  0  Jfr  403 

eft  &  nugatorium,  falfa  haec  funt  &  inania, 
meri  rumufculi,  mera  fabula. 

Ladcun  eUa  que  dqu  mo ,  tot  adverfa  mihi 
triftitiam  pariunt,  moerore  me  afficiunt,  la- 
crymas  mihi  exprimunt. 

Muchai  vemqei  ta  \\i  uxxon  ella  que  dqu, 
fortuna  nihil  eft  inconftantius,  quod  cuiquam 
potuit  accidere,  cuivis  poteft. 

fna/euign  eUa  que  dqu,  felicem  hoc  malo 
me  ,  nifi  alia  fuccedant ,  abyffus  abyffum 
invocat. 

Venten  dqu  $elai,  nugae,  mira  de  lente. 

CoiUa  do>u  no ,  quidu  x\i  peelchi  d$u ,  a  ve- 
ritate  non  abhorrere  illa,  teftes  mihi  funt 
oculi,  meis  oculis  egomet  vidi. 

LeH  quimn,  certe  v.  certo  fcio,  comper- 
tum  mihi  eft,  compertum  habeo  explora- 
tumque. 

Ca  dg>u  tva,  hoc  eft  aliud,  longe  aliter, 
longe,  multo  fecus. 

Allcupamelan  veichi  dq>u,  nunc  primum 
haec  accipio,  nunc  primum  ad  aures  meas 
haec  fama  pervenit,  novum  hoc  mihi  eft  & 
inauditum. 

Pivallai  tva ,  non  eft  mentione  dignum. 

Yemein  ca  dq,u,  pergamus  ad  alia. 

Afpe  vachi  dq>u ,  huenu  prape ,  pu  p\x\\i  co- 
nai  v.  conpe ,  hanc  rem  filentio  tegamus,  ob- 
literemus ,    omittamus ,    oblivione   deleamus» 

Piquei  ta  duqu,  eft  in  proverbio,  dicit 
paroemia.  Pe- 


404  $&     $     Jfr 

Pelabin  vamqechi  huentu,  talem  hominem 
non  vidi. 

MA  huentu,  Magnanimus  ,  magni  aefti- 
matur,  magno  in  pretio  habetur. 

Mu  Che,  Nobilis,  illuftri  genere,  natali- 
bus  clarus. 

Epui  ta  xxi  ad,  utraque  manu  agilis. 

Requine  duam§echi  che,  homo  uni  rei  in- 
tentus,  pluribus  intentus  minor  eft  ad  lin- 
gula  fenfus. 

Aldii  vanei  x\i  nemel ,  eft  in  illo  Au&ori- 
tatis  plurimum  ,  magnam  habet  auAorita- 
tem ,  valet  auftoritate :  vir  graviffimus. 

Aldix.  vanei  m  piuque ,  magnanimus ,  ani- 
mi  excelfi. 

Adca%eprai  ta  che ,  alii  fementem  faci- 
unt,  alii  metunt. 

%amno  huentu,  homo  nullius  momenti, 
pretii,  utilitatis. 

Mleprachi  cke ,  nos  numerus  fumus,  & 
fruges  confumere  nati. 

Inche  cam  aiecahue%en  v.  inche  atecahue- 
Qen  cam  cki ,  an  ego  parafitus  aut  fcurra,  ut 
tibi  rifum  moveam,  excitem. 

Cackixgedin,  eft  meus  amicus,  familiaris 
eo  utor  familiariter. 

Huema  coxxilu,  Primipara. 

Qamno  culiin,  res  exigui  valoris,  pretii, 
parvi  facienda. 

Ta  xxi  Qamno ,  ta  x\i  pichi  que  Qamno ,  meae 
reculse,  mea  curta  fupellex. 


^  $  <»  405 

Domo  aw.il,  glaftum  bonum. 

Huentu  anil,  glaftum  malum. 

Domo  cal,  lana  bona. 

Huentu  cal,  lana  mala. 

Domo  coyam,  robur  alba,  quae  bene  & 
facile  ardet. 

Huentu  coyam,  robur  rubra,  qua&  iere  in 
fumum  abit,  ita  praeter  communem  aliarum 
Nationum  opinionem  foemina  veluti  magis 
perfefta,  aut  minus  imperfe&a,  antonoma- 
ftice  vocatur  domo  bonum/  mas  autem  huen- 
tu,  malum.      Alca  ^*W"n0,frenum  diuturnum. 

Allca  efpuela,  calcaria  permanentia. 

Yavix  cura  v,  cu/a,  lapis  durus,  tempori 
ac  conatui  reliftens. 

Inei  em?   quis  eft? 

Unen ,    primus. 

Une$e,  praecede. 

Unelei,  ftat  primo  loco. 

Unelepai,  prior  venit. 

Eimi  inageimi,  tu  fequeris. 

EpuQentu,  primus  a  primo. 

Cixla^entu,  primus  a  fecundo. 

517.    CAPUT  II. 

DE   DOMO    EJUSQUE    PARTIBUS. 

Domus,  aedes,  domicilium,  ruca.      Fami- 

lia,  gens,  genus,  rucatxx  Che.      Cafa,  do- 

muncula,  aedicula,  tavix,  mlehue.      Domum 

aedifico,    conftruo,    exftruo,    fabrico,   fabri- 

cor, 


4o6  «Sfc     ®    e*g» 

cor ,  erigo ,  condo ,  rucatun.  Cafa  ex  ramis 
ad  tempus  confe&a ,  p&to ,  cuni.  Umbracu- 
lum  ex  frondibus  conftru&um,  llauvutu. 
Umbraculum  quaerere ,  eo  fe  recipere ,  llau- 
v\xtun.  Septum  arundineum  intra  domum 
in  loco  privato  &  feparato  ad  quaedam  con- 
fervanda  vel  abfcondenda  fabricatum ,  huiHi. 
Cubiculum ,  conclave  interius ,  fecretius , 
catuntcu.  Ligna  domus  inter  fe  commifla, 
rudis  domus  tignis  &  trabibus  informata, 
r#dis  coagmentatio  domus,  cixpl.  717.  Co- 
lumna,  fulcrum,  Hnco ,  855.  Columnam 
erigere,  collocare,  hncoln,  ixncomn.  Lig- 
num  in  duo  brachia  fe  fuperius  extendens, 
dividens ,  cha&in.  Paries ,  pirca ,  tirca.  Pa- 
ries  terreus,  folidus,  tnun.  Illum  terram 
contundendo  conficere,  tnunn.  Luto  ali- 
quid  linire ,  contegere ,  delutare  aliquid , 
hui\an ,  huilpadn.  Fulcio ,  fuftentaculum , 
fulturam  addere ,  dechun.  Tabula  ,  afler , 
cafmamlL  Later  crudus,  laterculus  ad  fo- 
lem  exficcatus,  fed  non  coftus  aut  igne  to- 
ftus,  tica.  Te&um,  tacun  ruca.  Pertica, 
rami  ficci,  huimlU  IUos  colligere,  iisdem 
aliquid  adimplere,  parietem  ex  illis  confi- 
cere  poftea  luto  contegendum,  huimlln,  hu- 
imlltun.  Fundamentum ,  firmamentum , 
bafis,  anul.  Tegula,  cliollof.  702.  Tegu- 
larum  figulus ,  chollofvoe.  Calcaria  fornax , 
choilofmlhue.      Tegulas  conficere,  chollofn. 

Do- 


*%*&<&  407 

Domum  tegulis  operire ,  munire ,  tacun  rnca 
cAoUo/  mo.  Palearum  ad  tegendam  domum 
manipulus,  concan.  Hos  manipulos  confi- 
cere,  cutixn,  cuchun.  Suo  ordine  colloca- 
re ,  ligare ,  mcu/n.  Suggrunda  ae ,  fuggrun- 
dia  orum,  cuicuipa$i,  padal.  Conficere, 
padaln,  padaltun.  Pars  domfts  fuperior, 
laquear,  lacunar,  tabulatum,  pdll.  Fene- 
ftra,  alelhue.  Feneftella,  chocov,  choco/. 
Tranfenna,  clathri,  clathra  ferrea,  feneftrae, 
caqlcaql.*R\mdi9  rimula,  tou.  Oftium,  janua, 
porta,  fores,  uU&int  ullqin.  Leftus  arun- 
dineus ,  fponda ,  cahuitu.  Cella  vinaria , 
vinu  ruca.  Angulus,  upl.  Domus  pars 
pofterior,  choco/  nudo  ruca.  ^Edium  frons, 
facies ,  ad  ruca.  Solum ,  area ,  pavimentum, 
fuuVri.  816.  Area,  impluvium,  lepun.  A- 
rea,  ubi  frumentum  teritur,  lila.  Cors, 
cohors,  ftabulum,  ovile,  ma\al.  Turris, 
vuta ,  devu  ruca.  Palatium ,  aldun ,  ulmen , 
Apo  ruca. 

518,  Ire  de  domo  in  domum,  ruca  ruca 
miaun.  Accedo ,  devenio ,  pervenio ,  adve- 
nio,  acun.  EITe,  adefle,  mlen.  Ingredior, 
introeo ,  intro ,  conn.  Immitto  ,  intromitto, 
tcun.  Obfifto ,  obfto  ,  officio  ,  impedio , 
catiin  Infperatus,  inexfpeftatus  venio,  ex 
infperato,  praeter  opinionem  adfum,  u/cun- 
mapan.     Accipio,  taun.     Excipio,  recipio, 

lloun. 


4°8  %     S     # 

lloun.  Officia  in  hofpitem  conferre ,  illum 
honorlfice  excipere ,  liberaliter  habere ,  tra- 
ftare  ,  omnibus  officiis  profequi ,  affectari , 
dapin,  Sedeo,  anim.  Pono,  federe  facio, 
anbmn.  Vifo ,  invifo ,  vifito ,  faluto ,  cd- 
chaltun.  Sede  furg-ere,  fedem  relinquere, 
a  fede  recedere ;  fi  qua  fede  fedes ,  fique  eft 
;ibi' commoda  fedes,  illa  fede  fede,  nec  ab 
illa  fede  recede ,  anutipan.  Cum  bona  ali- 
cujus  gratia  abire ,  difcedere ,  valedicere  aii- 
cui,  ckalin,  chalitun.  Egredi,  excedere, 
exire,  utun,  tipan.  839.  Redire,  inautun, 
Extrahere  ,  huitantcun.  743.  Stillicidia  ha- 
bere ,  ftillas  per  teclum  in  domum  ferri ,  oun, 
huaiin.  Tego ,  operio ,  occludo ,  obturo , 
too,mn.  Teftum ,  opertum ,  &c.  effe ,  to$n. 
Deftrui,  dirui,everti,deleri,/tj/«,//(j/M.  Ruo, 
corruo ,  concido  ,  tein ,  larn.  Hifco ,  de- 
hifco ,  rimas  ag-ere  ,  toiin ,  /iu« ,  telofixn. 
Hio ,  rimis ,  fiffuris  fcatere ,  toumn ,  tiiUn , 
Humn.  Rima,  fiffio,  toii.  Hofpes ,  pe/Hxm. 
Hofpitio  aliquem  accipere ,  fufcipere ,  fuis 
teftis ,  domo ,  sedibus  excipere.  item ,  diver- 
fari ,  divertere  apud  aliquem ,  pellumn ,  pel- 
/umtun.  800.  Pulfo ,  januam,  fores  pulfare, 
pultare,  toncun.  Aperio,  recludo,  patefacio, 
refero ,  item :  patere ,  aperiri ,  nu\an.  Pate- 
re ,  apertum  effe  ,  alteri  aperire  ,  nlaln. 
Claudo ,  racumn.  Januam  impetu  claudere, 
nehuen  racumn.      Claudo,  includo,  concludo, 


«*&  $  dg»  409 

nuruftun.  Claufum  effe,  nHrixfn.  Fores 
repagulis  claudere ,  firmare ,  vefte  munire , 
dechun.  Repagulum ,  veftis  ,  racm ,  racm- 
voe.  Paterfamilias ,  dominus  dom&s,  den- 
cho  ,  yen  ruca.  Intus ,  intro  fe  adduxit,con- 
jecit  ,  minu,  puminu.  Intus  effe,  minun, 
minulen.  Intromitto ,  minutun.  Extra,  fo- 
ris,  foras ,  huecun.  Vix  ingreffus  egreditur, 
vix  egreffus  regreditur,  tipatipan,  conconn. 
Verrere,  ip&n,  lephn.  761.  Sordes,  purga- 
menta,  lep&ntu,  ipixntu.  Scopse,  ipuftue, 
lepvJiue.     Forica,  latrina,  mecahue. 

519.  Exempla,  Inei  m"  ruca  tva?  cujus 
eft  haec  domus. 

$en  ruca  %en,  fum  Paterfamilias ,  dom&s 
poffeffor,  dominus, 

Eimi  Calvixqueupu  mi  ruca  tva,  ad  te  o 
Calvuqueupu,  haec  domus  pertinet,  tua  eft 
haec  domus. 

Yebige  tva  $en  macun  ta  m"  ruca  mo ,  hanc 
veftem  ftragulam  porta  ad  aedes,  domum 
fui  domini. 

Ape  acui,  vill  teplcaquebi  ta  ruca ,  vix  do- 
mum  redux  perturbat  omnia. 

Quirxe  tipantu  v.  tipantu  mo  mlelaimi  ta 
mi  ruca  mo ,  anno  integro  abfens  domo  tua 
fuifti. 

Inche  m'  tuumom  v.  m  tuuuyeum  v.  ni  tu- 
uuyen  mo  v.  inche  m"  tuuuyeel  mo ,  v.  inche  m" 

C  c  tuu- 


4io  ^     $     <& 

tuuuyelmo ,  v.  inche  tuuuyen ,  i*W  mlecatui- 
mi ,  me  abeunte  tu  manQfti. 

g*/fl*"  fo  »m  chao?  %elai ,  adeftne  Pater 
tuus?  non. 

Contuvali  Patiru  ?  Patetne  acceflus  ad 
Patrem  ?  NB.  Non  pulfatis  foribus  apud 
Indos  nemo  irrumpit  nec  ingreditur,  etiam- 
fi  fores  fint  apertae ,  fed  accepta  prius  venia 
&  a  Domino  falutatus  &  invitatus. 

Conpahuelaian  rume  ta  mi  ruca  mo  pieimi, 
juro,  promitto  tibi  me  nunquam  deinceps 
in  domus  tuae  limine  politurum  pedem. 

Pe§elhuerumequilmi  vau  meu ,  noli  redi- 
re  huc  iterum,  aditu  deinceps  prohiberis. 

Chumal  laopnche  cupalqueimi ,  quare  ad- 
ducis  huc  homines  nequam,  latrones. 

Anhmrucaun ,  fibi  domum  aedificare. 

Rumenclei  ta  m  ruca ,  aedes  meae  ftillici- 
diis  patent,  fcatent. 

Pichinma  mo  mlen,  parum  difto,  abfum 
haud  procul. 

Reli  ta  m'  ruca ,  e  regione  ,  ex  adverfo 
mea  domus  fita  eft. 

Ta  m  peniun  deumaUeixx  ruca ,  nos  fratres 
foli  &  fimul  domum  exftruximus,  abfolvi- 
mus,  perfecimus. 

Ca  rucatun  ,  alio  migrare ,  in  aliam  do- 
mum  immigrare,  fedem,  domicilium  mu- 
tare. 

Mlequen  ruca  mo ,  fum  domi ,  domi  me 
contineo,  intra  domefticos  parietes. 


Utuan  pu  ruca,  redibo  domum. 

Pu  mlei,  minulei ,  minu  mlei,  eft  intus. 

Cupamelai  va  meu ,  non  folet  huc  venire. 

Chem  quintupaqueimi ,  quid  eft  quod  huc 
te  attulit,  quae  te  huc  adduxit  caufa?  quid 
tu  huc. 

M&tu  cara  mo ,  in  medio  civitatis. 

Miitu  mamll  mo ,  fupra  menfam. 

Ta  ni  umautuqueum  mo,  in  dormitorio 
meo. 

Chillcatuqueum  mo ,  in  mufeo. 

Iqueum ,   triclinium. 

Kdaucaqueum,  laboratorium. 

Incahue,  coquina. 

Tipatipatuquilmi  v.  conconquilmi ' ,  quiefce, 
mane  in  eodem  loco ,  noli  vix  ingreffus  exi- 
re ,  aut  egreflus  redire. 

Pepi  amoam,  licet  abire. 

Pepi  cupalaiam,  non  poflunt  venire. 

Rupaduamlam ,  nolunt  tranfire. 

Ullciiconpai ,    intravit  iratus. 

Pinolu  tuutui,    tacitus  exivit. 

g&ma  utun,  flens  redeo. 

AlduWei  ta  m  cafal,  habet  multas  arbo- 
res  unde  tabulas,  afleres  fcindat,  findat,  fecet. 

Tva  ticaiabuel  llechi,  hinc,  ex  hac  mate- 
ria  fient  laterculi. 

Requintuulpapeimi :  re  mi  quintuulpabin , 
ad  falutandum  duntaxat  huc  veni,  &  ut  tu 
raeos,  ego  confoler  labores  tuos. 

Cc  2  Pe- 


4"  ^     ®     «#» 

Pepapranu,  perperam,  fruftra  ad  me  vi- 
dendum  venit, 

Quintuquen  ta  m  eluam,  hofpitium,  di- 
verforium  quaero, 

Acule ,  nietuaimi,  lloubi%e,  fi  venerit,  ad- 
mitte,  recipe  illum. 

PellixmtuQechi  pin  ,  Hofpitium  ut  mihi 
apud  te  fit,  fi  tibi  moleftum  non  eft,  rogo. 

HueViin  Qelai?  munan  %ei  ta  xxi  munam? 
munan  $ei ,  an  datur  pro  me  locus?  datur. 

NiAabin  uVHcin,  januam  ipfi  aperui. 

Anilmbin,  obtuli  fedem. 

DuQubin,  ipfi  fum  locutus. 

Cume  da>u  pibin ,  comiter  illum  appellavi. 

Thyubin,  ipfius  gratia  ludicrum  egi. 

Peupabin,  ipfum  invifi,  vifitavi. 

520  Domtis  Supellex. 
Le&us ,  ledulus ,  ftratum ,  $\itantu.  Ster- 
nere  leftum,  Qtantun.  quod  fit  colligendo 
gTamen  vel  herbas ,  quibus  dormiens  incum- 
bat.  gtan ,  gramen.  Fulcrum  le&i ,  cahuitu. 
Cunse,  cunabula,  incunabula,  dcha,  c&plhue. 
717.  Storea ,  teges ,  tegeticula ,  dami ,  llami, 
llapin.  Pavimentum  ftoreis  tegere,  fterne- 
re,  damin.  Pellis,  corium,  quod  fit  pro 
le&ulo,  huaquin,  nonque.  Cervical,  metl, 
metlhue  778.  Pulvinar,  nonque.  Tegu- 
men,  tegumentum,  integumentum ,  operi- 
mentum,  tacun.      Pedlen,  rumca.      Scopae, 

fco- 


fcopula  fetacea,  lepiihue,  ipiihue.  Rigo,  ir- 
rigo,  queipllcon.  518.  Cantharus,  ampho- 
ra,  urna,  can,  metahue.  Cantharus  niger, 
purunco.  Vas  ligneum  ad  bibendum,  mal- 
hue.  Luteum  vas ,  rau  charu  ,  pe\e  charu. 
Vitrum,  lilco  Olla,  chaUa,  llupiig,  dqoll. 
OUa ,  in  qua  potus  coquitur ,  cblilhue ,  clilue. 
Olla,  in  qua  fervatur,  huicun  Olla  in  fum- 
mitate  fra&a,  caeterum  non  inutilis,  huilpe- 
$elu  chaUa  Dolium ,  hydria ,  cadus ,  carca, 
mefeQ,  mencuhue.  Vas  in  qua  fervantur  ef- 
culenta ,  rebun  Lans ,  catinus ,  paropQs,  ca- 
tillus ,  catillum ,  orbis ,  difcus ,  patina ,  lican, 
pichi,  iod  pichi,  tfata,  iom  vhta  lican.  Dif- 
cus  luteus,  lican  Difcus  ligneus,  ralli, 
tonco.  Difcus  luteus  major,  lupe.  Pollu- 
brum ,  malluvium ,  leupe ,  naucuhue.  Can- 
tharus  pi&us,  elegans,  huirin,  huijin  can. 
Cochlear ,  cochleare ,  huitti ,  huiti.  Coch- 
leare  majus,  tudicula,  vxita  huiti.  Culter, 
cultellus ,  huinu.  Salinum ,  falillum ,  chadi- 
hue.  Calathus,  quafillus  rebus  folidis  me- 
tiendis,  &  liquidis  purgandis,  fecernendis- 
que  deftinatum,  chaihue.  554.  Colo,  per 
qualum  aut  cilicium  liquorem  purgare,  item. 
eliquo,  liquorem  ex  uno  vafe  guttatim  in 
alterum  effluere ,  chaitun ,  chaihuetun.  Fari- 
nario  cribro  fuccernere ,  farinam  fubcernicu- 
lis  purgare,  excutere,  chunidn.  Incerni- 
culum,   fubcerniculum,   pollinarium,   cribrum 

Cc  3  fe- 


414  ^     &     e#* 

fetaceum ,  chunidhue.  Mantica  ,  hippope- 
ra ,  bulga ,  faccus ,  hualca ,  llaban ,  tarintcu. 
Marfupium,  crumena,  yapau  Gladium, 
cultrum  acuere,  aciem  ad  cotem  ducere, 
idan,  llimentun  Cos,  ida,  llimerx,  llimm- 
cura  768.  Molae  lapis  inferior,  cudi.  Su- 
perior,  rxumcudi.  Scopse  ad  volvendum, 
revolvendum,  aliquid  in  orbem  verfandum, 
ru$i. 

521.  EITe  neceffarium,  necefle ,  pitun. 
Egeo ,  duamn.  Jaceo ,  hic  jacet  Regum  ma- 
ximus ,  hic  fitus  est ,  fub  hoc  lapide  ejus  ofla 
teguntur,  quiefcunt,  mlen,  cudulen.  E  le- 
Ao  furgere,  vutan.  Cubo,  recubo,  recum- 
bo,  cudun.  711.  Concubo,  cudumn,  cuduln. 
Obliquo  corpore  recumbere,  tierclen.  Stri- 
deo,  cilquirn.  Scindo,  feco,  caedo,  abfcin- 
do ,  refeco ,  amputo ,  catixn.  Aciem  gladii , 
cultri,  aut  vafis  labrum  curtatum,  diminu. 
tum  elfe ,  huilefcun.  Gladium ,  cultrum  acu- 
ere ,  yxx^mn.  Mola ,  lapide  molere ,  glircxxn. 
Veho,  porto,  adveho,  aveho,  fero,  ien,  yen. 
753.  Evacuo,  depleo,  exhaurio,  vacuum 
facere ,  hueWiln  Demitto ,  nailiimn ,  nacmn. 
Mitto,  yevaln.  Miflito:  crebro  mittere,  ye~ 
valmn,  yevalquen. 

522.  Exempla.  Ta  xxi  %amno ,  ta  ni  pichi 
que  Qamno ,  res  mea  familiaris,  mea  curta 
fupellex. 

Inei 


f&>     ®    <&  415 

Inei  m  mofleel  vachi  cuUin  ,  quis  his  re- 
bus,  mercibus  indiget,  cui  his  opus  eft. 

Inche  ni  monoal  mai,  ego  illis  non  indi- 
geo.  92.  93. 

Mnatubiqe  veichi  lican,  agedum,  quid 
moraris ,  abfume  ferculum  tuum. 

Ralli  deumaimi  cafcaman  opnolu ,  fecifti , 
perfecifti  difcum  ligneum,  quamvis  non  fls 
faber  lignarius. 

Chum  cofque  catuabun  v  chum  catiicof- 
queabun  Qenochi  huinu  v>  qenochi  huinu  mo , 
qua  ratione  fcindam  panem  absque  v.  carens 
cultro. 

nillaval$e  quirie  can  pulcu ,  mitte  petitum 
amphoram  vini ,  cerevifise 

Tva  mencuhue  pulcu  wi  acixmom ,  in  hoc 
vafe  allatum  fuit  vmum. 

Yecupamn,    venite   acceptum,    accepturi. 

Mlei  rau  ta  ni  mldqpllam ,  dqpll  ta  xxi  mlam 
v.  mlabium,  habeo  cretam,  unde  ollas  con- 
ficiam. 

CuMintuabi^e  HuenumiVia  quine  chaihue 
murque,  Huenumillae  modium  farinae  toftas 
folve.    472.   473    437.    438.    439.    452.    554. 

523.    CAPUT  III. 

DE  TEMPLO  ET  REBUS  SACRIS. 

Colo,  veneror,  vereor,  revereor:  Reve- 

rentiam  alicui  prseftare,  exhibere,  honorem 

habere ,  ilfchin*  844       Precor  ,   preces  fun- 

Cc  4  dere 


n 


416  ^  &  ^g. 

dere,  recitare,  amomarin.  680.  Sacrum, 
res  divina,  Miflae  Sacrificium,  Liturgia, 
Mijfa.  Rem  facram ,  divinam  facere ,  Mif- 
fam  celebrare ,  Sacris  operari ,  caeleftem  im- 
molare  Hoftiam,  Sacrificium  facere,  pera- 
gere ,  Mijfapin ,  Mijfan.  Sacrum  folemne , 
vhta  Mijfa.  Miflae  Sacrificio  miniftrare,  Sa- 
cris  infervire,  cooperari,  Mijfapiclon.  Au- 
dire  Sacrum,  Sacro  intereffe,  allcUMiJfan. 
Aliquem  de  peccatis  audire,  confefGonem 
ejus  excipere  ,  alldxn  Confeffion,  allciiCon- 
fejfalun.  Infantem  luftrali  aqua  tingere ,  im- 
mergere,  abluere,  confpergere,  perfundere, 
facro  fonte  luftrare,  baptifmate  initiare,  ex- 
piare ,  bautizan.  Sacra  fynaxis ,  facrofan&a 
Communio,  Comunion.  Caelefti  pane  fe 
reficere,  Euchariftiam  accipere,  facram  fy- 
naxin  fufcipere ,  recipere ,  tavn  ta  fanta  co- 
munion.  Sacrofan&am  Euchariftiam  alicui 
porrigere ,  miniftrare ,  dare ,  elun  Comunion. 
Transmutare ,  tranfubftantiare ,  in  rem  aliam 
convertere ,  duVian.  642.  Me  do  alteri  ut  ab 
ipfo  comedar ,  eluutun  ta  xii  iael  v  ial  v.  ilel- 
caun.  Sacrum  initiale  primuih,  hue  Patiru 
ni  quine  Mijfa  v.  unen  Miffa. 
Piaculare  facrum,  cura  Mijfa.  NeoMyftes, 
hue  Mijfan  Patiru.  Altare,  Mijfapihue, 
Mijfaqueum.  Liber  Miflalis ,  Mijfan  chillca* 
Peccatum,  huerilcan.  742.  743. 

524.   Exempla.   afentubi  ta  DIOS ,  Deum 

O. 


•*&  $  d«*  417 

O.  M.    abjecit :    confregifti    jugum    meum , 
dixifti  non  ferviam. 

Pepi  amomarilaiaimi  v.  rupallaimi  quine 
amomariqueum ,  non  poteris  perfolvere,  re- 
citare  unum  Rofarium. 

Quinechi  allcxiMijfapalaiabuimi  rume,  fieri 
pofBt,  ut  ne  una  faltem  vice  Miflae  Sacri- 
ficio  afliftas  ? 

Tenpan  Miffa  mo,  opportuno  tempore 
ad  Sacrum  audiendum  accefli. 

Coni  Mijfa,  Miffa  coepta,  incepta  eft,  Sa- 
cerdos  Sacrum  inchoavit,  aggreffus  eft. 

Tipai  Mijfa ,  Miffa  eft ,  eft  finita ,  Sacer- 
dos  Sacrum  jam  abfolvit 

MiJ/a  Patiru  /anto  nemel  mo  duUabi  ta  cof~ 
que  JESU  Chri/io  ni  mupin  anca  meu ,  Sa- 
cerdos  verbis  Confacrationis  panem  ih  ve- 
rum  JESU  Chrifti  Corpus  tranfubftantiat. 
•  qjLamun  ta  m  huerilcan  mo ,  Taedet  me , 
vehementerque  pcenitet  peccati  mei, 

Huema  laiabun  pin  v  caUi  lachi  pin ,  hue- 
rilcalan  v.  huerilcahuelaian  maif  malo  mori 
quam  peccare. 

Reliqua  ad  hoc  Argumentum  pertinentia 
V.  in  Parte  tertia  a  No.  575.   ufque  ad  676. 

525.    CAPUT    IV. 
DE   FORENSI    CURIA. 
Praetor,    urbis   Praefe&us,     Toquicaraque- 
lu,   Toquicaravoe ,   Toquicarachi ,  Toquicara- 

Cc  5  quechi, 


4*8  <«*»     @     d£> 

quechi,  Toquicaraqfichi  che.  Judex,  Apo , 
toquiquelu.  Juftitia ,  aequitas ,  mupin  toquin. 
Tribunal,  Toquin.  Altum  tribunal,  viita 
toquin.  altius ,  iod  vixta.  fupremum ,  mu  zoi- 
ta.  Territorium ,  jurisdidionis  tra&us , 
Toquitu  mapu.  Lis ,  caufa  ,  controverfia , 
duam,  d$u.  Confilium,  monitum,  repre- 
henfio ,  glam  Res  occulta,  fecreta,  abfcon- 
dita  ,  llum.  Inquifitio ,  difquifitio ,  inaru- 
men.  Rogatio,  interrogatio ,  percunclatio 
de  re  nova,  ramtud$u  Deliftum,  huerin, 
huerilcan.  Debitum :  cudiael  uhuem.  Dam- 
num  emergens,  cutancaun  714.  Mos,con- 
fuetudo,  ufus,  ad.  Mos  Regionis,  Provin- 
ciae,  Regni,  ad  mapu.  Lex,  mandatum, 
praeceptum ,  jurisdi&io.  Item  :  mandare , 
praecipere ,  toquin ,  toquiln.  Poena  Talionis, 
Cafcus  Cafcam  ducit ,  dignum  patella  oper- 
culum ,  taflonco ,  chaflonco.  Re&a  fententia, 
judicium  aequum,  mupin  toquin. 

526  Culpam,  crimen  in  aliquem  con- 
ferre,  derivare,  conjicere;  tranfcribere,-  no- 
xam  alicui  adfcribere,  attribuere,  adelcan. 
Os  obvertere,  e  regione,  ex  adverfo  con- 
fiftere ,  adman.  Accufo :  agere ,  facere  reum; 
crimen  alicui  objicere,  deferre  nomen  ali- 
cujus,  in  jus,  in  judicium  aliquem  vocare, 
tcun,  thcun,  nilmun,  daUumtun.  Celo,  oc- 
culto,  tego,  clam  aliquid  habere,  tacun. 

Ex- 


«Sfc  @  dfr  419 

Exploro,  comperio,  deprehendo ,  inadqun, 
dqmn.  De  aliqua  re  edoceri,  notitiam  ha- 
re,  aliquid  ad  aures  pervenilTe,  delatum, 
perlatum,  allatum  effe,  hueun.  Aliquid  effe 
manifeftum,  clarum,  perfpicuum,  apertum, 
minime  obfcurum ,  pmalen.  Manifefto,  pa- 
lam,  aperte,  pina.  Voco,  arceflb,  accio, 
mtmn.  Quaero,  interrogo,  exigere  ratio- 
nem  de  aliqua  re,  ramtun.  Refpondeo, 
refponfum  dare ,  praebere ,  tafdu$un.  Dico, 
aio ,  loquor ,  pin.  Affirmo ,  affero ,  affevero, 
affeveranter  affirmo,  maipin.  Infufurrare 
alicui :  in  aurem  aliquid  alicui  dicere ,  caf- 
culun.  Nego,  abnego,  denego,  inficior, 
inficias  eo,  Auabiiln,  mayen.  Teftis,  teftem 
efle,  vutalen.  Commentitio  crimine  ali- 
quem  petere,  fcelus  in  aliquem  invidiofe 
comparare,  conferre;  calumniis  me  oppri- 
mere  conantur,  vutalcoMadqun.  Refero, 
narro,  recenfeo,  nutamn  Hiftoria,  narra- 
tio ,  applogus ,  fabula ,  nitam.  Merum  com- 
mentum,  fabella,  epeun  Fabellis  dele&ari, 
fabularum  auditione  duci ,  capi ,  epeuduamn. 
Interpretor,  expono,  explano,  explico, 
entudu%un.  Interpello,  ecun,  eculn.  Ob- 
turbari,  haerere,  ecun.  Infto,  urgeo,  per- 
fequor,  argumentis  veritatem  elicere,  ratio- 
num  pondere  exprimere  ,  dan.  Reflfto , 
oblifto,  repugno,  fe  opponere,  chaiitun. 
Denuntio,  tculn.      Alicujus  res  geftas  vitu- 

pera- 


42o  ^jfc     &     c^ 

perare,  reprehendere ,  fugillare,  pro  fuper- 
vacuis  elevare,  vitio  aliquid  vertere,  cnmi- 
nis  loco  objicere,  iichan.       Impedire,  pro- 
hibere    controverfias ,    contentiones ,    difcor- 
dias,    catixdqpn.       Fide,   patrocinio,   praefi- 
dio  alicujus  uti ,  poulun.     In  aliena  fe  infer- 
re ,   intrudere ;  non    vocatus    ades ;    &   fine 
fuffragio    cenfuram  geris,   conumtun.      Ne- 
gotium   urgere,   excitare,   fufcitare,    alere, 
fovere ,  ina$ion.     Protego ,  defendo ,  tueor , 
au&oritatis     fuae    clypeo    tegere ,     munire , 
chailtunman,  piauln.       Pro   aliquo   dicere, 
caufam  alicujus  agere ,  partes  alicujus  fufci- 
pere,   du%unman       Deprecari,    intercedere 
pro  alio,   ufchinduqunman       Negotium  di- 
rigere,     componere,    ritomn.        Adipifcor, 
nancifcor,     confequor,     obtineo,     impetro, 
conata  perficere;  voti  compotem  fieri,  rem 
ad  exitum  perducere,  huifn.       Vincere  in 
contentione,    compotem  voti  fieri;    evadere 
invitis,   relu<5tantibus ,   gementibus   inimicis, 
mann.       Vix  non  obtinere,  ampeln.       Non 
perficere,  non  obtinere,  malum  exitum  for 
tiri,  huelen,  huera  tipan.     peritiam  in  agen- 
do  habere,   confequi,  adln        Invenio,  re- 
perio,    deprehendo,    penmaln.       Convinco, 
coarguo ,  nopin.       Mando  ,  jubeo ,  volo,  im- 
pero ,  pin.      Prohibeo ,  veto ,  catixtun ,  c<Uh* 
man>        Deponere    argentum,    veftem,     &c. 
apud  aliquem ,  rann ,  ranknon.     Aliquid  ali- 

cui 


eui  injungere,  mandare,  commendare,com- 
mittere;  curam  illi  delegare,  demandare, 
eln ,  elvaln.  723.  De  pretio  cum  aliquo  pa- 
cifci,  convenire,  daqueln.  Mitto,  lego, 
huerchn.  Opus,  neceffe,  neceffarium  effe, 
pitun,  pneqen.  Facio,  efficio,  fingo,  effin- 
go ,  formo ,  mvdn ,  vemn.  Fa&ito ;  crebr6 , 
faepe  facere ,  vemtun.  Utique ,  ibo  u- 
tique,  non  committam  ut  abfim,  mutu,mu- 
Min.  Defino,  ceffo,  defifto,  omitto,  fuper- 
fedeo,  ucaln.  Recupero,  exigo,  repeto, 
dupen,  unopitun.  Reddo,  reftituo,  uxxotun. 
Solvo :  Creditoribus  fatisfacere ,  aes  alienum 
folvere ,  aere  fe  alieno  levare ,  liberare,  verfu- 
ram  facere,  cuUinn.  Trado:  traditio,  uln9 
elun.  Accepto ,  confentio ,  eia  pin ,  mai  pin. 
Finem  facere,  fortiri:  acceptilatio ,  apocha, 
mulpiintun.  Vincere,  caufam  obtinere,  pro 
me  judicatum  eft,  fuperior  a  judicio  dif- 
cefli.  Item:  fubjicio,  fubdo,  fubigo;  in 
fuam  ditionem  aut  poteftatem  redigere ,  §an~ 
con,  Qancoln. 

527.  Exempla,  Pichi,  vuta,  iom  pichi, 
iom  vuta,  mu  vuta  Apo ,  Judex  ordinarius, 
delegatus,  fubdelegatus  fuperior,  inferior, 
parvae,  magnae,  minoris,  majoris,  fupremae 
jurisdi&ionis. 

Toquivalnolu ,  incompetens,  incapax  Do- 
minii,  Jurisdi&ionis. 

Eimi 


4"  *&     &     dfr 

Eimi  mi  toquiabiibiel  %ebulu  ta  mapu,ven- 
tenlaiabui  huenevoe,  fi  tu  Rempublicam  ge- 
reres,  adminiftrares ,  clavum  Reip.  teneres, 
moderareris ;  non  profe&o  effet  tanta  furum, 
latronumque  multitudo. 

Toquivalaimi ',  iudignus  es ,  qui  aliis  prae- 
fis,  praBficiaris,  juftitiam  adminiftres 

Mapu  dg>u  ta  ni  pepilmaqeal  pu  Huinca  ta 
m  duam  llechi,  officium  Hifpanorum  eft  re6 
Indorum  refte  &  bene  conftituere. 

Inche  toquiabin  vachi  dQu ,  hanc  rem  in 
me  recipio,  mea  fide  fufcipio,  ego  pericu- 
lum  praeftabo,  fi  res  perierit. 

Inche  daquel%en ,  haec  res  meae  curae  &  di- 
ligentiae  commifia  eft. 

Ciime  que  Apo  xaHau  toquibiqn  ta  m"  pu 
Che ,  Reftus  Judex  omnibus  &  fingulis  aequus 
eft ,  expendit  cujusque  merita ,  perfonam 
non  curat,  non  hominis  fpecie  aut  benevo- 
lentia  fed  aequitate  &  virtute  ducitur,  di- 
gnitati  ac  meritis  cujusque  favet,  non  per- 
fonae. 

Inche  Qetui  vachi  dgu ,  haec  res  ad  me 
devoluta  eft,  hoc  negotium,  haec  caufa. 

Eimi  daqueXeimi  vachi  d%u,  hujus  rei  cu- 
ram  tibi  delego,  demando,  committo. 

Inche  m*  toquin  v.  toquibin  tvaf  hoc  ad 
meum  tribunal  pertinet. 

Eimi  mi  duam  tva,  eimi  elval$eimi,  da 
quel§eimi,  tibi  hoc  onus  injunftum  eft,  haec 

per- 


perfona  impofita  tibi  eft,  has  partes  fufce- 
pifti,  fubmfti  tu. 

Inche  gen  te  v  gen  cullin  gen ,  hoc  ad  me 
attinet,  pertinet,  fpe&at. 

Inche  veimo  conumtuquelan ,  vei  peabi  ta 
Apo,  noli  me  in  hanc  turbam  vocare,  ne 
me  in  tricas  iftas  conjicias,  ego  in  illa  non 
me  induco,  infero,  haec  ad  fuperiorem 
fpe&ant. 

Pehuelaiabun  v.  pehuelaiaiabun  vachi  hu- 
entu,  uqechi  renmabi  ta  m  duam,  utinam 
illum  hominem  nunquam  videam  deinceps.* 
unius  tantum  negotii  eft,  uni  rei,  nec  plu- 
ribus  intentus  eft. 

Chumal  vau  conpaimi,  ta  mi  piel  molai 
vachi  dgu,  imperitus  apud  doftos  judicium 
quid  interponis  tuum .-  cur  non  vocatus 
ades,  &  fine  fuffragio  cenfuram  geris?  tua 
fententia  hac  in  re  nobis  opus  non  eft. 

Eimi  molan ,  mihi  te  opus  non  eft. 

Eimi  rume  molai  vachi  dq>u ,  nec  tua  opera 
hac  in  re  indigemus ,  non  eft ,  quod  hac  de 
re  lis  follicitus ,  non  eft  quod  de  hoc  labores. 

La$mval$ei,  homicidii  illum  accufant. 

ophuelai  d$u  vachi  huentu,  non  invenio 
caufam  in  hoc  homine,  abfolutus  eft. 

Piqpn  tva,  vulgo  dicitur:  ita  praedicant, 
ea  fama  vagatur,  hoc  in  omnium  ore  & 
Termone  verfatur. 

Mi  piq>en  tva ,  haec  rumor  de  te  fpargit , 

hic 


4*4  *&     &     dfr 

hic  fermo  de  te  diflipatur;  li  ea  quae  de  te 
rumoribus  afferuntur,  certa  fint,  nec  teme- 
re  diffipata. 

Cheu  pegei  vachi  dqu,  ubi  accidit,  unde 
fcitur,  conftat?  quis  dixit. 

Chumtubin,  vamQechi  pilelcaeneu,  quid 
illi  feci,  quod  ita  de  me  loquatur. 

Adtubi  ta  w  coiUatual ,  eft  mendax,men- 
daciorum  architeftus  /  fuis  mendaciis  illu- 
fit  quam  plurimos. 

Qelai ,  falfa  hsec  funt  &  inania,  a  veritate 
abhorrent,  tota  res  mendacio  nititur. 

Cathtubimn  ta  mn  pillelleteu,  curam  ha- 
betote  famae,  bonique  nominis. 

lom  duguquilmi,  tace,  filentium!  fufficit, 
fatis  eft. 

Tculbin  Apo  mo ,  illum  accufavi  apud 
Praetorem. 

Inarumeyei  ta  w"  huerilcan ,  ta  w"  hueril- 
camom,  jam  de  ejus  delifto  inquiritur,  fit 
inquifitio,  ftudiofe  inquirunt  in  ipfum  & 
ejus  complices. 

Diqmyecvkme§equei  ta  w'  huerin,  ipfius 
delifta  jam  patefiunt. 

Diqmgei  ta  i\i  huerilcan ,  ejus  fcelus  com- 
pertum  &  exploratum  habetur,  eft  fceleris 
manifeftus,  in  fcelere  deprehenfus. 

ChaQalei,  eft  clarum,  apertum,  planum, 
res  nota,  manifefta. 

Quimnoel  cam  chi?    res   eft  minime  ob- 

fcura , 


*&  @  Jfr  425 

fcura ,  perfpicua  ,  luce  ipfa  clarior ,  adeo 
aperta  ell  &  illuftris,  ut  in  dubium  vocari 
non  poffit ;  eft  notorium. 

Teye  mlebui,  ille  eft  teftis,  ille  praefens 
aderat. 

Mi  vutalen  mo,  eimi  vutalebuimi ,  oculatus 
teftis  es,  coram  aderas. 

Quimcloen,  allcucloen,  te  atteftor,  teftem 
te  do ,  adhibeo ,  appello. 

Allciltulen  vachi  da>u,  audio,  accipio,  ex- 
audio,  aures  praebeo,  pronis  auribus  acci- 
pio,  aufculeo. 

PiyecuixmeQe ,  incipe ,  dicendi  initium  fac, 
dicere  aggredere,  profequere. 

Manchaquechi  du$u$e ,  ne  tam  celeriter 
verba  expedias,  non  tam  rapido  orationis 
curfu,  non  tanta  volubilitate  linguae. 

Chem  iom  piabunf  quid  dicerem  amplius. 

Pivallai,  non  eft  mentione  dignum 

Qelai  catildgualu,  an  nemo  eft,  qui  iftos 
contineat,  pacem  inter  iftos  procuret,  hos 
ad  concordiam  revocet. 

Mupiqueimi,  vere,  verum  dicis :  fuadet 
hoc  ratio ,  hoc  eft  rationi  confentanetim , 
cum  ratione  conjun&um. 

Inche  Qelai,  inche  mo  Qelai,  abfit ,  non  ve- 
lim,  nec  feram,  ut  me  tahbus  annumeres. 

Mlei  ad  mapu,  invaluit  hic  mos,  incre- 
buit  hic  ufus  &  confuetudo,  more  majorum 
ita    comparatum   eft,    id  jam   ufus   &  con- 

D  d  fuetu- 


4^6  Ijfc     $     Jfr 

fuetudo  fufcepit,  obtinuit,  id  in  confuetudi- 
nem  venit:  haec  mdulta  confuetudo  eft,  fo- 
lemne  iftuc  eft  ,  ufu  &  confuetudine  re- 
ceptum. 

%elai  ta  m  mapu  meu  vamQechi  ad,  talis 
mos  apud  nos  non  eft. 

AOxlabimn  vachi  mapu  ni  huera  ad,  v  ad 
mapu  tva,  nolite  conformari  huic  feculo. 

Qehuelai  ulchen  v.  ulcheun,  mos  vendendi 
vel  emendi  perfonas  jam  non  viget,  perfe- 
verat,  licet. 

Adtulabi  vachi  dQu  ta  m  mapu  v.  quimlai, 
hoc  in  mea  Patria  nefcitur,  non  fervatur, 
tenetur,  vim,  robur  non  habet. 

Quinei  v.  quine  gei  ta  mi  ramtuabin ,  unam 
rem  te  rogo,  interrogo,  ex  te  quaero,  fci- 
fcitor,  percun&or. 

Numuntcu$eaimi  ta  mi  huenemom  v.  mi 
hueneuyemom ,  furti  te  reum  agent ,  facient , 
furti  tibi  crimen  objicient. 

Ucalel  cuUin,  bona  dereli&a. 

TXehuenmoquelai  vachi  dq>u,  Qnen  mtnmo 
mlei,  hic  ingenio  magis ,  quam  viribus  opus 
eft,  arte  non  Marte. 

Qelai  ta  ni  chaftunmaiaeteu ,  hominem  non 
habeo  :  deeft  ad  quem  tanquam  ad  aram 
confugiam,  qui  me  adjuvet,  protegat,  tueatur. 

ChaftunmabiQe  ta  mi  pu  caine  ,  Jefu  Chri- 
flo  ni  piel  mai,  diligite  inimicos  veftros ,  ait 
Dominus. 

m 


Zii  mtetun  v.  mtenn  v.  mtepun  cupamom- 
tulbin,  fummis  viribus  egi,  ut  illum  libera- 
rem. 

Inche  m"  pepilque  vill  mlan ,  laborabo  pro 
viribus;  quantum  poflum  pra&ftabo;  cona- 
bor  quantum  in  me  eft,  acerrime  conten- 
dam,  quoad  potero  dimicabo. 

Mi  vemn  vemaimi,  quantum  potes  enite- 
re,  conare,  perfice. 

TXi  elubiel  eluabin,  dabo  quod  v.  quando 
potero. 

Glamchealu  huema  glamupe ,  monendus  ne 
moneas;  qui  alium  accufat,  a  reprehenlio- 
ne  ipfe  immunis  Gt. 

Llumpe  veichi  dqu,  ne  foras  mittas,  fe- 
cretum  ferva,  nemo  refciat. 

Huivi  v.  huifi  d$u,  jam  res  eft  compofi- 
ta:  lis  ex  padlo  &  convento  dirempta. 

Huele  duamn  em!  oleum  &  operam  per- 
didi;  amici  omnia  perdidimus. 

vden§ei  ta  mi  chaixtunman,  optime  rem 
tuam  geffifti,  acerrime  pro  te  pugnafti,  mi- 
nime  tibi  defuifti. 

Zlo  duQuimi,  concinna  fuit  &  elegans 
tua  oratio,  feftiva,  compta,  &  tempeftivis 
jocis  afperfa,  peracutisque  fententiis  condita. 

Aldix  eluQevalimi  ,  dignus  es,  qui  am- 
plilfimis  praemiis  decoreris,  afficiaris,  done- 
ris.  420.  422.  498.  499.  500.  516.  484. 
486.   489. 

Dd  2  528. 


4^8  «$&     ®    & 

528.  Reorum  Supplicia. 
.  Quaero,  inveftigo,  indago ,  quintun.  Stre- 
pitum  edere,  ialalcaun.  Obfervo,  oppe- 
rior,  praeftolor,  lloftun.  Promptum,  ex- 
peditum,  paratum  effe,  llpan,  llpalen,  lloyun. 
Sequor,  infequor,  fubfequor,  veftigia  ali- 
cujus  premere,  veftigiis  infiftere,  inan  373. 
Veftigiis  aliquem  fequi,  perfequi,  infe&ari, 
inapran.  Perfequor,  oppugno,  vexo,  ex- 
agito,  datun.  Veftigia  alicujus  perfequi, 
illum  diligentiflime  perveftigare,  inarumen, 
tnapnon.  Affequor,  confequor,  din,  ditun. 
Inveniri ,  reperiri ,  pe§etun.  Arripio ,  pre- 
hendo,  apprehendo;  unguibus,  unco,  am- 
babus  manibus  tenere,  qtun.  Prendo,  te- 
neo ,  capio ,  anfam  arripere ,  maniun  injice- 
re ,  huichan ,  huitan ,  huichatun.  743.  In  car- 
cerem  conjicere,  condere,  mittere,  ducere, 
deftun.  Funibus  aliquem  ad  columnam  al- 
ligare,  tarin.  Cuftodio,  fervo,  elcan.  Ob 
oculos  habere:  hoc  tibi  curae  lit,  in  hanc 
curam  incumbe,  quintunien.  Multis  mife- 
riis  &  aerumnis  premi,  opprimi,  fortuna 
uti  infenfa  &  iniquifllma,  piaun.  Traho, 
rapto ,  huitdn ,  huiqdn  Minor  ,  minitor , 
minas  adhibere ,  jaftare ,  aneltun.  Clavaaut 
fufte  contundere,  dafcan.  Scutica,  flagel- 
lo,  fufte,  baculo  i&um  infligere,  huivuln. 
Fufte  aliquem  caedere,  percutere,  verbera- 
re,  contundere,  mtann,  mtancixn,   dafcanf 

mamlltun. 


mamlltun.  Torqueo,  crucio,  excrucio,  dif- 
crucio,  excarnifico,  cutantun.  Punio,  ple- 
<fto,  fupplicio  aut  gravi  poena  aliquem  affi- 
cere ,  fupplicium  de  illo  fumere ,  in  illum  ani- 
madvertere ,  hueracan.  Flagello ,  verbero : 
multi  in  Chrifti  patientis  memoriam  flagris 
fe  caedunt,  in  fe  ipfos  acriter  faeviunt;  funi- 
culis,  ferreis  tribulis  infertis,  dorfum  lace- 
rant,  cruentant,  tpun.  Vibex,  vibices  fu- 
pereffe ,  exftare ,  popofn9  popofcun.  Vincu- 
lis  hominem  folvere ,  exfolvere ,  exuere ,  li- 
berare,  eximere,  expedire,  e  carcere  emit- 
tere,  dimittere,  leln,  ledcumn,  lelcumn.  In- 
genuum  &  fui  juris  effe,  nulli  obnoxiurtl, 
liberum  effe,  lludn.  Exilio  hominem  mul- 
tare ,  in  exilium  mittere ,  exigere ,  ejicere , 
nobilem  virum  relegare ,  profcribere ,  aman- 
dare ,  deportare ,  omni  Gallia  Romanis  v.  Ro- 
manos  interdixit,  giuntun.  Aliquem  aliquo 
ejicere,  tpuntun.  Fuftibus  aliquem  immit- 
tere,  intromittere ,  metantcun.  Compedes, 
mtUa  eculU  Compedibus  hominem  vincire, 
milla  eculln.  Ferre,  proferre,  dare,  pro- 
nunciare  fententiam  mortis ,  lape  pin*  Ad 
mortem  damnari,  lape  pi$en.  Sufpendo, 
fufpendio  vitam  finire,  niduhuen.  Semet- 
ipfum  fufpendio  necare,  niduhueun.  Sus- 
pendo ,  p&U&ln ,  pltln.  Pendeo ,  pixltixn. 
Suffoco,  elido,  ftrangulo,  fpiritum  interclu- 
dere,  gulam  alicui  frangere,  $tun.  733. 

Dd  3  529- 


430  **&>%$<& 

$2t).  Fugio,  fugam  arripere,  capeffere, 
fe  in  fugam  conjicere ,  fugae  fe  mandare , 
commendare ,  fe  fugse  vel  in  fugam  dare , 
fuga  fibi  confulere ,  aufugere ,  nuUn.  So~ 
lum  vertere ,  profugio ,  miticun.  Abdere 
fe  in  aliquem  locum ,  latebris  fe  occultare , 
fe  in  latebras  conjicere ,  fe  in  locum  abdi- 
tum  detrudere ,  alicubi  delitefcere ,  llumpun, 
elcantuun.  Occulto,  celo,  abdo,  tego,  con- 
do ,  abfcondo ,  recondo ,  llumln.  Ctam , 
clanculum  abire,  llumtipan,  Lateo,  llumn, 
llumun.  Sono ,  fonum  reddere ,  edere ,  effi- 
cere ,  nu$oln.  Obnitor ,  obluctor ,  yocdr- 
ctfn.  Elabor ,  evadere ,  effugere ,  erumpere, 
evolare ,  ex  alicujus  manibus  fe  proripere , 
imminenti  periculo  fe  eximere ,  eripere,  fub- 
trahere ,  laqueis  fe  exuere ,  le/enlun.  Volo, 
velociter  currere,  lefn.  In  locum  munitum, 
tutum,  in  afylum  fe  falvum,  incolumem  re- 
cipere  ,  montun.  Servo ,  falvum  facere ,  fa- 
lutem  alicui  dare ,  afferre ,  in  falutem  affere- 
re  ,  vindicare ,  in  falutis  portu  collocare ,  ex 
inferni  faucibus  animas  eripere  ,  in  aeternam 
felicitatem  perducere ,  montuln.  Dolores , 
tormenta ,  cruciatus  patienter ,  pacate ,  too- 
derate  ferre ,  serumnas ,  labores  squo  ani- 
mo  perferre ,  fuftinere ,  tolerare ,  yavulun. 
Laffari  citra  fatigationem,  capere  ex  proprio 
vel  alieno  periculo  documentum ,  fapere 
tempeftive,  cufn,  Libertatem  acquirere, 
liber- 


^     &    dfr  431 

libertate  donari,  lludn.      Solutum,  liberum 
abire,  nalvitipan. 

530  Exempla.  Niei  vachi  lauentu  ta  m" 
datuabiel  reche  v.  ta  ni  datuabium  reche  aldixn 
tipantu  mo,  habet  hic  homo  caufam  vexan- 
di  Indos  multos  annos ,  annis  quam  plurimis. 

La%mtubi%e,  arripe,  occide  illum. 

Laqmtubi,  coepit,  interfecit. 

Tcubige  pu  ruca ,  mitte  illum  intra  domum. 

Tanantcubiofi ,  iftibus  rem  age,  tunde 
ipfl  latera,  verberibus  compelle  intrare, 

Tpubiqp,  vapulet. 

Aihlabin  ta  m"  tpuQeal,  nolo  flagris  caedi. 

Tpunmui  ta  mi  nuaiaun,  tua  nequitia, 
flagitia  tua ,  ut  vapules  petunt ,  fuadent ,  po- 
ftulant,  inftant,  volunt,  jubent,  imperant 

Tpu$evalimi,  mereris  verbera. 

Puchao  tpucaquebi  ta  ni  pu  votm  ta  m"  ye- 
huenon  mo ,  ta  ni  cutantulqen  mo  mai  pelel- 
duamquei,  Patres  filios  fuos  procaces,  impu- 
dentes,  protervos  verberant,  verberibus  ex- 
\cipiunt,  flagris  caedunt,  nam  quae  dolent, 
docent:  &  vexatio  dat  intelle&um. 

Bfrrenien  mai,  per  DEUM  parce ,  ignofce, 
fupplicium  condona,  veniam  concede,  deli- 
fti  gratiam  fac 

Rulmen  em,  chum§eabui,  quid  agas,  cul- 
pam  meam  &  agnofco  &  confiteor. 

m"  huerilcanon  cam  chi,  habes  confitentem 
reum.  Dd  4  fn- 


43'  <&»     &    d£> 

Inaitubiqe  ta  mi  toquiel,  da  te  ad  fuppli- 
cium,  virgis  terga  da,  paenam  fufcipe,  fu- 
ftine. 

Inche  ni  mlvaXal  tva ,  ego  non  polfum 
non  facere:  jubeor,  injuflus  non  facerem. 

Tpugeabulu  lludtipaimi,  vapulaturus,  es 
abfolutus. 

Tarinieqepei ,  jacet  in  vinculis. 

Eimi  mo  deftu$en9  propter  te  his  vincu- 
lis  fum  circumdatus,  propter  te  fum  miflus, 
conjeftus  in  carcerem. 

Eimi  mi  vla  v.  eimi  ni  vla ,  tut  caufa. 

Nehuen  mo  cupal%en,  vi,  invitus,  volens 
nolens  huc  perdu&us  fum. 

Quimabun  ta  ni  huerin ,  v.  quimabun  mai 
Qei  chei  ta  ni  huerin,  vellem  fcire  caufam 
hujus  perfecutionis ;  quid,  in  quo,  contra 
quem  vel  quid  deliquerim. 

Ta  nz  nuaqpn  mo  piaui,  malo  male  eft. 

Ta  ni  chme  cheqen  mo  plticlqepelai ',  ex  vi- 
tiis  mala ,  ex  intemperantia  cruditas ,  ex  lu- 
xu  egeftas. 

nua  ta  Ttf  ad  mo  ta  ni  uhintugen  ta  nihu- 
erintUy  llucanqpi ,  ingrata  eft  commemora- 
tio,  quae  videtur  exprobratio. 

$en  huerin%elu  ta  ni  Apo ,  inche  ni  lonco 
mo  lludpraquellei ,  nocentis  Domini  innocens 
poenas  luo,  folvo,  perfolvo,  dat  veniam  cor- 
vis,  vexat  cenfura  columbas. 

ni  huerilca?i  mo  v.  ni  huerilcatlm  mo  ta  che 

tpun- 


•Sfc     ®     &  433 

tpuntuq^quei  alhue  ni  ruca  mo,  propter  pec- 
cata  homines  in  inferno  aeternis  fuppliciis 
afficiuntur,  poenis  addicuntur  fempiternis , 
aeterna  morte  multantur. 

Ktal  mo  cutantuquebi  huera  que  pltiipu  al- 
hue ,  Cacodoemones ,  generis  humani  ho- 
jftes,  immortales  nocentium  hominum  ani- 
mas  aeviternis  flammis  urunt ,  torquent ,  cru- 
ciant. 

tu  cutantugenoam  iom  cutantu%etun  eml 
qui  non  moritur  morte  prima,  morietur 
morte  fecunda;  incidit  in  fcyllam  cupiens 
vitare  charybdim. 

Cumei  cufm  v.  pelelduamcleum ,  bonum  eft 
ut  alieno  damno  &  fuo  periculo  difcant,  fa- 
piant,  cauti  fint. 

AOinolmi  rume,  ucaltuabimi,  lel%eprallei 
mai  lemvalnoel ,  velis  nolis  defiftes :  nam  dum 
comple&i  multa  vis,  pauca  tenes:  fequeris 
quidem  multa,  fed  pauca  confequeris. 

Pramuiauquilmi  ta  mi  huerilcan  mo ,  udu- 
amQechi  peaimi  ta  mi  lludnoam ,  noli  inepte 
de  peccatis  tuis  gloriari  certus  non  tibi  fic 
abiturum,  quod  non  abibis  impunis,  quod 
haud  impune  feres. 

CuViinmabin  ta  ni  hueriniebiel  mo ,  impo- 
fitam,  indidam  pro  delifto  multam  v.  mul- 
ftam  perfolvi. 

ElucuUiabimi  meli  huaca  ta  mi  lamHen  ta 
mi  huewen  mo  v.  ta  mi  huenenmom  mo,  qua- 

Dd  5  tuor 


434  «,   e  # 

tuor  vaccas  forori  tuae  pro  furto  folves,  dabis. 

Taftueneu  em !  os  mthi  obvertit ,  fe  mihi 
oppofuit ,  mihi  in  faciem  reititit. 

Taftulabin ,  in  illum  non  incidi ,  non  re- 
peri,  non  offendi  illum, 

Chafloncotubi  ta  itt  huerUeatubiel  mo ,  par 
pari  retulit. 

Deuma  lladi,  jam  fatisfecit,  quod  debuit 
folvit,  praeftitit. 

Qurne  antuhuebui  la  m'  nudhueabium,  unus 
deerat  dies ,  ut  Ulum  v.  fe  fufpendio  necaret, 

Ta  ni  xihdhuelqeabum ,  ut  fufpendio  ne- 
caretur. 

531.  CAPUT  V. 
DE  RE  MILITARI. 
Imperator,  generalis  armorum  Prsfe&us, 
Toqui,  %en  toqui.  832.  Exercitus  ,  copi* , 
acies ,  agmen ,  linco.  Faftionis  princeps , 
dux ,  primipilus ,  Chiliarcus ,  tribunus ,  cen* 
turio,  &c  qudol ,  lonco,  Apo.  498.  Caftro- 
rum  PrsefecYus,  Legionis  Magifter,  Martin 
Campo.  Miles,  cona.  Eques,  cakueXLutu 
eona.  Pedes,  epu  namun.  Gregarius,tyro, 
chapi.  Cataphra&us ,  chuquelclelu.  Scuta- 
tus,  tananalelu.  Haltatus,  Huaiquilelu. 
Vigiles ,  excubize ,  vigilis ,  utintumapuve. 
Speculator,  explorator,  emUTarius,  mancan 
huerquen  Rebellis,  perduellis,  auca.  Ho- 
ftis,  caine.  Inimicus,  huerileteu,  Injuria, 
hue- 


**&>&<&  435 

huerilcael.  Fa&iofus,  Yiuinca  culme.  712. 
Se&a,  fa&io,  familia:  copiae  unius  tantum 
Caciquii ,  lof.  Turba ,  quine  lepixn.  Ccetus, 
c6nventus ,  comitia ,  coyautun  ,  coHautun. 
Conventus  generalis,  Hueupin.  Rata  por- 
tio,  pro  rata  parte,  portione,  eln.  723.  Mu- 
rus ,  feps ,  fepes ,  feptum ,  fepimentum ,  val 
lum,  palatio,  transverfa  fepimenta,  malaL 
772.  Vacerra ,  palus .  vallus ,  mtenquel.  783. 
Vexillum,  Qgnum,  inligne,  indicium,  ligni- 
ficatio ,  fpecimen,  gnel.  Bellum ,  malon.  773. 
Pugna ,  hueichan.  Praelium ,  dimicatio ,  con- 
fli&us,  certamen,  taUtpun.  Hoftes  in  infi- 
diis  politi,  hoftium  infidiofa  cohors:  in  infi- 
diis  efle ,  gnen ,  gnencan.  In  fylvam  fe  ab- 
dere ,  fylvis  fe  occultare ,  lemutun.  Aditum 
hofti  praecludere,  obftruere,  aditu  hoftem 
prohibere,  hoftem  intercludere ,  caturpun. 
Periculum,  difcrimen,  cuniun.  Murmur, 
admurmuratio ,  opiqpin.  Vociferatio,  cla- 
mor,  certaminis  initium,  /li/i/ii»  Confli&us 
initium  facere ,  lul^lixn.  Strategema ,  gnen. 
731.  Arma,  armatura  varia,  nulin.  Tela, 
jacula,  milQlia,  enlis,  gladius,  aliaque  ex 
chalybe,  chhquel.  Tormenta  bellica,  mili- 
taria,  aenea,  currulia,  mu  vuta  talca ;  talca 
carita.  830.  Sclopus,  fclopetum  ,  fclopus 
longior ,  major  f  tubus  furcillis  librari  folitus, 
talca ,  vuta  talca ,  iom  vuta ,  venten  vuta  &c. 
Pila  plumbea,  ferrea,  bu%L.      Tronare:  ex- 

plodo, 


436  «$&     $     & 

plodo;  difplodo,  talcan,  talcatun.  Enfis, 
gladius ,  panilhue.  Acinaces ,  corvo.  Scu- 
tum,  parma,  cetra,  tanana.  Colobium  fer- 
reum ,  fcorteum ,  ex  pelle  bubalina ,  tucu  tu- 
cu.  Galea,  caflis,  capitium  fcorteum,  que- 
me.  Lancea,  hafta,  farilfa,  pilum,  gefum, 
huaiqui.  Hafta,  lanceae  hafta,  coel.  Arcus, 
huepll.  Sagitta ,  fpiculum ,  pillqui,  plqui  809. 
Funda,  fcutale,  huituhue,  huitucurahue.  Cla- 
va,  loncoquillquill.  Harpaftum,  uno.  Duo 
lapides  rotundi  corio  involuti,  &  utrique 
funis  extremitati  fortiter  &  fideliter  alligati , 
laque.  Tendicula,  decipulum,  decipula, 
machina  irretiendis  aviculis,  aut  beftiis  ca- 
piendis  comparata,  huachi.  Murices,  tri- 
buli,  copin.  708.  '  Subje&io,  [ervitustu/chin. 
Pax ,  antin.  Pacem  fancire ,  conftituere,fta- 
bilire,  in  gratiam  &  amicitiam  reftituere, 
ad  mutuam  concordiam  redire,  anumn. 
Summa  pace  frui,  nullo  bello  turbari,  in 
fummo  otio  vivere;  eft  in  toto  regno  diu 
turna  pax,  &  longa  a  bellis  quies,  anun 
mapu,  paiMa  mapu. 

NB.  Indi  Chilenfes  tribus  praecipue  de 
caulis  celebrant  fua  comitia ,  quae  propterea 
etiam  fua  propria  fortiuntur  nomina,  Unus 
ex  his  ccetibus  vocatur  coyautun  v.  coHaUtun. 
quando  fola  una  particularis  Provincia  vel 
aiViarehue  deliberat  de  pace  danda  vel  ac- 
ceptanda  aut  rumpenda. 

Alter 


*$&$<#•  437 

Alter  coetus  appellatur  Hueupin^  &  funt 
comitia  generalia,  ad  quae  undique  ex  om- 
nibus  Provinciis  concurrunt;  folentque  ce- 
lebrari,  quoties  novus  Praefes  feu  Guber- 
nator  ex  Hifpania  advenit,  ut  illo  praefente 
traftetur,  quid  de  bello  aut  pace  ftatuendum 
fit. 

Alius  ccetus,  qui  dicitur  Raquidghn,  eft 
plurium  vel  paucorum  Conventiculum,  Con- 
ciliabulumve  ad  deliberandum  num  fuis  vi- 
cinis  inferendum  fit  bellum,  nec  ne.  823 

In  fupradi&is  comitiis  folent  occidere  u- 
num  vel  plures  arietes ,  qui  Chilihueque  vo- 
cantur/  funtque  proprii  Terrae  Chilenfis, 
noftris  meliores  &  rariores:  His  cor  extra- 
hunt,  quod  vix  extraftum  mox  omnes  & 
finguli  fuis  manibus  excipiunt,  aliaque  fi- 
milia. 

Habent  praeterea  fuas  Congregationes. 
Una  quae  celebratur  pro  Infirmis,  vocatur 
que  ia/man:  fit  ut  deprehendatur  Author 
Veneficii ,  vel  faltem  ut  hic  Huecubu  feu  Ve- 
neficium  tollat:  nam  juxta  ipforum  opinio- 
nem  ac  fententiam  omnes  Veneficio  mori- 
mur. 

Altera  Congregatio  Mavullboqui ,  Sceno- 
pegiae  feu  fefto  tabernaculorum  non  abfimi- 
lis,  celebratur  per  plures  dies  ,  &  ad  eam 
undique  concurritur:  prascipua  ceremonia 
eft   arbor   in   medio,    unde   pendent   omnis 

gene- 


1 


43«  «,©<*• 

generis  fila  &  funes ,  quos  trahentes ,  retra- 
hentes,  adducentes,  &c.  faltant,  tripudiant, 
pede  plaudunt»  digitis  concrepant,  choreas 
ducunt,  mimos  agunt,  geftus  &  ejusmodi 
ridicule  effingunt. 

Alia  demum  Congregatio  inftituitur  ad 
locuftas  vermesque  extirpandos,  propterea 
apmpiru  v.  apmpirun  appellata,  ad  hanc  ac- 
cedentes  unusquisque  affert ,  intra  ollam  vel 
cantharum  quot  poteft  vermes,  flmiliaque.- 
mox  ex  cinnamomo  ingens  conficitur  ignis, 
in  quem  di&os  vermes  projiciunt:  circum 
ignem  tripudiant  turba  puerorum,  juvenes- 
que  larvati ,  &  centonibus  pellibusque  in- 
voluti:  totoque  illo  tempore,  quo  fun&io 
durat,  nemini  edere  nec  bibere  licet» 

His  addi  poteft  conventiculum ,  quod 
Cunquin  v  fanta  MARIA  vocant :  ob  quas- 
dam  canciones ,  in  quibus  de  Beatiffima  Vir- 
gine  fit  mentio  ,  quod  ab  Hifpanis  videtur 
originem  traxiffe, 

Maxima  autem  in  his  Coetibus,  Congre- 
gationibus  &  Conventiculis  folemnitas  con- 
fiftit  in  largo  &  copiofo  potu ,  qui  ubi  ceffat, 
mox  etiam  ceffant  reliqua ,  &  unusquisque 
fuas  vias  abit.       RaquicoUau.  823. 

532.  Locum  alicujus  obtinere,  alterius 
vices  gerere,  perfonam  agere,  huelu  mlen. 
Vocare,   convocare,   arceffere,    mtnn.   783. 

Pro 


4j*»     &     e&*  439 

Pro  aliquo  mittere  ,  per  alium  arceffere , 
mtuvaln.  Mittere ,  legare ,  huerqueln,yevaln. 
Mittere  ad  dicendum,  pivaln.  Eligo,  deli- 
go,  feligo,  duWxn.  Munio,  firmo,  vallo, 
malaln  ,  malaltun.  In  fummum  evadere , 
obedientiam  negare,  nolle  obedire,  huentun. 
Turbas  facere ,  concitare ,  feditionem  con- 
flare,  clafficum  canere,  huentuln.  Homo 
inepte  gloriofus,  fuimet  laudator;  minas  in- 
anes  jaftare,  huentuun.  Copias  comparare, 
milites  cogere,  contrahere,  aniimiaun.  Con- 
juro,  rebello,  res  novas  moliri,  tepefcun  84 L 
aucan.  683.  Sub  ferula,  difciplina,  fub  fua 
poteftate  habere,  rutanien.  Aciem  in  ho- 
ftem  obvertere ,  adman.  Inter  fe  jurgantes, 
jurgio  contendentes ,  rixantes  feparare,  hu- 
dantun ,  hudalbin.  Peto ,  precor ,  rogo ,  im- 
ploro,  precibus  aliquid  contendere,  efflagi- 
tare,  nillan.  Urbem  obfidere,  obfidione 
cingere,  obfeffam  tenere  ,  huallman.  736. 
oUoln,  oUoltun  Aliquem  ambire,  circum- 
dare,  cingere,  oVLoln,  oUoltun,  huallman. 
Praevaleo,  fuperare,  fuperiorem  efle,  iodn, 
iod  pepiln.  Vinco  :  hoftem  acie  vincere , 
pugna  frangere,  praelio  fuperare,  hoftium 
copias  fundere ,  fugare ,  profligare ,  vifto- 
riam  confequi,  obtinere,  ex  hoftibus  repor- 
tare,  non,  nopinn.  Civitates  everti,  urbes, 
aedificia  dirui,  aedes,  muros  demoliri,  di- 
fturbari ,  exercitum  fundi,  profligari,  lofn, 

llofn. 


440  «$&     &     dfr 

llofn.  Nafcenti,  ferpentique  malo  occurre- 
re,  obviam  ire,  invalefcentem  ignem  &  in 
tefta  graffantem  compefcere,  comprimere, 
conatibus  alicujus  refiftere,  obliftere,  catiin, 
cathtun.  Ejicere,  exturbare,  expellere  ali- 
quem  domo  ,  urbe  ,  regno  ,  utuventun. 
Luftor,  colluftor,  Lu&atio,  paleftra,  lu&a, 
lu&ator,  athleta,  tantuun,  mhtatun.  Homi- 
nem  dejicere,  deturbare,  profternere,  prae- 
cipitem  in  terram  dare ,  tanmn ,  tanln ,  tan- 
tun,  tantuln.  Aliquem  impellere,  pulfare, 
intrudere,  extrudere,  tamtamcun.  Impel- 
lo ,  repello ,  rdten ,  rutentucun ,  roltan,  ioltan. 
Labor ,  delabor ,  pelcain ,  plcaH^n.  Supplan- 
tare  aliquem,  pede  fuppofito  ad  terram  im- 
pellere ,  dejicere ,  culpaitun.  Subvenio,  fuc- 
curro ,  fublidio  aut  auxilio  effe  alicui ,  incan. 
Succurri,  adjuvari,  inca§en.  Velitor,  pro- 
ludere  ad  pugnam,  leviorem  pugnam  com- 
mittere,  tiniitun.  Periculum  evitare  ,  ne 
quid  fiat  providere,  mudin.  Jacio,  lapide 
aliquem  petere,  lapidem  in  illum  mittere, 
iittifn.  Volvere:  verfare  ,  circumagere, 
huipun  Harpaftum,  clavam  capiti  alicujus 
impingere ,  mtoncun  ,  mtancbn  782.  Aciem 
inftruere,  milites  ordine  ponere,  difponere, 
ex  ordine  collocare,  elchen9  elconan.  Ani- 
mum  infundere,  oratione  fua  aliquem  con- 
firmare ,  languentem  excitare ,  timidum  ro- 
borare,  jacentem  erigere,  yavxtfn.   752. 

Mili- 


«Sfc     $     e*8»  44i 

Milites  ad  pugnam  excitare ,  hortari ,  im- 
pellere,  nixtchaln.  Incipio,  exordior,  ini- 
tium  facere,  llitun.  Invado,  adorior,  ag- 
gredior,  leftun.  760.  Praelium  committere, 
figna  conferre,  manus  cum  hofte  confere- 
re ,  concurrere ,  confligere ,  hueichan.  In 
aliquem  irruere ,  aliquem  aggredi ,  naln. 
Aliud  fuper  aliud  intromittere,  ianma  conn. 
Coliineo,  collimo,  quilitun.  Explodo,  di- 
fplodo,  topmn.  840.  Arcum  adducere,  in- 
tendere ,  fagittam  mittere  ,  pun.  Infidias 
alicui  parare ,  comparare ,  ftruere ,  moliri , 
machinari,  tendere:  inftdiis  aliquem  petere: 
appetere:  inftdior  ,  pechunn.  Expedire 
viam,  ut  detur  locus,  ut  a  via  difcedant,  ab- 
fcedant,  decedant,  efficere,  perrumpere, 
AueUintun,  huellitun,  hueViintcun.  Fugio, 
fugam  arripere ,  capeffere ,  fe  in  fugam  con- 
jicere ,  fugae  fe  mandare ,  commendare ,  fe 
fugae  v,  in  fugam  dare ,  fuga  fibi  confulere , 
aufugere ,  nu(h>z.  Fugo ,  in  fugam  agere , 
conjicere,  lepiimn.  Separo,  fejungo,  fegre- 
go ,  abftraho  ,  pchagmn ,  pchaqtun,  Sepa- 
ratum ,  disjun&um ,  diftitum  effe ,  pchagn , 
pcha§chn.  Fatifco,  deficio,  defatigari,  ur- 
cim.  Quiefco,  requiefco,-  ceffare  ab  ope- 
re;  labore  fuperfedeo,  Arcitun.  226.  856. 
Reficio,  recreo,  vires  recipere,  recuperare, 
yavixtun.  Caput  lapide ,  virga  leviter  per- 
cutere,  contundere,  huedon.      Lancea  per- 

E  e  cutere, 


442  **&,&<& 

cutere ,  confodere ,  huaiquitun.  Punftim 
ferire,  percutere,  gladio  confodere,  trans- 
verberare ,  dichon ,  glen.  Solam  cutim  trans- 
figere,  trajicere,  transfodere,  rivixln.  Trans- 
fodio,  trajicio,  transfigo,  transverbero ,  ca- 
tan.  695.  Vulnero,  faucio,  caedo,  ch$ar- 
cun*  Illaqueo ,  irretio ,  innefto ,  lafun.  Pel- 
lem  iftu  detrahi,  vulnerari,  topon,  tlrcixn. 
Strideo ,  quiquircun.  Ejulo  :  voces  incon- 
ditas  edere,  huarun.  Auxilior,  opitulor, 
adjuvo ,  auxilium ,  opem  ferre,  afferre,  prae- 
ftare,  fe  adjutorem  alicui  praebere,  exhibe- 
re,  ab  illo  ftare,  facere,  inamn,  inamtun 
In  medios  hoftes  irruere  ,  irrumpere ,  in 
confertiflimos  hoftes  fe  dare ,  immittere , 
'ixtixfn.  Praeceps  ruo,  ixtixfna&n.  Praecipi- 
tem  ago  ,  utixfnacmn.  Me  mitto  praecipi- 
tem  ,  ixtixftcun.  Praeceps  intro ,  tirfixfconn. 
Praeceps  exeo,  ixtixftipan.  Expello,  ixtixfen- 
tun.  Protero,  obtero,  pefimdo,  conculco, 
globn,  quetadpun.  Calco,  conculco,  pedi- 
bus  obterere,  proterere,  glladdxn,  tanman. 
Neco,  occido,  obtrunco,  perimo,  interimo, 
interficio,  lagmn.  Morior,  emorior/  vita 
v.  de  vita  decedere ,  e  vita  cedere ,  difcede- 
re,  excedere,  migrare;  obire,  vitam  cum 
morte  commutare,  mortem  obire,  extre- 
mum  vitae  fpiritum  edere,  fpiritum  DEO 
reddere,  lan  Proftratus  jacens,  tanma, 
chanma.     Receptui  canere,  ventenn,  venten 

pin* 


*fc     &     Jfr  443 

pin.  Alios  aliis  imponere  ,  injicere ,  tan- 
mauln.  Capio  :  in  fervitutem  aliquem  re 
digere ,  dare ,  tradere ,  adducere ,  abripere , 
tuchen,  tavaicon.  Conficere,  finem  afferre, 
deftruere,  fublatum,  fepultum,  extindum, 
deletum  efTe  ,  abn  ,  abln  ,  namn  ,  nammn. 
Caput  hoftis  lanceae,  palo,  perticae  infigere, 
wamculn.  Exfto,  appareo,  huebn.  Hoftes 
fundere ,  hoftium  copias  profligare ,  cunAa 
difturbare ,  disjicere ,  evertere ,  confundere, 
diflipare,  teivhmn.  Perdi,  profligari,  dif- 
lipari,  teivixn  Aliud  pro  alio,  quid  pro 
quo  loqui ,  huelu  du%un.  Vigilo ,  invigilo  , 
huanpen,  huanpelen.  Elabor,  evado,  effugio, 
erumpo,  evolo,  imminenti  periculo  fe  exi- 
mere,  eripere,  fubtrahere,  montun.  Ali- 
cujus  poteftati,  fervituti,  imperio,  difci- 
plinae  fe  fubducere,  eximere,  huencken. 
Pars,  divifio,  res  divifa,  reu.  Divido,  di- 
ftribuo ,  partior ,  difpartior ,  dilargior :  prae- 
dam,  liberam  praedam  dividere,  reiltun. 
Pars  quae  me  contingit ,  reutu  Plaufus,  ac- 
clamatio,  vi&oria:  plaudere  alicui,  applau- 
dere,  plaufum  dare,  tribuere,  yape  piiUin. 
752.      Viftricia  figna,  nopinvoe  gnel. 

533.  Exempla.  Inei  cam  aucalmaputuuyei, 
quis  in  his  terris  res  novas  eft  molitus? 

Inei  iod  toquiquei  vachi  mapu  mo ,  quis  eft 
hujus  Provinciae  Gubernator,  quis  illi  prae- 
cipue  praeeft? 

Ee  2  To- 


444  *&  m  d& 

Toqui  $en,  fum  Caciquius,  generalis  ar- 
morum  Praefe&us,  Imperator,  v.  habeo  Im- 
peratorem. 

Rtitaniebimi  meli  Vutan  mapu ,  omnes  ac 
fingulae  quatuor  magnae,  amplae,  vaftaeque 
Provinciae  tuam  in  rebus  omnibus  volunta- 
tem  fequuntur ,  quidquid  illis  injungis ,  exe- 
quuntur ,  praeflant  ,  executioni  mandant, 
tibi  femper  funt  dido  audientes:  velle  tuum 
eft  velle  omnium ;  illudque  &  pedibus  & 
manibus  obedientes  obeunt, 

Lemtuniebi  vill  mapu  ta  DIOS ,  Deus  O. 
M.  mundum  univerfum  e  fua  voluntate  ap- 
penfum  tenet,  &  quanto  vult  tempore  con- 
fervat, 

Aniii  mapu ,  anulei ,  dimelei,  paiflalei  ma- 
pu,  anun  mapu  tva,  terra  in  fummo  otio 
vivit ,  nullo  bello  turbatur ,  fumma  pace 
fruitur. 

Anixmmapun  pu  Apo  ta  m  toquin  lle  ve , 
officium,  munus,  partes  Gubernatorum  funt 
pacem  in  terra  procurare ,  comparare ,  com- 
paratam  confervare, 

Huelu  duququilmi,  noli  dicere  aliud  pro 
alio,   dic  quae  &  quomodo   tibi   funt  di&a. 

Cixmelcan  %ei  ta  in  laqpnabiel  ta  in  pu  cai- 
\\e ,  noftra  intereft ,  refert ,  eft  e  re  noftra , 
eft  nobis  utile ,  commodum ,  convenit ,  opor- 
tet,  hoftes  noftros  a  nobis  occidi,  interfici, 
peremi, 

Cilme 


<%>&*&•  445 

Cbme  cona  em  ta  mi  chao ,  Pater  tuus  erat 
miles  egregius,  manu  ftrenuus,  fortis,  ani- 
mofus. 

Lihue  $ei ,  eft  animofus,  alacer ,  fervidus, 
audens  ,  unpiger ,  impavidus. 

JHlepraimi,  es  numerus,  nec  non  fruges 
confumere  natus. 

Millapalmimi  em!  a  Millapalumo  es,  ftas, 
facis. 

Tarilei  ro  huaiqui,  lancea  mea  jam  haftae 
fuae  eft  alligata ,  lanceam  meam  para^am , 
promptam,  in  promptu  habeo. 

Huema  toquibilu  ta  ro'  duam  huelelai,  prius 
deliberans,  non  facile  in  errorem  labitur, 
incidit ,  defertur ;  bene  praemunitus ,  raro 
vincitur. 

Plquituquilmi  huenu  mo  v.  huenuple,  in  cae- 
lum  nec  fagittam  mittas,  nec  expuas. 

Ulimi  ta  mi  chuquel  quine  Huinca  mo ,  ar- 
ma  tua  ex  chalybe  confefta  Hifpano  vendi- 
difti ;  a  te  funt  vendita ,  venierunt ,  venum 
iverunt,  ierunt. 

Chuchi  ta  xxi  ad  tva  ta  mi  aniihue ,  hujus 
loricae ,  hujus  toracis  ferreae  quid  eft  neceffe 
ut  appareat  exterius ,  ne  fit  inverfa ,  aut  prae- 
poftere  collocetur. 

Tva  panilhue  ta  ni  rialoncoam ,  en  acina- 
cem,  en  gladium,  enfem,  quo  hoftium  fin- 
dam,  fcindam,  metam  capita. 

Tubi$e    ta    mi  huaiqui ,    haftam    arripe , 

Ee  3  vi- 


446  ^     $     Jfr 

vibra ;   gladium   exime ,   e   vagina  educito. 

Huaiquitueiu  em ,  a>\lui  ta  xxi  huaiqui  rume, 
miferum  fe  fubmittentem ,  deditionem  fa- 
cientem,  manus  dantem,  herbam  porrigen- 
tem  lancea  transfixit. 

Tofpai,  hucusque  auditus  eft  tormento- 
rum  boatus,  fragor,  ftrepitus. 

Unomen  ta  m"  ch$arcu$emom ,  redeo,  re- 
vertor  faucius ,  vulneratus  ,  vulneribus  af- 
fe&us. 

Mivix  coni  !  quot  plagas  numeras ,  quot 
vulnera  accepifti.  267.  296. 

Nal  quine  mita  mo  tubi,  laqpneiu,  primo 
i6lu,  vulnere,  mox  in  primo  aggreffu  vi- 
tam  ipfi  ademit,  animam  extorflt,  morte  il- 
lum  affecit,  de  medio  fuftulit. 

Culatu  mo  tanana&i,  tertio  vulnere,  iftu 
concidit,  proftratus  eft. 

JESU  Chri/lo  utuntubi  ta  w  molliiin,  lai 
cai  cruz  meu  inchm  m  vla ,  JESUS  Chriftus 
pro  falute  noftra  &  fanguinem  copioftflime 
effudit,  &  in  cruce  mortuus  eft. 

Ch%arciibit  hueluquemai  lagmtubi  v.  chyar- 
ciibi ,  ina  lagmtubi,  non  folum  plaga  fed  ip- 
fa  morte  illum  affecit ,  multis  illum  vulne- 
ribus  affe&um  e  vivis  ejecit ,  vita  privavit. 

A  pu  huentu,  Apu  huen!  yavulumn,  ya- 
vulumn  !  adefte  animis ,  ftate  animis  viri ! 
quam  unusquisque  fit  forti  animo  &  excel- 
lenti  praeditus,  hic  patefaciat  oportet. 

Vill 


«Sfc     m     d&  447 

Vill  cume  cona  inchm ,  conftanti  animo , 
ere&oque  fumus;  fatis  animi  habemus,  prae- 
fens  nobis  eft  animus;  praefenti,  confirmato 
animo,  quae  Dei  benignitas  eft,  fumus. 

Adochi,  fifte ,  fifte  gradum ,  expe&a  in- 
quam. 

Deutu$e ,  tva  ta  mi  la$mQeal,  cave,  oc- 
cideris. 

Nal  ta  necixl$e,  fuge,  fugam  arripe,  cur- 
re,  vola,  velociter. 

Quidu  ta  n*  allvulmaun  mo  yavixduam  nien, 
haec  patior  telis  vulnera  fa&a  meis. 

Ta  mi  laqmnobium  ula ,  v.  ta  mi  laqmno- 
uyen  ula ,  v>  ta  mi  la%mnobiel  ula ,  duchotubi- 
mi,  antequam  illum  occideres,  pugione  ip- 
fum  transfodifti. 

Leix  quimn  ta  mi  lauyeabuel ,  hueichamebul- 
mi,  certo  fcio  te  fiin  praelium  defcendifles, 
occidendum  fuiffe. 

Alldxbin  ta  mi  laqpnabubiel  ta  mi  caine, 
huaiqui  niebulmi,  audivi  hoftem  tuum  a  te 
perimendum  fuifie ,  fi  lancea  fuiffes  inftrultus 

Mutatuiu  pienu,  me  laceflivit,  provoca- 
vit/  mihi  dixit:  luftemur. 

Vau  mo  hueichaiain ,  hic  nobis  pugnan- 
dum ,  dimicandum ,  praelio  decertandum. 

Vau  meu  laqueam  chei,  noqueam  che  mai, 
hic  aut  vincendum  aut  moriendum. 

Quine  Huinca  cona  aldix  ciime  hueicliaca- 
voe  Qelu,  aldixn  reche  la§mbi ,  quidam  miles 

Ee  4  Hifpa- 


448  «J&     $     ^g. 

Hifpanus  pugil  egregius ,  ac  fummis  viribus 
dimicans  Indos  quam  plurimos  de  medio 
fuftulit. 

Cupatun  ta  xxi  hueichamom ,  ex  praelio  ad- 
fum,  redeo  ex  pugna. 

Acutun  ta  x\i  laqmmobium  ,  paulo  ante 
illos  interfeci. 

Epu  huentu  laqmbin ,  vei  xii  cupatun , 
adfum,  fum  redux  poftquam  duobus  vitam 
ademi;  necem  attuli,  hujus  ufuram  lucis 
eripui. 

Laq>muia>u,  alter  alterum  occidit,  uter- 
que  ab  altero  occifus  eft,  mutuis  vulneribus 
conciderunt. 

Laqmuwobtqe ,  quid  tardas  miferum  oc- 
cidere;  quantocyus  illum  &  vita  &  fummis 
doloribus  exue. 

Laqmmarichen ,  decem  mifl  ad  inferos. 

Laqpnlbin  ta  x\i  coxxi ,  hujus  mulieris  fi- 
lium  interemi. 

Ta  xxi  laqmmaeteu  ta  xxi  pexii  em  !  homi- 
cida  K  parricida ,  interfe&or  mei*fratris. 

Eimi  mi  laQmmom  v.  mi  laqmmobium  v. 
mi  laqpnuyen  mo  v.  nii  laqmuyeum  v*  eimi 
laqmbimi  ta  mi  quempu  ;  quimlai  ta  mi  chao* 
interfecifti  Levirum  tuum  infcio  patre  tuo. 

Eimi  mi  la$mQebum  v.  laq^mqeabuel  mo 
v*  laqmqeabum  v.  mi  laqmqeabuel  mo,  acui 
ta  mi  malle ,  tibi  jam  jam  occidendo  Patruus 
opem  attulit. 

DIOS 


«S&     &     d8»  449 

DIOS  ta  mi  aiueteu  ta  mi  montuuyen, 
DEO  in  acceptis  refer  te  evafifle,  evafifti 
divinitus. 

Mi  laqpnbiel  mo  v.  mi  ctipa  laymabium  v. 
laqmduamaimt  ta  mi  caine ,  nhXLimi,  hoftem 
jam  jam  occifurus,  arripuifti  fugam. 

3Ii  laqpnduamqpbuel  mo  v.  mi  laqpnduam- 
%ebun  mo ,  montuimi ,  jam  jam  occidendus 
elapfus  es. 

Huera  montulchelai ',  vix  fe  fuosque  immi- 
nenti  periculo  exemit,  eripuit,  fubtraxit. 

Ta  ni  cayu  Reche  cona%en  mo ,  meli  michi- 
cutipai,  ex  fex  militibus  Indis  quatuor  fe 
fug*  mandarunt. 

Huera  montui,  vix  v.  aegre  flbi  fuga  con- 
fuluit 

Eimi  nuUquiiauimi  v.  mi  nullquiiaumom  v. 
mi  nullquiieum  ;  atdixn  miticixiaubui  ta  mipe- 
ni,  quando  tu  fugam  capeffivifti,  tuus  fra- 
ter  jam  dudum  fe  in  fugam  conjecerat. 

noquilmi,  cuniun  Qei  puleuvu,  noli  flu- 
vium  trajicere;  adeft  fubmergendi  pericu- 
lum. 

Relihue  montun,  ita  ut  me  videtis,  fum 
elapfus. 

Requiduqen,  che  Qehuenolu  ,  fum  unicus 
&  folus,  nemo  fupereft. 

Taricupalcheam ,  captivos  afferunt  vincu- 
lis  onuftos,  oneratos,  conftri&os. 

novali  kdau,  datubilmi,  labor  omnia  vin- 

Ee  5  cit 


450  **&,&<& 

cit:  fortitudine  &  conftantia  obtinetur  vi- 
ftoria.  498.  499.  500.  483.  484.  486. 
536.    537-    538. 

534.  CAPUT  VI.  Scientiae. 
MEDICINA. 
Medicina ,  ars  medica ;  medicamentum , 
pharmacum,  medicina,  remedium:  curo, 
medeor,  medicor,  medicinam  facere,  ad- 
hibere,  medicas  manus  admovere,  aegrum 
fanare,  morbos  pellere,  ampin.  Medicus, 
ampin  caman  :  machi.  771.  ^Egrotus,  ae- 
ger,  languidus,  morbus,  aegritudo,  adverfa, 
incommoda  valetudo,  dolor,  miferatio,  cu- 
tan.  In  morbum  incidere,  delabi;  morbo 
corripi,  tentari,  teneri,  aegrotare,  langue- 
re,  aegro  corpore  eSe,  cutann.  Hujus  ho- 
minis  mifereor ,  me  miferet  5  miferatio  me 
tenet,  moveor  mifericordia,  cutannien.  Af- 
fligor,  angor:  anxio  animo  efTe/  dolore  af- 
fici,  cutanduamn.  LalGtudo,  fatigatio,  de- 
fatigatio,  languor,  damnum  emergens,  cu- 
tancaun.  Plaga ,  vulnus ,  ch$arcun ,  Uoi.  Ul- 
cus,  Uoi9  lampa.  Struma,  ferofulae ,  pafpil- 
co.  Scabies ,  pitu.  Achores ,  tinea  capitis , 
manantia  capitis  ulcera,  plol.  Impetigo, 
alhue  pitu.  Panus ,  mui.  Ejus  radix ,  lco. 
Panus  inguinis,  codin.  Papulae  rubentes, 
charam.  Vitiligo,  quelpu.  Lues  venerea, 
chima.      Lepra,  uda.     Sacer  ignis,  eryfipe- 

las, 


«S*9      $      dfr  451 

las,  liifltif  Tuber,  contuDo,  huinchL 
Vari ,  fubtiles  tumores ,  colchau  cutan.  Tu- 
mor,  tuber,  inflatio,  ile,  poi.  Tumeo,  tur- 
geo:  tumidum,  turgidum,  infiatum,  tume- 
fafium  effe ,  poncixn ,  poncixnn ,  ponquin,  poin. 
Laedi ,  detrimentum  pati ,  allvUn.  Sibi  ipfi 
obeffe,  fibi  obftare,  fibi  injurium  effe,  ipfe 
fibi  obeft,  fuam  ipfe  caufam  prodit,  allvulln, 
allviilun.  Offa  luxari,  ixUgodon,  ixlQorctln, 
huelyirn.  Frangi,  infringi,  confringi,  tovon. 
Hernia ,  ramex ,  enteroc&e ,  pahua.  Ente- 
rocelicum,  herniofum  effe  ,  hernia  affici, 
pdhuan,  pahuatun.  Herniarum  medicus, 
qui  enteroceles  fecat  ,  pahua  caman.  Se- 
Aio,  fciflio,  fciffura,  ctina.  Contrahi,  co- 
arftari,  tdcon.  Obdormire,  obdormifcere, 
chiMimixn,  Nervorum  rigor,  comufan.  708. 
Diffolutum,  fubaftum,  contufum  effe,  aten, 
cixlmedun.  Laedi,  elidi,  laefum,  luxatum, 
debilitatum  effe ,  uixl$orcun  ,  cixlmedun. 
Tundi,  quati,  tolencixn.  Caput  ad  forni- 
cem  offendere,  toQcixnn.  Alapa,  colaphus, 
huitafcun.  Sanguinis  fluxus  per  nares :  fan- 
guinem  per  nares  emittere,  huauiun.  Pul- 
verem,  pulvifculum  in  oculos  intrare,  rU- 
tamn.  Intra  carnem  haerere ,  dicufclen.  Cal- 
lum,  callofi  pedes,  coni  namun.  Callis  v, 
caflo  vexari,  laborare,  pag&mn.  Pedem  ali- 
cui  rei  infigere,  re  infixa  torgueri,  rlxcaf- 
cbn.       Calcare  fpinam,  pedem  fpina  offendi, 

reafcixn. 


452  *&,&<& 

rea/ctin.  OfTe",  lacariln,  cana/cun*  Ardor, 
nimius  calor  ,  alixlun.  Prurigo ,  pruritus , 
Hmirctln.  Formicare,  llmllmn.  Exulcera- 
re,  vulnus  intumefcere ,  loqjtoyn.  Gangrae- 
na:  cancro  occupari,  lolodcun.  Mors  vio- 
lenta,  immatura,  improvifa,  repentina,  ca- 
rbi  v.  cadxi  lan. 

535.  Mali  humores,  \medanca.  Male  fe 
habere,  tlbun,  chlbun.  OITa  dolere,  rnim- 
ciin.  Dolor  capitis ,  lonco  cutan.  No&em, 
quam  longa  eft  ,  infomnem  ducere,  pepi 
umautulan.  Cephalaea  laborare ,  cutanloncon. 
Venenum,  virus,  vunapue,  688.  Queror, 
conqueror,  lamentor,  queftus  edere,  ciere/ 
querelas  jacere ,  efFundere ,  querimonias  ja- 
Aare,  etncun,  etntun.  Frigore  ex  fudore 
torpeo,  fudore  madentem  frigus  invafit,  fu- 
dans  frigore  fubito  correptus  fum,  conixten. 
Frigus ,  uten.  Frigida  tempeftas  eft  ,  ttten 
$ei.  Frigus  ingruit,  chpa  ixten  yei.  Fri- 
geo ,  algeo ,  frigidum ,  algidum  efle ,  uteqen. 
Frigore  concuti,  tremere,  timtundm.  Hor- 
ror,  rigor,  tanchin9  yanchin.  Febris:  in- 
ceflit  illum  febris,  febri  correptus  eft,  in 
febrim  incidit,  alincun.  Morbus  tabificus, 
febris  aeftuans,  peftilens,  chavon,  chavolon- 
con.  Pervigil,  infomnis,  totam  no&em 
pervigilavi,  noftem  totam  infomnem  duxi, 
tepelen.        Experre&us    omnino  :    vigilasne , 

ex- 


«S&     ®    d£»  453 

experre&usne  es,  tepelen:  leli.  Experre- 
&um  effe,  immotis  oculis  intueri,  attente 
afpicere,  oculos  in  aliquo  defigere,  lelin, 
lelilen.  Deficio,  fatifco,  achuirciin,  n$n. 
Deliro ,  defipio ,  culpemn.  Deliramentum , 
delirium ,  culpem.  In  ipfa  infirmitate  amens, 
demens,  defipiens,  infaniens,  pual.  Inte- 
ftina  corrupta,  alta  pu  anca  ,  Defatigari, 
atdn.  Linqui  animo  ;  deliquium  animi 
pati,  tanaporumepran. ;  n%n.  Apoplexia; 
fulmine  apopleftico  tangi,  ucAirun.  Pa- 
pulae ,  peftis ,  piru.  807.  Peftilentia  afficere, 
peftem  afferre,  diffundere,  importare,  pi- 
rutucan.  Pefte  infici,  peftilens,  corruptus, 
tabidus ,  pirun ,  pirutun.  Concuti ,  contre- 
mere,  tunore  perterritus  contremuit  ,  to- 
mirchn.  Serpo  ,  ferpit  quotidie  malum , 
longe  lateque  diffunditur  ,  latius  opinione 
dilfeminatum  crefcit  in  dies,  multasque  oc- 
cupat  Provincias,  pxxdn.  Febris  heftica, 
he&ica  febri  laboro,  tabefco,  ancuquen. 
Aqua  intercus,  hydropifis,  hydrops  ;  effe 
hydropicum:  aqua  intercute  laborare,  pon- 
quin  cutan.  Vertiginem  patior,  vertigine 
afficior,  corripior,  uyixn.  Gravedo,  cory- 
za,  rheuma,  catharrus  ,  deftillatio,  v.  diftil- 
latio.  defluxio,  rlet  rixle.  Deftillatione  la- 
borare ,  rlen.  Dolor  dentium ,  ixte ,  piru  cu- 
tan.  Ophthalmia,  ocularia  aegritudo,  chob. 
Fauces  ficcas  habere ,  achirciln.     Raucefco , 

raucus 


454  «$&     &     d8» 

raucus  fio ,  tafpeln,  chafpeln.  Singultus,  ve- 
hementius  aliquid  appetere  ,  huitorcim. 
Suffocor ,  fpiritum  intercludi ,  niitupeln ,  tu- 
viin.  Tuflis ,  tuflio ,  tvonn  ,  eonn ,  eonciin , 
vonuan.  Vetulas  tuflire,  tulun.  Anhela- 
tio,  refpirandi  facultate  v.  difficultate  labo- 
rare:  fufpiriofum,  aftmaticum  efle,  anhela- 
tor ,  mrin ,  pepi  neyhhuelan.  Cor  palpitare, 
teftefn ,  teftefcun.  Acriter  dolor  verminat  # 
aeftuat,  faevit,  urit,  morfus  doloris  acres;  cor 
affe&ione  aeftuat,  vehementius  palpitat,  cor- 
dis  palpitatio  vehemens,  tixlirn,  capifcun, 
huita  huitan.  Suppreflio  no&urna,  incubo 
onis/  incubus,  niiqueqen,  tepeun  838.  Pleu- 
ritis ,  cachan ,  cadi  cutan.  Vomica ,  apofte- 
ma ,  fuppuratio ,  abfceflus ,  fav ,  paf  Rum- 
pi ,  pafn.  Rumpere ,  aperire ,  pafln,  papmn. 
Dyfpepfla ,  cruditas  ,  poipoi.  Cruditate  ex. 
cibi  intemperantia  laborare,  poipoin.  Ichi- 
as ,  ichiacus  dolor  ,  coxendicis  morbus ;  e 
coxis  laborare ,  luqjilin.  Diarrhaea ,  alvi  pro- 
fluvium,  ventris  fluxus,  proluvies,  caich&n, 
cuUuin.  Ex  diarrhaea  languere,  fluxu  ven- 
tris  laborare ,  culluinn.  Dyfentheria,  caichu 
mollviin.  Stranguria ,  ftillicidium  ,  chhd- 
cixnn.  Lotii  retentio ,  fuppreflio ,  ofihuilX- 
uen.  Stilla ,  ftillare ,  ch&dciin.  Pedibus  de- 
bilis,  pedibus  debilitari,  debilemfieri,  tnofn, 
chocon.  Morbus  caducus,  cutanpiuquen. 
Calore  nimio  aeftuare,  languere,  folvi,  de- 

ficere , 


*&     $    <&  455 

ficere,  enumlen.  Morbi  genus,  unde  naf- 
citur  prope  jecur  membrana  caerulea  coftis 
anexa,  putantque  efle  veneficium,  llimen 
huecubu. 

536.  Curo,  medeor,  ampinman.  Medi- 
cina ,  lahuen ,  ampin  lahuen.  Partes  vitales , 
quae  corruptae  v.  quarum  corruptio  mortem 
generat ,  eft  caufa  mortis ,  lahue.  Machios 
medicinam  adhibere  ,  machitun.  Sugere , 
ulun  Illorum  geftus,  gefticulationes ,  &c. 
cuimin.  715.  771.  Congregatio  de  procu- 
randa  Infirmorum  falute ,  tafman.  531.  Her- 
bas  torrere ,  ad  ignem  calefacere ,  cunafdxn. 
Apprehendo  e.  g.  pedem,  compono,  fuo 
loco  reftituo,  colloco,  pono,  ligo,  e.  g.  os 
luxatum,  Qtarn,  Qtarchn.  Acum  vel  fimi- 
le  quid,  carni  ad  mde  aliquid  extrahendum 
immittere,  mayain,  mayaintun.  Dirigo: 
ut  quid  re&e  &  fuo  loco  modoque  confi- 
ftat,  ftet,  maneat,  efficere,  ritoknon,  nixiamn. 
Oculos  fanare,  yehuenn.  Vomicas,  apofte- 
mata,  &c,  maturari,  maturefcere,  mitefcere, 
avun.  Vomicas,  apoftemata,  &c.  aperire, 
rupen.  Venae  aut  arteriae  pulfus,  bixn,  neiixn. 
Pharmaco  cathartico  noxios  humores  ejice- 
re,  falubri  potione  corpus  eluere,  piitula- 
huenn,  pixlln  817.  Medicinam  ad  vomen- 
dum,  vomitandum,  ftomachum  purgandum 
fumere,  orctiin,  orctctun.     Vomere,  rapin. 

Nau- 


456  <&>     $     d£» 

Naufea ,  nifus  vomentis  ex  gravi  odore ,  aut 
languentis  ftomachi  faftidio  ,  rapiduamn, 
cilparapin.  Vi&us  parfimonia ,  ubi  modus 
a  medico  praefcriptus :  cibo  uti  moderate, 
modum  in  vi&u  tenere,  a  praefcripta  vi&us 
ratione  non  difcedere ,  ullhuemtun.  Venam 
incidere,  fecare,  fanguinem  venis  detrahe- 
re,  minuere,  fanguinem  ex  brachio  mitte- 
re,  Qtcun,  mollvixtun,  malintun.  773.  Cly- 
fter ,  clyftere  ventrem  purgare ,  abluere, 
qnomn,  nailtun.  Clyfter,  pucuchu.  Tu- 
bus,  tubulus,  internodium,  pilco.  Scarifi- 
co,  cutim  leviter  incidere,  deican.  Mano 
fuaviter  percurrere,  mollire,  complanare, 
ilixrin.  Sudo,  exfudo,  exudo,  defudo,  fu- 
dore  madere,  fudorem  emittere,  arofcun. 
Sudorem  elicere,  hypocauftis  uti,  arofculn. 
Operari.*  ut  exeat  efficere  ,  tipaln*  Phil- 
trum,  poculum  amatorium,  aOilknochi  la- 
huen.  Offam  illi  venenatam  obtulit,  qua 
extin&us  eft,  mlunman.  Pus,  tabes,  fanies, 
tar.  Putrefco,  tabefco,  tabeo.  contabefco, 
tarn,  tarpen. 

537.  Meliufcule  fe  habere,  paulatim  con- 
valefcere  ,  dolorem  leniri ,  mitigari ,  levari , 
extenuari ,  minui ,  remittere ,  llaumun ,  chmc- 
yetun:  vemletun,  pichi  vemlen.  Detume- 
fco ,  namutun.  Nondum  obdu&a  eft  cica- 
trix,  nondum  vulnus  cicatricem  duxit,  non- 

dum 


«Sfc     $     &  457 

dum  cutem  obduxit,  taftun,  taftulai.  Non 
optime  fane  valet,  incommode,  parum  ex 
fententia ,  uti  heri  &  nudius  tertius,  vemlen. 
Male  valere ,  laborare  adverfa ,  incommoda, 
infelici,  parum  profpera  valetudine,  hue- 
ralen.  Omen,  fignum  adeffe  mortis,  cala- 
mitatis ,  oftenta  videri ,  dari  praefagium ,  de- 
nuntiationem ,  divinationem ,  praedi&ionem, 
perimolquen ,  huelequen.  Pe6tus  fonare ,  ca- 
virdxn.  Fauces  obftrui ,  fonitum  reddere , 
edere ,  conciilun.  Animam  agere ,  morti 
propinquum,  in  extremo  vitae  conftitutum 
effe,  moribundum  jacere,  moriturus,  ex- 
tremum  vitae  fpiritum  editurus,  laduamn. 
Morienti,  moribundo,  animam  agenti  pie 
fubvenire,  in  extremo  vitae  periculo,  certa- 
mine,  confli&u  falutarem  illi  opem  ferre, 
extremum  morientis  fpiritum  piis  adhorta- 
tionibus,  precibus,  orationibus  jaculatoriis 
excipere ,  comitari,  cume  iauln,  yavuduamln , 
yavhln  laialu.  Non  refpirare  amplius,  fpi- 
ritum ,  animam ,  refpirationem  ,  halitum , 
anhelitum  ceffare,  aftum,  pera&um;  finita 
vitae  fcena  eft ,  tefn ,  tfn.  Morior ,  emorior, 
vita  v.  de  vita  decedere ,  e  vita  cedere ,  dif- 
cedere  ,  excedere  ,  migrare  ,  obire  ,  vitam 
cum  morte  commutare ,  mortem  obire ,  ex- 
tremum  vitae  fpiritum  edere ,  fpiritum  Deo 
reddere,  finem  vivendi  facere,  lan.  759.  ab- 
lihuexxn,    alhuen.    678.        Mortem    afferre, 

F  f  morte 


458  «S&     &    d8» 

morte  afficere  ,  laln ,  lalcan.  Teitari ,  tefta- 
mentum  condere,  ckalin,  chalitun.  696* 
Patrem,  matrem  v.  alium  confanguineum 
mori  alicui,  lalcan,  laeln,  laieln.  Conjuge 
orbari,  viudari  maritum  lantun:  uxorem, 
lanpen.  Viduus,  lantu.  Vidua,  lanpe.lan- 
pen,  lanpel.  Video  mori,  pelan.  Defun- 
ftus,  mortuus,  qui  excefflt  e  vita;  qui  vita 
fun&us  eft  ,  la ,  alhue.  Mors ,  obitus ,  in- 
teritus,  vitae  exitus,  occafus,  exceffus,  fu- 
premus  dies  hominis,  lany  laial.  Mors  re- 
pentina,  abruptae  vitae  exitus,  arol  lan. 
Caedes,  nex,  canl  lan.  Cadaver  aperire, 
ut  folent  ad  videndum,  quo  veneficio  aut 
veneno  fuerit  mortuus,  cpon.  Caufa,  ut 
aiunt,  immediata  cujuscunque  infirmitatis 
&  cujusvis  obitus ,  huecubu.  738.  plquihuccu- 
bu.  809.  Locus,  quo  aiunt  omnium  animas 
poft  obitum  migrare,  carcuiafquen ,  g«//- 
chenmaihue  734.  Anus  feu  vetula,  quae  eo 
mortuorum  animas  inftar  Charontis  perdu- 
cit,  templcahue.  837.  Speftrum,  larva,  am, 
anchix  mallHen,  anchidamHen.  Manes,  am 
anchulamtlen.  Cadaver  ferali  linteo  invol- 
vere ,  findone  infuere  ad  fepulturam,  clmunn. 
Emortuale  lineum ,  indufium  funebre ,  fe- 
rale  amiculum,  cumuny  culmun.  Aliquid 
moveri ,  audiri ;  crepare ,  tumultum ,  ftre- 
pitum,  ftridorem,  fragorem,  fremitum,  mu- 
gitum  excitari,  audiri,  tevn.      Crepo,  cre- 

pito ; 


F 


•Sfe     ®     tS»  459 

pito,  llrepitum  edo,  crepat  a  tergo  fonus, 
tepmn.  Coementerium ,  puitilil.  723.  Se- 
pulchrum,  farcophagus,  fepultura,  tumulus, 
eltun.  723.  Sandapila,  feretrum,  tetrapho- 
rum ,  ptUuai.  Illam  conficere ,  portare ,  pi- 
Uuaitun.  Sepelio,  humo,  tumulo:  corpus 
terra  condere  ,  humo  injefta  contegere , 
terrae  mandare,  rgaln.  Adhuc  infepultus 
jacet,  communisque  matris  beneficio  exclu- 
fus,  r%al§elai.  Vefpillo,  libitinarius ,  rq>al- 
voe.  Putrefco,  tabeo:  exedi,  confici,  con- 
tabefcere,  vunan.  688.  Pulvis,  tuv&r.  In 
pulverem  reverti ,  tuviirn.  In  demortui  for- 
tunas  jure  haereditario  venire,  fuccedere, 
haeredem  elTe  bonorum  alicujus,  ellcuntun. 
Haereditas ,  elelcuUin ,  elcun ,  elrupuel  cullin. 
Teftamentum  rumpere,  irritum  facere,  po- 
teftatem  alicui  abrogare ,  abrogare  legem  v. 
legi  ,  unoduamn  ,  unolduamn  606.  Appa- 
reo ,  apparitio ,  vilio :  Angeli  fpecies  mihi 
obje&a  fuit ,  oblata ,  vifa  ,  oftenfa  ,  peqen , 
peqetun ,  pevalun.      Haeres ,  tavcullinlu. 

538.  Exempla.  Chumlei  cutan?  aeger, 
qui  vel  ut  valet  /  quanam  valetudine  eft  ? 

Petu  vemlecaiy  non  fatis  re&e ,  non  op- 
time  fane;  fatis  adverlH  adhuc,  eadem  qua 
prius. 

Tanalehuecai ,  adhuc  decumbit. 

Quine  antii  guiduleYvuen ,  toto  die  fui  folus. 

Ff  2  Vill 


60  3fc     ft    e0» 

Vtll  anca  cutani ',  totum  corpus  mihi  do- 
let ,  doloribus  opprimitur ,  torquetur ,  cru- 
ciatur:  morfus,  ftimuli,  aculei  dolorum  me 
undique  premunt,  lacerant,  lancinant,  fati- 
gant,  atque  ita  pungunt,  ut  refpirare  non 
finant. 

VircUlei  ta  ni  namun,  pedes  habeo  frigi- 
dos,  gelidos. 

Arei  ta  ni  anca,  nimio  ardore  langueo, 
folvor,  fatifco. 

Quine  cUyen  tanalehuen  f  menfe  integro 
continuo  in  le&o  decumbo,  aflidue,  perpe- 
tuo,  continenter,  jugiter,  ufque  lefto  af- 
fixus  fum. 

Renmai  ta  m  cutan  ,  perfeverat  adverfa 
valetudo ,  ac  femper  eodem  infelici  ftatu 
permanet. 

Cauckui  ta  ui  cutan ,  morbus  ingravefcit, 
augetur, 

&$echi  cutani ,  gravi  &  periculof6  mor- 
bo  laborat,  tenetur,  afficitur,  urgetur,  af- 
fli&atur,  premitur,  opprimitur,  gravi  mor- 
bo  decumbit,  jacet  omnium  judicio  defpe- 
ratus. 

Moq^en  mo%equen,  vix,  aegre  vitam  traho. 

Apelpebun,  apelpapebun  ta  ni  laiabuel \  vix 
non  fum  mortuus,  in  magno  vitae  periculo 
difcrimineque  fum  verfatus,  in  magnum  vi- 
tae  difcrimen  addu&us  fui. 

Laiai  pi  ampin  caman ,  medicus  dixit  il- 
lum  moriturum.  Uyixi 


«S&    $   d8»  461 

£7yu*  A*  n*  /0^0 ,  vertiginem  paffus  fum. 

Pitu  tipanman,  fcabie  afficior. 

Cutanilonco,  cutanloncon,  caput  mihi  dolet. 

Ta  mi  ck§arcumobium  cutu,  tanalehuecai , 
ex  quo  vulnus  illi  inflixifti ,  e  lefto .  non 
furrexit. 

Lai  ni  cuii,  ufum  manus  amiO. 

Lai  m"  queuixn ,  eft  mutus ,  loquelam  ami- 
At. 

Tar  niei,  tari,  tarpei,  pus  eft ,  fanie  fcatet. 

Chumqpchi,  chumulu  allviilui,  qua  ratio- 
ne  fuit  Isefus,  damnum  paflus. 

Cad  caichixnmollbunmai ,  nimia  dyfenthe- 
ria  laborat. 

Cauchu  mollvixnmai ,  nimium  fanguinis 
profluit ,  emittit. 

Tva  ta  ni  eputun  ta  %icun,  jam  fecunda 
vice  vena  mihi  inciditur. 

Peknouquebin  ta  m*  laial,  me  moriturum 
arbitror ,  ad  vitae  exitum  vocor 

Aldu  cixmelu  tva  ;  aldixn  cixmelcan  $ei,  val- 
de  conducit,  oppido  prodeft,  eft  optimum 
remedium. 

UllhuemtuQe  chaditu  ilon  ta  mi  cutan  na- 
mun  mo ,  ut  articulari  morbo  non  tam  gra- 
viter  labores,  ut  podagrae  doloribus  minus 
crucieris ,  a  carne  falita  tibi  abftinendum 
efle  fcias 

Ullhuemtun  mo  tipacutanmaquei  ta  che , 
temperantia  &  abftinentia   eft   optimus  Me- 

F  f  3  dicus, 


462  «S&     $     ^g. 

dicus:  adverfus  morbos  nihil  abftinentia  u- 
tilius. 

Tva  ta  m  laiam ,  hoc  mihi  mortem  affe- 
ret;  caufa  mortis  erit. 

Laian  em  /  pii,  dixit  fe  non  longe  abefle 
a  funere,  moriendi  tempus  jam  inftare. 

Vamqechi  udaqueimi  huera  lan  ?  Gccine 
feparas  amara  mors? 

Muchai  vemqfii  ta  m*  unon  ella  que  d$u, 
fortuna  nihil  inconftantius ,  hodie  mihi  cras 
tibi:  omnia  funt  hominum  tenui  pendentia 
filo ,  exceptis  caligis ,  quas  mihi  fune  ligo. 

Muchai  vem$ei  unon ,  conftans  rerum  in- 
conftantia. 

Quine  cuu  ni  ch§arch§emom  v.  ni  ch§ar- 
chQeuyeum  v  m*  chQarch$euyen  mo ,  v.  quine 
cuu  ch§arcu%euyei ,  vill  anca  cutani ,  una 
manu  infirma  totum  infirmatur  corpus:  u- 
num  membrum  quando  dolet ,  totum  cor- 
pus  condolet. 

^amnopraqtcen  aculi  ta  lan,  parvum  erra- 
tum  non  raro  mortem  attulit,  quotusquis- 
que  tantum  femel  eft  lapfus ,  at  furrexit  nun- 
quam. 

Hueralei,  male  habet. 

jPichiin  llaumui,  fe  habet  paulo  melius- 
cule. 

Aniilecai,  convalefcit,  e  morbo  recrea- 
tur/  fit  indies  valentior. 

Tipai  lepHn  mo ,  jam  valet ,  convaluit,  vi- 

res 


res  collegit ,  recepit,  confirmatus  a  morbo  eft. 

Prai  cahueWu ,  valet  jam  ut  folebat ,  pugi- 
lice,  athletice. 

DIOS  pile ,  Deo  volente ,  annuente ,  fa- 
vente,  fi  Superis  placet. 

DIOS  cumeqelu  elutueneu  ta  ni  moqeal, 
Deus  O.  M.  mei  mifertus  mihi  priftinam  va- 
letudinem  reftituit. 

Acui  piru ,  inche  mlelan  va  meu ,  tempore 
peftis,  quando  gralfabatur  peftis,  peftilens 
aer  omnia  infeftabat ,  ego  non  aderam,  eram 
abfens. 

Laiabui  pi%en  v.  piam\  pirutubuli,  me  mo- 
riturum  fuifle  aiunt,  fi  papulis  fuiflem  cor- 
reptus. 

Lan  aihilabi  ta  che ,  qui  mori  velit  vix  in- 
venies. 

Quine  tipantunole  ulaf  laiaimi,  priusquam 
annus  effluxerit,  vitam  cum  morte  commu- 
tabis. 

Deutumn ,  pelolemn ,  aldu  di$elelai  ta  mn 
laial,  vigilate  &  orate,  quia  mors  appro- 
pinquat,  prope  eft 

Ladcupiuquei \  laiaimi  m"  pibium ,  quando 
illum  monui,  mortem  non  longe  abefTe, 
magna  triftitia  eft  affeftus,  animum  mcero- 
ri  dedit. 

La  vemgei,  mortuum  vultu  &  colore  re- 
fert. 

Neyuquelai  rume  ,    ne    refpirat    quidem , 

F  f  4  nul- 


464  '$»$«*• 

nullus  in  eo  fentitur  anhelitus,  nulla  refpi- 
ratio. 

Laduami,  animam  agit,  angoribus  po- 
ftremis  afficitur ,  affli&atur ,  animus  a  corpo- 
ris  complexu  divellitur. 

Pelalaiabun  ta  ro  chao?  Patrem  redden- 
tem  Deo  fpiritum  non  videam. 

Rupalpi  anth,  diem  fuum  obiit,  exceflit 
e  vita ,  animam  efflavit ,  egit :  occidit ,  obiit, 
vitam  finivit,  terminavit,  mortalitatem  ex- 
plevit,  corporis  vinculis  exfolutus  eft,  fta- 
dium  vitae  decurrit,  vitae  fabulam  peregit, 
fato  funftus  eft,  ceffit  e  vita. 

Lai  pigei,  dicitur  obiifle. 

nami,  occidit,  periit,  interiit. 

Ta  ro  ladcixn  mo  v.  ta  iu  ladcuel  mo  ta  rxi 
chao  ta  r\i  lan  mo  lai,  adeo  commotus  eft, 
adeo  aegre  molefteque  tulit  mortem  fui  pa- 
tris,  ut  &  ipfe  haud  diu  poft  mortem  obie- 
rit. 

Ta  m  com%en  quine  tecan  rume  pulelai  ta 
rit  eltun  mo,  vitae  humanae  oriens  ab  occafu 
vix  paflu  diftat. 

Aiebui  v.  aiebulu  v.  petu  aiebulu  lai9  mor- 
tem  rifu  excepit,  vitam  contemnens  mor- 
tem  ridendam  putavit,  ridens,  rifum  edens, 
folutus  in  rifum  mortem  amplexus  eft, 

Rupa  rupaum  acupei  ta  lan ,  ferius  aut  ci- 
tius  metam  properamus  ad  unam:  ferius 
aut  citius  mors  fua  quemque  manet. 

La 


«Sfc   $   <&  465 

Z#  §en,  habeo  fepeliendum,  fepulturae 
mandandum. 

Lalcanu  m"  vhcha  em!  me  miferam!  ma- 
ritus  mihi  morte  fublatus  eft. 

Cache  ta  m  la  %umatuabun ,  ergone  ex 
ignoti  hominis  morte  in  tantum  luftum  in- 
ciderem,  tam  magnum  dolorem  haurirem, 
in  tali  moerore  &  lacrymis  jacerem. 

Ca  mel  lai,  anno  eiapfo  obiit. 

Mu  ca  mel  lai,  multis  abhinc  annis  mor- 
tuus,  extin&us  eft. 

Chao  m"  lan  mo  v.  m"  laum ,  huelu  conquei 
ta  votm,  nullum  omnino  malum  eft,  quod 
alicui  non  profit:  Patri  filius  fuccedit. 

Chao  m"  lamom  v  m'  lauyeum ,  votum  nua- 
tui,  Pater  ad  tumulum,  filius  ad  cumulum, 
genitor  ad  facrophagum,  gnatus  ad  oenopo- 
lium. 

Lale  chao ,  votm  hueletauai  v.  tavai  ta  m* 
cullin,  mortuo  patre  filius  eft  haeres. 

Ellcuntubin  vachi  cidlin  ta  rxi  chao  mo, 
hanc  rem  mihi  pater  teftamento  reliquit. 

Aldixn  cuUin  ellcuntubi  ta  m'  pu  votm  va- 
chi  ulmen ,  praedives  ifte  fuis  fihis  opes  am- 
pliflimas,  amplam  rem  familiarem,  multam 
&  lautam  fupelleftilem ,  poft  obitum  fuum 
reliquit,  teftamento  legavit. 

Iglejia  m'  el%eal  mo  r§al%eam9  volo  ut 
meum  corpus  terrae  mandetur  ubi  templum 
eft  aedificandum,  conftruenda  aedes  facra. 

,    Ff5  Ta 


466  «S&     $     Jfr 

Ta  ni  laqmumom  mo ,  rgal$equelai  ta  Igle- 
Jia  mo ,  quia  fe  ipfe  occidit  ,  fibi  ipfi  vio- 
lentas  manus  intulit,  attulit;  quod  ipfe  fibi 
mortem  confciverit,  fepultura  ecclefiaftica 
non  gaudet,  caret,  privatur. 

CrUf  %etui,  illico  evanuit,  ex  confpe&u 
fe  proripuit,  ex  oculis  evolavit. 

Duamtuquelaiaimi  ta  mi  mleam  deuma  lal- 
mi,  piquei  huera  que  che,  perverfi  homines 
ad  excludendam  mortis  omnibus  &  fingulis 
femper  imminentis  memoriam  dicere  aflb- 
lent:  quid  fit  futurum  cras,  fuge  quaerere/ 
Tu  vero  Le&or  benevole  memor  noviflimo- 
rum  fac  ea,  quae  moriens  fafta  fuiffe  voles. 

Am  Qelu ,  $ei  ca  mogen ,  funt  aliquid  ma- 
nes,  Lethum  non  omnia  finit. 
615-  532.  533. 

539.    Aftronomia. 

Dies,  ant\x,  Menfis,  cuyen.  Annus,  tipantu. 
Ver,  vernum  tempus,  peun,  peul,  peh%eny 
peim  cuyen  ica  803  ^ftftas,  aeftivum  tem- 
pus ,  uhcan ,  uhcan  antu ,  antii  chyen  ica  847. 
Autumnus,  hualh$.  736.  Hyems,  hyber- 
num  tempus,  puquem.  Hyemem  efle,  pu- 
quemn.  Hyemo,  hyberno:  in  hyberna  di- 
miflus  fum,  hyemem  tranfeo,  puquemman. 
Illuceo,  illucefco/  lucefcit:  aurora,  matuta, 
prima  luce ,  fummo  mane ,  diluculo :  illucen- 
te  aurora ,  albefcente  die,  ape  uni,  uunif 

utin. 


<fc»  ®  <&  467 

uiin.  848.  Dies  appetit ,  lux  adelt ,  fol  exo- 
ritur,  affulget,  apparet,  adventat  dies,  uixnnf 
uicnman.  848.  Exoriente  fole,  ad  folis  or- 
tum,  deuma  uni.  Sol  oritur,  exoritur,  ti- 
pai  anttc  multo  mane ,  valde  mane ,  ante 
primam  lucem,  pulihuen ,  mu  lihuen,  aldicn  lu 
huen.  Mane ,  diluculo ,  hue  lihuen.  Cras 
mane,  lihuen.  Intervallum  inter  nonam  & 
undecimam,  malcu.  Circa  meridiem,  ape 
ra%i  antix.  Meridies ,  ra$i  antix.  Tempus 
pomeridianum :  jam  Ibl  vergit  in  vefperum, 
jam  inclinat,  jam  flexus  eft  in  vefperum  dies, 
clixn  antfx.  Vefper,  vefperus,  vefpera,  ve- 
fpertinum  tempus :  vefperi ,  vefpere ,  vefper- 
tino  tempore,  flexo  in  vefperum  die,  tavuia. 
Ad  vefperum ,  ad  vefperam ,  ra%i  tavuta. 
Vefperafcit,  advefperafcit ,  petu  devixpraiei 
antix ,  ape  coni  antix.  Occidente  fole,  ad  fo- 
lis  occafum,  q>ixll  antix.  Sol  occidit  ,  coni 
antix ,  huaichif  antii.  Imminente  jam  no&e, 
praecipiti  jam  die ,  dubia  luce ,  fub  crepufcu- 
lum ,  g/  antu ,  tfxfquen  antii.  Advefperaf- 
cit:  nox  appetit,  ingruit,  adventat,  immi- 
net,  gixfquenn,  nixfquenn.  728.  Obfcuritas, 
tenebrse,  caligo,  tenebras  offundere,  obdu- 
cere,  no&em  caliginem  afferre,  duminclen, 
qtantu.  Nox  fubluftris,  fulgente  luna  & 
fideribus  illuftris.-  obfcura,  caliginofa,  cim- 
meriis  tenebris  atrior,  pun.  Imminente  jam 
nofte ,  pichi  pun.      Paulo  ante  mediam  no- 

ftem, 


468  1J&     $     <& 

ftem,  nofte  concubia,  muna  pun.  Media 
no&e:  ad  mediam  no&em,  intempefta  no- 
fte,  cum  filentium  tenerent  omnia,  &  nox 
in  fuo  curfu  medium  iter  haberet,  in  no&is 
meditullio ,  raqi  pun.  De  media  no&e ,  de 
tertia  vigilia ,  aldim  pun.  Ultima  noftis  vi- 
gilia ,  ape  uiini.  Hoc  noftis ,  vanten  pun. 
Hac  hora ,  vamel  antix.  Claritas  ,  liiihuen. 
Clarum  efle,  liuhuenn. 

540,  Cum,  quum,  quando,  quotiescun- 
que,  quandocunque ,  chuml,  chumel,ahuechu 
Jam ,  jam  dudum ,  jam  pridem ,  jam  tandem, 
deuma.  Opportune,  tempeftive,  opportu- 
no  tempore,  in  tempore  venire,  tenn,tuten. 
Nunc ,  nunc  modo ,  nunc  demum ,  ado,  veu- 
la.  In  tempore,  tempore,  per  tempus,prae- 
propere ,  ante  tempus ,  ella.  Sero ,  fero  ex- 
perre&us  es,  ahuechi  ula.  Dudum,  culau 
Hac  circiter  hora ,  vaml ,  venten  antii.  Quam 
diu  eft ,  cum  .  .  quam  diu  eft ,  quod  . .  quam 
dudum,  quam  pridem?  chuntnma.  287.  ven- 
ten  mo  ula.  Tandiu,  ventenma.  Modo,du- 
dum ,  paulo  ante ,  pichinma ,  pichi  ado,  pichi 
mutai,  munahue  mo,  munan  antii  mo ,  picki 
ado  chai  ula.  Non  fane  diu  eft,  cum  illum 
vidi,  munanma.  Diu  eft  cum  ille  difceflit, 
aldixnma,  chaichei,  cuivi.  Olim,  quondam, 
antiquitus,  quodam  tempore,  rupan,  cuivu 
Paulo  poft ,  pichi  veimo ,  chai  ula ,  pichi  mu- 
\ai.      Quoufque  tandem,  chuml  ula.      Non 

tam 


«*&     $     &?  4*9 

tam  cito,  lentius,  ahuechi.  Jam  nunc,  va* 
chitu,  ado  tu,  ado  mo  cutu.  Jam  tum,  ex 
eo  tempore ,  ab  eo  tempore ,  veichi  tu ,  vei 
mo  cixtu.  A  tempore  antiquo,  a  prifcis  tem- 
poribus,  euivi  c&tu.  Nunc,  nunc  jam,  mo- 
do,  ado>  Quoufque,  chuml  gei,  chumlula, 
chuml  ciitu ;  chumtnma  cutu.  Suo  tempore, 
tempore  commodo ,  tempeftive ,  peuca ,  peu- 
cachi.  Citb,  celeriter,  muchai,  matix,  lef, 
veiyeli,  arol,  quirxe  lef,  g*m.  Quampri- 
mum,  quantocyus,  quam  citiflime;  quam 
celerrime,  tixftu  842.  necul.  Nunc  ftatim, 
quine  vla ,  quirxe  mutai  mo.  Repente,  fubito, 
rume.  224.  Omni  momento ,  muchaiquechi. 
Paulatim ,  fenfim ,  pedetentim ,  aUuen,  pichi- 
quen ,  nochi,  manchaquechi.  Expe&a,  adochi. 
Cave,  Deutu§e.  Semper,  perpetuo,  nun- 
quam  non,  in  perpetuum,  in  seternum,  in 
fempiternum,  in  omne  aevum,  vill  anth, 
moll  anth,  mgen,  m$enchi.  Duro,  perma- 
neo,  perfifto,  tenuit  ea  pugna  horae  circi- 
ter  fpatium,  ftetit  ad  illud  tempus,  manfit, 
permanfit ,  perfeveravit ,  perftitit ,  traheba- 
tur  adhuc  bellum,  man.  Feftino,  propero, 
accelero ,  advolare ,  celeritatem  adhibere , 
inftare  alicui,  urgere  aliquem,  matuln,  $e- 
rxiln.  Expefto ,  praeftolor  ,  opperior ,  hic 
me  mane  ;  expe&o  dum  videam  haec ,  quse 
commota  funt,  quorfum  evadant,  qenmaien. 
Obiter,    curfim,    ftriftim,    per   tranfennam, 

in 


470  «Sfc     $     &t> 

in  tranGtu   aliquid  videre,  perumen,  peru- 
pan. 

541.  Jam  dudum,  dudum  venit ,  culai. 
Interdum  orationi,  interdum  litteris  vaco, 
nunc  precibus,  nunc  litteris  do  operam, 
quinelque  mita ,  ca  mita ;  ado ,  ado.  Paulo 
ante,  hue  ula.  A  die  hefterno,  uuia  ula. 
Hodie ,  hodiernus  dies ,  hodierna  lux ,  chat\ 
vachi  antti.  Hora  prima,  quinetu.  287.  Ho- 
ra  fecunda,  tertia,  &c.  cputu,  cidatu.  Crasf 
dies  craftinus,  ule.  Perendie,  poft  diem 
craftinum ,  &c.  epuhue ,  c&lahue,  &c  287. 545. 
Toto  die ,  die  integro ,  chufantu.  Heri , 
hefterno  die,  pridie  hujus  diei,  uuia,  uia. 
Poftridie,  nudius  tertius,  quartus,  &c.  ter- 
tio,  quarto,  &c.  abhinc  die,  fuperiore  no- 
6ie,  quae  proximam  antecefllt,  epuhue  mo , 
culahue  mo ,  melihue  mo.  Dehinc ,  pofthac  , 
impofterum,  deinceps,  vachitu,  adotu,  ado 
mo  ula.  Poft  dies  non  multos,  munan  antd 
mo  ula  Poft  biduum ,  epuhue  ula ,  epu  pun, 
epu  punal,  epu  punai.  296.  Poft  triduum, 
ad  tertium ,  poft  tertium  diem ,  culahue  ula , 
cixla  pun.  Anno  &  paulo  plus,  amplius, 
a\lue  tipantu.  Annus  eft  &  eo  amplius,  aUue 
tipantu  q>ei.  Biduum  eft,  duo  dies  funt, 
epu  puni.  Poft  elapfos  duos ,  &c.  dies ,  epu- 
huemom ,  ciilahuemom  ,  melihuemom  ,  &c. 
Ha&enus,  hucufque,  veula  ciitu.  Ufque 
eo ,   ufque  illuc ,  vei  ciitu.       Quoad ,  donec , 

ufque 


ufque  eo  dum,  ufque  eo  quoad,  ufque  do- 
nec,  q^ele  cutu.  Ufque  ad  alium  menfem, 
alio  menfe ,  ca  cixyen  ula ,  ca  cuyen  mo  ula. 
Anno  fequenti,  ca  meL  Multis  abhinc  an- 
nis,  mu  cameL 

542.  Luna  filens,  novilunium,  Qetui  cu- 
yen,  hue  ctiyen.  Luna  crefcens  dimidiata, 
luna  in  quadratura  pofita  /  luna  dum  crefcit, 
cornua  orientem  verfus  habet,  cum  autem 
decrefcit ,  occidentem  verfus ,  juxta  illud : 
Dextra  decrefcit,  crefcit  tangente  finiftra, 
ape  puri  cixyen*  Plenilunium  ,  pur  cvyen , 
puri ',  opui  cicyen.  Luna  decrefcens  dimidia- 
ta,  afyecuumei  ctiyeu.  Solis  &  Lunae  con- 
curfus,  chomn,  chumi  cilyen.  Sero  exoriens, 
tori  ciiyen.  Fmiens ;  curfum  abfolvens ,  abi 
cuyen.  Sol ,  Luna  ficcitatem  caufans ,  unde 
fit,  ut  mira  fit  &  inaudita  alicujus  anni  fic- 
citas ,  pluviae  inopia  ,  qua  multis  menfibus 
laborat  feges,  jejuna,  &  humilis  in  agris 
crefcit,  exarefcit,  terra  paflim  dehifcens  a- 
quam  inhiat;  deficiunt  amnes,  fontes  arent, 
paludes  exficcantur,  anquen  chyen,  anquen 
tipantu.  Luna  pluvia,  pluviofa,  unde  fuc- 
cedit  ut  aflldue  &  copiofe  pluat ,-  copiofa 
indies  pluvia  decidat,  maxima  fit  imbrium 
vis ,  afDdnos  habeamus  imbres ,  maun  cuyen. 
Eclipfis,  folis  aut  lunae  defeftio,  deliquium, 
340,    341.        Luna    terrae    interpofitu    labo- 

rat  : 


472  «J&     $     <#. 

rat ,  deficit ,  obfcuratur ,  qjbi  cixyen.  728.  In- 
terje&u  lunae  folis  lumen  languet  &  hebef- 
cit ,  lai  antu.  340.  341.  Aprilis ,  unen  rimu 
( rimu  flos  eft  citrii  coloris ,  deliciae  perdi- 
cum.  NB  quod  Chili  fitum  fit  in  oppofi- 
to  &  contrario  Europae  Hemifphaerio ,  ubi 
fere  perpetuum  ver  ,  aeftas  autem  quando 
hic  eft  triftis  hyems.  Vocantur  hi  flores 
unen  rimu  feu  primi ,  quando  incipiunt : 
inan  rimu,  feu  ultimi,  quando  definunt,  & 
fic  difcurre  de  reliquis.  Majus,  inan  rimu. 
Junius,  unen  tor,  tor  cuyen  {tor,  fpuma)  & 
hoc  menfe  fluvii  ob  inundantiam  fpumant 
vel  fpumare  incipiunt.  Julius,  inan  tor. 
Junius  &  Julius ,  epu  vilu.  quia  his  duobus 
menfibus  hyems  eft,  feu  maximum  ftigus, 
quamvis  non  ningat,  nifi  in  altioribus  mon- 
tibus.  Auguftus,  unen  peun.  V.  Partem 
quartam  verbo  peun ,  &  fic  de  reliquis.  Se- 
ptember,  inan  peun.  OAober,  unen  o/lf* 
November,  inan  $df.  December,  unen  teu 
g,t L  Januarius,  inan  teu  $il.  Februarius, 
unen  teu  §ebun  §en%  Martius,  inan  teu  g*r- 
bun  %en.  Et  haec  quidem  funt  nomina  pro- 
pria  menfium  ab  ipfis  Indis  his  menflbus 
impoflta  ac  ufitata  :  poflent  autem  (  falvo 
meliore  aliorum  judicio )  etiam  vocari  re- 
fpe&ive  ad  fitum,  mores,  &  clima  Regni 
Chilenfis. 

Januarius,  cogi  cixyen.      Februarius,  antti. 

cuyen, 


«Sfc     ®     e#»  473 

cixyen,  cad  antix  ciiyen,  ptei  dxyen.  Martius , 
glor  cixyen.  413.  731.  Aprilis ,  pixlcu  cilyen. 
Majus,  iodi  pixlcu  cixyen..  Junius,  a/yecuix- 
mei  pixlcu  cilyen.  Julius ,  abi  pixlcu ,  $elai 
pHlcbi :  maun  cilyen.  Auguftus ,  lahue  cu/e, 
September,  piViel  cu/e.  806.  November, 
viUaciiyen.  Decefmber,  co&a&tun,  coyautun 
cuyen  v.  Hueupin  cixyen.  Anni  dimidium; 
imtium  a  Fefto  S.  Joannis  Baptiftae  ufque  ad 
feftum  D  Thomae  Apoftoli:  feu  a  folftitio 
ad  folftitium ,  udan  tipantu.  unde  Solfti- 
tium,  udan  tipantu.  -dEquino&ium ,  utiaui- 
pun,  uyaui  pun,  v.  uHaxxi  pun  antix.  Men- 
fis ,  menftruus  ,  bimeftris  ,  trimeftris ,  qua- 
drimeftris,  quinquemeftris ,  femeftris,  Ofti- 
meftris  v.  fpatium  novem,  decem,  unde- 
cim  menfium ,  &c.  quine,  epu,  cula,  &c  ciiyen. 
Hebdomas  dis,  hebdomada  ae ,  RelHehuen. 
Dominica,  Mi/fan  antix.  Dies  lunae,  feria 
fecunda,  qetui  kdau.  Dies  Martis,  feria 
tertia ,  iom  kdau.  Dies  Mercurii ,  feria  quar- 
ta ,  raqin  kdau.  Dies  Jovis ,  feria  quinta , 
petu  kdau.  Dies  veneris ,  feria  fexta ,  aldixn 
kdau  v.  abyecuixmei  kdau.  Sabbathum ,  ven- 
ten  kdau.  580.  Feftum ,  dies  feftus ,  dies  fa- 
cra,  Mi/fan  cai. 

543.    Exempla.    Epu  antix  v.  epu  antix  mo 
putixprai,  biduo  fe  vino  obruit,  ingurgitavit. 

Quirxe   tipantunmaimi ,   anno  moratus  es, 
anni  moram  fecifti. 

G  g  Chuchi 


474  •$&>$<#• 

Chuchi  cxiyen  vlpai,  quis  menfis  fequitur, 

Ca  cixyen  ula  v.  ca  ciiyen  mo  ula,  ufquead 
alium  menfem. 

Relue  ant\inmaian  ta  rxi  cupatuam,  poft 
hebdomadem  v.  hebdomadam  redibo. 

ChumtnmaMei  vachi  Patiru  ta  ni  Miffan 
mo ,  quantum  moratur,  cun&atur,  quas  mo- 
ras  trahit  ,  neftit  in  celebrando  Sacrificio 
MifTae. 

Ventenmalquibilmi  ta  mi  confeffan ,  non 
tam  cundanter  confitearis,  citius  commiQa 
per  confeflionem  expia. 

Ventenmaiabuimi  ta  mi  confeffaiabum,  ven~ 
tenmaXabuimi  ta  mi  confeffaiabuel ,  ventenma 
mo  confeffaiaimi,  in  tantum  tempus  noxarum 
tuarum  per  Confeflionem  expiationem  re- 
jicies ,  prorogabis ,  procraftinabis  ? 

Iom  ani&quibilmi  ta  mi  unotual  ta  DIOS 
mo ,  uduam§echi  tuaeimu  lan  em ,  noli  diem 
converflonis  tuae  ex  die  differre ,  ne  repente 
mors  te  opprimat,  infperata  morte  occu- 
peris;  ne  fubito  mortis  impetu  exanimatus 
occidas. 

LLaH  ant\xnmapraimi  em  ta  mi  huirubiel 
mo  quine  huaca  v.  llaU  antulmapraqueimi , 
medium  diem  cunftaris  in  excorianda  vacca. 

Aldumaquilmi  ta  mi  eluqjeal ,  quae  offe- 
runtur  non  differenda,  fed  mox  arripienda, 
nam  fronte  capillata  poft  eft  occafio  calva. 

Aldxmma  chillcatuquei ,  eft  litterarum  per- 

quam 


«Sfe     &     e&»  475 

quam  ftudiofus,  litteris  apprime  deditus, 
difcendi  cupidus,   mufarum   cultor  eximius. 

Petu  pepiluquei ',  dum  fe  comit  &  compa- 
rat,  annus  eft. 

Petu  mtm%equeimi,  vocaris  jam  pridem, 
jam  dudum  te  inclamant. 

Eieu  peuain  em,  poft  longum  tempus  re- 
videbimus. 

Quine  vla  amoixi,  eamus  quantocyus. 

La$muxiobi§e ,  non  adeo  in  eo  occiden- 
do  moreris.  230. 

Lauxiobun,   utinam   nunc   ftatim   morerer. 

gei  ta  ni  ual  ula ,  fatis  adhuc  eft  ad  eun- 
dum  temporis. 

Tutelclechi  glam ,  monitum  datum  fuo  lo- 
co  ac  tempore. 

Tute  acuimi,  opportune,  tempeftive,  op- 
portuno  tempore  venifti. 

Epu  duam  uuau  tutelvalai,  nec  forbens 
inflabis,  nec  inflans  forbebis/  utrumque  ta- 
men  diverfo  tempore, 

uQelmochi ,  expeftate  me. 

Vachi  acutuimi,  quimbin,  mox  ut  adve- 
nifti,  fcivi  de  adventu  tuo. 

Chai  acutuan ,  mox  rediero ;  hic  fum  at- 
que  iftic  fum. 

Chaituun,  vix  exivi,  quando  redux. 

Muna  acullebuin,  eimi  tuulmi,  venimus 
paulo  poftquam  exiveras. 

Ahuechi  peuaiu ,  Deus  novit  quando  ite- 

Gg  2  rum 


476  «Sfc     $     <& 

rum    conveniemus,     videbimus    alterutrum* 
288.   6. 

Uia  da>u  tva ,  hoc  eft  modernum  ,  res 
moderna. 

Chaichei  Qebui  veichi  d%u,  apud  prifcos, 
olim,  quodam  tempore  erat  iftud. 

Ahue  vemaimi  chei,  an  illud  es  mox  fa- 
fturus. 

Chaichei  veman ,  forte  faciam  ftatim. 

Ahuelaimi,  ne  feftines,  properato  opus 
non  eft. 

AhuelbiQe,  infta  illi,  urge  illum,  illum 
excita. 

Qenicafuilmi ,  feftina  lente,  offendit  qui 
nimium  properat. 

Ald&man  pei,  videor  cun&antius  egiffe, 
moras  traxiffe,  tardius  rem  expediviffe. 

Tenknopabini  vachi  dg>u,  opportune  mo- 
nes. 

Quine  tipantu  gei  ta  mi  cupamom  v.  deu- 
ma  ta  mi  cupauyen  v.  cupauyeum ,  annus  eft 
ab  adventu  tuo. 

Epe  quine  chyen  v.  chyeni,  acun  v.  ni  acu- 
mom  v.  rxi  acuuyen ,  ante  menfem  adveni. 

Chumtn  mo  lai  ta  mi  chao  ?  chumteni  ta  mi 
chao  ni  lan ,  quamdiu  eft  quod  obierit  pa- 
ter  tuus? 

Ule  quechu  tipantu  yei  ta  ni  lamom  ta  ni 
chao,  cras  completur  quinquennium  a  mor- 
te  mei  patris. 

Chumtn 


<fc»     ®     <»  477 

Chumtn  v.  mivh  antix  mo  uixtaiaimi,  quot 
abhinc  diebus  te  dabis  itineri ,  iter  fufcipies, 
viae  te  committes. 

Epe  ciila  cUyen  v.  ciiyen  mo  acutuan ,  ante 
trimeftre  ero  redux,  reducem  Deo  favente 
expefta, 

Cula  antu  mo  rgal$eai,  intra  triduum  ter- 
rae,  fepulturae  mandabitur. 

Cayu  antd  mo  %eai  /an  Cuan ,  poft  fex 
dies  celebrabitur  feftum  S   Joannis. 

Vachi  antix  mo  lahue  cu/e  cixyen  cutu  vill 
laiai  pu  cu/e  em,  deinceps  ufque  ad  Augu- 
ftum  omnes  yetulae  de  vita  decedent. 

Vachi  antu  cupaiai,  hodie  veniet,  expe- 
itatur,  aderit. 

Uia  acutuabui,  heri  expeftabatur ,  eum 
expe&abant. 

Chuml  Qei  /an  Pedro?  quando  eft  dies 
Divo  Petro  Apoftolorum  Principi  facer? 

Chumtn  antu ,  chumtn  cuyen  ,  chumtn  ti- 
pantu  Qei  ta  mi  con/e/famum  v.  deuma  ta  mi 
con/ejfamom  v  con/ejfauyen  ;  chumtnma  mo 
rupai  ta  mi  con/tffauyen  ,  quam  pridem , 
quam  dudum  ultima  vice  es  confeflus  ?  pec- 
cata  per  confeflionem  expiafti. 

Chaichi  aucatui  mapu ,  putasne  nunc  pri- 
mum  Provinciam,  Regnum  res  novas  mo- 
liri,  rebellionem  machinari. 

Quine  tipantu  cutu,  ab  anno  integro. 

Mivixi  ta  mi  tipantu ,  mivu  v.  chumtn  ti- 

Gg  3  pautu 


47»  «.Sef 

pantu  %eimi,  chumteni  ta  mi  tipantu ,  mivu 
ttpantu  nieimi,  quot  annos  numeras? 

Epu  tipantu  moi  v.  pitui,  ta  ni  cayu  mari 
tipantuam  v.  tipantual  v.  epu  tipdntu  huei, 
ago  quinquagefimum  o&avum. 

Deuma  cayu  mari  tipantu  $en,  jam  fum 
fexagenarius. 

Quirxe  uiinman,  iter  unius  diei  integrae. 

Unmai  ,   lux  illi  orta  eft. 

Unpamelaiai  pu  alhue  ta  ni  ruca  mo,  apud 
inferos,  in  deterrimo  inferni  carcere  aeter- 
nae  tenebrae,  mera  caligo,  nox  fempiterna. 

Acule  v.  rupale  ra$i  antu.,  hora  duodecima. 

Acunolmi  ula ,  aldii  \iuema  inche  mlean , 
multo  prius  adero,  quam  tu. 

Aldtchuei  ta  ni  acutuam ,  multum  *adhuc 
itineris,  viae  reftat. 

Apelpapei  ta  ni  vuchael  v.  vuchaiam,  parum 
abeft  a  fenio ,  quin  fenibus  annumeretur. 

Chem  antii  tva  ?  kdau  antix ,  hodiernus 
dies  eftne  feftus,  an  profeftus?  profeftus, 
in  quo  labor  fervilis  licet. 

Chem  antii  $ei?  quaenam  ell  hujus  diei 
tempeftas?     Chuml  antU,  quota  hora? 

Cixme  antu  Qei,  optima  tempeftas,  aura 
favet. 

Huera  antii ,  crixf  antu ,  maun  antu  $ei,  cu- 
pa  mauquei ,  turbido  ac  ventofo  die  te  viae 
committis. 

UUaulai  ta  antii ,  ipfa  dies  quandoque  pa- 
rens,  quandoque  noverca.  Deui 


■Sfc     $     <£&•  479 

Ztew*  ta  m  iabuel,  jam  eft  hora  ad  come- 
dendum,  prandendum,  coenandum,  jentan- 
dum ,  hora  nos  ad  merendam,  coenam  vocat. 

Ibun  mo  acuimi,  venifti  tempore  menfae. 

Inoli  ula  uan,  ante  horam  prandii  iturus 
fum. 

Acui  ial,  umau,  hora  nos  ad  menfam,ad 
le&um,  cubitum  vocat. 

Ula  cupaian ,  cupaian  ula ,  veniam  poftea. 
Umaun  mo  v.  umautual  mo  cupatuaimi , 
redibis  fub  noftem,  quando  itur  cubitum. 

Acui  tipaial ,  jam  eft  tempus  eundi,  re- 
deundi  domum. 

Palin  antu,  cudan  anth,  dies  recreationis, 
tempus  ludendi. 

TpuuQen  antii,  dies  difciplinae. 

Cuden  antu  mo  cbmelcau§e,  Soli  affulgen- 
ti  aperienda  feneftra  eft. 

Aculai  ula ,  nondum  advenit. 

Lali  ula ,  donec  moriatur. 

Cumelehuelaian  laqmelmi  c\xtu ,  quoad  vi- 
ta  te  privem,  non  ero  contentus. 

Ta  ni  chao  ta  ni  lan  mo  v,  lamom  mo 
ciktu ,  sl  morte  mei  patris ,  ab  obitu  parentis. 

Epu  antii  vemgelu  v.  vemlelu,  duos  circi- 
ter  dies. 

Calcu  em,  Veneficus  veteranus,  emeri- 
tus,  antiquus. 

Camel  cupatuan,  redibo  anno  fequente. 

Anttl  ni  conabun  mo  v.  m"  conabuel  mo  v. 

Gg  4  m' 


4«o  «$&     ®     & 

iu  conabum ,  Sole  occidente. 

Rupan  v.  rupal  kdau ,  pera&o  labore. 

Rupan  umautun,  finito  fomno. 

Chumi  chyen,  eft  novilunium. 

<*4fftf  ro"  ctiyen,  jam  tempus  ipflus  adve- 
nit,  finitum  eft  ejus  vitae  curriculum,  vita 
fuae  curfum  abfolvit. 

Rupai  cxiyen,  tempus  ferendi,  plantandi, 
&c.  praetenit:  poft  eft  occaflo  caJva. 

Deui  ta  m  quetaial,  quetaiabuel,  quetaiahmf 
nunc  tempus  arandi  eft,  nunc  fulcanda  tel- 
lus.  719. 

Deui  laqmhuacaquen ,    tempus    occidendi 
boves,  vaccas,  jam  finitum  eft.  719. 
288.  304    320.  334.  585.  617.  618. 

544.  Arithmetica. 
Numerare,  inire  numerum,  raquin.  823. 
In  medio  mundo  terra  fita  eft:  medius  in- 
ter  duos  fratres  incedo :  medium  agmen 
perrumpere,  raqinn.  822.  In  rationem  ali- 
quid  inferre,  raquinconmn.  Additio,  ad- 
je&io ,  iomn ,  quine  mo  eln.  Addere ,  iomn. 
Computare,  in  unum  cumulum  colligere, 
quirxe  mo  eln.  Adimo,  fubtraho,  dedu&io, 
ftibtraftio,  entun.  Reftare ,  fupereffe ,  fupe- 
rare,  §ehuen.  Multiplicatio  ;  multiplicare , 
aldulcan.  Divifio/  dividere,  uiidan,  re&en, 
viidan,  viidaln.  Ex  aequo  in  duas  partes 
dividere,  lla&n.      Ex  aequo  dividere,  parti- 

ri, 


ri ,  partitionem ,  partes  facere ,  nuau  vudaln. 
Duplum  dare ,  duplo  pluris  conftitit ,  duplum 
portare,  folvere,  muchamn.  Alicui  v.  ali- 
quem  antecedere,  anteire,  praecurrere,  prae- 
ire ,  penchuln  801.  Incipio ,  exordior ,  au- 
fpicor :  initium  pono ,  facio  .♦  dicere  aggre- 
dior,  llitun,  hueman.  Sequor,  fubfequor, 
inan,  vlpan.  688.  huemun.  Seligo,  fepono, 
interloco,  huichuntun.  Separo,  fejungo, 
fepono,  fecerno,  fegrego;  fejungi,  feparari, 
chucaknon,  chhcan.  Removeo,  fegrego, 
iyenfun,  di$enfun,  di%eln.  753.  Rejicio,  re- 
pudio,  refpuo,  yaventun.  752.  Efle  mul- 
tos,  plures,  complures,  magnus  hominurf! 
numerus,  ingens  multitudo,  conventus,  con- 
curfus,  coetus,  magna  caterva,  frequentia, 
celebritas,  cauiun,  cauchun,  aldiin  Pauci, 
rari,  non  multi,  minime  multi  ,  admodum 
pauci,  pauciflimi,  rariflimi,  munan,  aldun 
no.  Parum,  paulum,  paululum,  pauxillum: 
nihil  admodum  ,  pichun.  Parum  tabaci , 
herbae  Nicotianae ,  pichun  ptm.  ^Equa  re- 
tributio;  aequalis  compenfatio,  uuauqen. 
Quantum,  Chumtn.  Quot,  mivu,  chumtn. 
Tot,  tantum,  venten.  Plus,  amplius,  ma- 
gis,  iom,  iod,  doi.  Minus,  venten  no,  iod 
fichi,  genochi.  Minime,  Qenochi,  %elai. 
Solum,  tantum,  tantummodo,  duntaxat, 
mtn.  Diftinguo,  alterum  ab  altero  fecerne- 
re,  feparare,  difcernere,  fejungere,  ca$elnf 

Gg  5  ca- 


4»2  Igfc     ®     d* 

cagentun.  Digredi  a  re  propofita :  ab  eo  , 
Tjuod  propofuerat  parumper  difcedere,  ad 
alia  divertere,  excurrere,  aberrare,  mente 
&  animo  vagari ,  divagari ,  aliud  agere ;  alias 
res  agere,  caduameln. 

545.  Dimidium,  dimidia  pars,  Uau,  raqu 
822.  Unus,  quine.  821.  Duo,  epu.  725. 
Tres,  cixla.  Quatuor,  meli  777.  Quin- 
que ,  quechu.  Sex ,  cayu.  Septem ,  rel£e , 
reUe,  relgue.  1.  O&o,  pura.  Novem,  ai\ia, 
Decem,  ntari.  Undecim,  mari  quine,  quixu 
huente.  Duodecim,  mari  epu,  epu  huente. 
Bis  fex,  mareupu,  maropu.  Tredecim,  &c. 
mari  cidq,  &c.  cbla,  &c.  huente.  Viginti, 
epu  mari.  Viginti  imus,  unus  &  viginti, 
epu  mari  quine.  Viginti  duo,  duo  &  vigin- 
ti ,  epu  mari  epu.  Viginti  tres ,  quatuor  &c. 
epu  mari  cula ,  meli,  &c.  Triginta,  cilla  ma- 
ri.  Triginta  unus,  duo,  tres  &c.  cida  mari 
quixie,  epu,  cula,  &c.  Quadraginta,  meli  ma- 
ri.  Quinquaginta ,  quechu  mari.  Sexa- 
ginta ,  cayu  maru  Septuaginta ,  relUe  maru 
OAoginta ,  pura  mari.  Nonaginta  ,  aiUa 
mari.  Centum,  pataca.  Centum  &  unus, 
duo,  &c.  pataca  quine,  epu,  &c.  Centum 
&  decem,  pataca  mari.  Centum  &  unde- 
cim,  undecim  fupra  centum,  pataca  mari 
quine,  Centum  &  duodecim,  pataca  mari 
epu.      Centum  &  viginti,  pataca  epu  mari. 

Cen- 


«Sfe>   ®   dS»  483 

Centum  &  viginti  quinque,  pataca  epu  ma- 
ri  quechu.  Ducenti ,  epu  pataca.  Trecenti, 
triginta  tres ,  cula  pataca  cula  mari  cula. 
Mille,  huaranca.  Bis  mille,  duo  millia,  epu 
huaranca.  1772.  quine  hnaranca ,  reliie  pa- 
taca,  relHe  mari,  epu.  338.  &c.  Alius,  ca, 
cagelu,  ca  quine.  Alii  duo,  ca  epu.  Alii 
tres,  quatuor&c.  ca  cula,  ca  tneli,  &c.  Al- 
ter  probus  eft,  alter  improbus/  alter  eligi- 
tur,  alter  rejicitur,  alter  flc,  alter  contra, 
huellhuelL  740.  Nil,  nihil,  nihilum,  chem 
no  rume,  chem  no. 

546.  Primus,  une.  846.  unelelu,  penchulelu. 
Secundus,  inan,  epulelu,  epuntu,  epu§entu. 
Tertius,  chlalelu,  cblantu.  Quartus,  meli- 
lelu.  Quintus,  quechulelu.  Sextus,  cayu- 
lelu.  Septimus,  relHeleu.  Oftavus,  pura- 
lelu.  Nonus,  aiUalelu  Decimus,  marile- 
lu.  Undecimus,  mari  quinelelu.  Duode- 
cimus ,  mari  epulelu.  Decimus  tertius ,  &c. 
mari  ciilalelu,  &c.  Vigefimus,  epu  marilelu. 
Vigeflmus  primus ,  epu  mari  quinelelu.  Vi- 
gefimus  fecundus ,  epu  mari  epu  lelu.  Tri- 
gefimus,  cixla  marilelu.  Quadragefimus , 
meli  marilelu.  Quinquagefimus ,  quechu  ma- 
rilelu.  Sexagefimus,  cayu  marilelu.  Sep- 
tuagefimus,  reUU  marilelu.  Oftogefimus, 
pura  marilelu.  Nonagefimus  ,  ailla  maru 
lelu.       Centefimus,  patacalelu.      Ducentefi- 

mus, 


4»4  «J&     %l     <& 

mus ,  epu  patacalelu.  Ducentefimus  primus, 
epu  pataca  qumelelu.  Ducentefimus  vigefi- 
mus,  epu  pataca  epu  marilelu.  Ducentefi- 
mus  trigefimus  fextus ,  epu  pataca  cu/a  mart 
cayulelu.  Eadem  methodo  &  proportione 
trecentefimus ,  quadringentefimus ,  quin- 
gentefimus ,  fexcentefimus ,  feptingentefi- 
mus ,  o&ingentefimus ,  nongentefimus. 
Millefimus,  huarancalelu  Millefimus  fep- 
tingentefimus ,  feptuagefimus ,  fecundus , 
huaranca,  relHe  pataca ,  rel&e  mari,  epulelu. 
Medius;  ragin,  ra$intu,  ragintulelu.  Ali- 
quid  interjicere,  interponere,  interftingue- 
re:  interje&us ,  interftinttus ,  infititius,  ra- 
Qtn  raqin,  huellhuell.  Principium,  initium, 
primordium,  caput,  fons,  origo,  //*",  llitu. 
767.  une.  Ordiri:  orditur  ab  ovo,  llitun. 
Exordior,  incipio:  rem  inchoare,  inftitue- 
re ,  aggredi :  res  a  te  incepta  eft ,  ad  exitum- 
que  perdu^ta;  tu  ejus  rei  fundamenta  je- 
cifti,  initium  fecifti;  a  te  res  initium  duxit, 
exordium  fumpfit;  in  te  &  per  te  feliciter 
defiit :  rem  a  te  inchoatam  idem  feliciter  ab- 
folvifti ,  perfecifti ,  huemaln ,  penchuln ,  unen. 
Perficere,  abfolvere,  ad  exitum  perducere, 
deuln,  deumaln.  Finis,  finitum,  abfolutum, 
perfeftum  elt ,  deui.  Primum  effe ,  unen , 
huemaln.  Ponere  primo  loco ,  uneln  I  prae, 
fequar,  une§e.  Effe  praevium,  praecedere, 
pcnchun ,  penchuln.     Tempeftive ,  ante  tem- 

pus, 


<!»»&(*»  485 

pus,  penchu.  Sequens,  ultimus,  primo  ad- 
ftare  ;  adftare  ,  fequi ,  inalen ,  inan.  755. 
Stare  fecundo ,  tertio ,  &c.  ultimo  loco,  inan. 
nam  NB.  Indi  Chilenfes  folum  diftinguunt 
inter  primum  &  fecundum  locum;  &  qui- 
cunque  locus,  excepto  primo,  eft  &  fecun- 
dus  &  ultimus  locus.  846.  755.  Remotus, 
longinquus,  feparatus,  disjun&us,  diflitus, 
chiica.  Seorfum ,  feparatim ,  yaf,  di$e.  Sta- 
re  feorfum,  feparatim,  huichun,  diqelen,  io>e- 
len.  Sic  ftans  ,  di%elelu.  Terminum ,  fi- 
nem,  limitem,  metam  attingere;  pervenio, 
perficio,  abfolvo,  finio,  numeris  omnibus 
abfolutum  perficio ,  deun ,  deuman  ,  mtnn , 
mtntun.  782.  Singuli,  quine  quine.  Bi- 
ni ,  epu  epu.  Terni ,  ciila  cixla.  Quaterni , 
meli  meli.  Quini ,  quechu  quechu.  Eodem 
modo  feni,  fepteni,  oftoni,  noveni,  deni, 
undeni,  duodeni,  tredeni  v.  terni  deni,  qua- 
terni  deni,  quindeni,  feni  deni,  fepteni  de- 
ni,  noveni  deni,  viceni,  viceni  quini,  trice- 
ni,  quadrageni,  quinquageni,  centeni,  du- 
ceni,  trecenteni,  quater  centeni,  quinquies 
centeni ,  milleni ,  bis  milleni ,  ter  milleni , 
deni  milleni,  viceni  milleni,  centeni  mille- 
ni,  deni  centeni  milleni,  &c.  Interftin- 
ftim  ita  ut  jam  adfit  jam  defit,  femperque 
quid  aliud  interfit,  e.  g.  poft  nigrum  albus 
poft  album  niger,  huellhuell,  huellentu.  A- 
lius  poft  alium ,  caque  caque.   .  Primus  a  pri- 

mo, 


4»6  <**     $     d* 

mo ,  epu%entu.      Primus  a  fecundo ,  cula  %en- 
tu.      Primus  a  tertio,  &c.  meli%entu,  &*c  505. 

547.  Vicis,  vicem,  vice,  chi,  tu,  mel,  mi- 
ta ,  additum  in  fine.  E.  g.  Semel ,  una  vice, 
quinechi,  quirxetu,  quine  mel,  quixie  mita.  Bisf 
duabus  vicibus,  epuchi,  eputu,  epu  mita.  Ter, 
ciilachi,  ciilatu  ,  cixla  mita.  Quater ,  meli 
mita.  Quinquies ,  quechu  mita.  Sic  fexies , 
oAies,  novies,  decies,  undecies,  duodecies, 
tredecies,  quatuordecies,  quindecies,  fexde- 
cies,  decies  ac  fepties,  decies  &  o&ies,  de- 
cies  &  novies,  vicies,  vicies  femel,  bis  & 
vicies,  tricies,  quadragies,  quinquagies, 
fexagies  ,  feptuagies ,  o&ogies ,  nonagies , 
centies,  ducenties,  ter  &  centies,  quater  & 
centies ,  millies ,  bis  millies ,  centies  millies , 
pataca  huaranca  mita.  Millies  millies,  hua- 
ranca  huaranca  mita.  Decies  centies  mil- 
lies ,  marichi  pataca  huaranca  mita.  Quo- 
ties,  chumtnchi,  chumtn  mita.  Toties,  ven- 
ten  mita,  vantenchi.  Quandoque  bonus 
dormitat  Homerus,  quinelque  mel  v.  mita. 
Aliquoties,  interdum,  §e&umel ,  neyumel. 
Raro,  non  nunquam,  munan  mita.  Saepe, 
faepiflime,  aldun  mita.  Non  femel,  iterum 
iterumque ,  fecundo  ac  tertio ,  iterato ,  udan 
mita.  Quam  faepiflime ,  marichi  mita.  Mi- 
nus  faepe  caftigaris  verbis,  quam  dignus  es, 
venten  mita  no ,  vantenchi  no.      Alterni  lo- 

quamur, 


^  ®  <&  487 

quamur,  viciflim  dicamus,    alterum  verfum 
pfalmi  recitabis  tu,   ego   alterum,  huellque 
mita ,  huell  huell  mita.    Hac  vice ,  vachitu.. 
Illa  vice ,  veichitu.    Alia  vice ,  caQechi.    Ite- 
rum,  repete,  ca  mita. 

548.  Quot,  quam  multi,  chumtn,  mivu. 
779.  Quotusquisque  eft,  qui  alieno  peri- 
culo  amoris  inlidias  caveat ,  chumtn..  ape  qui- 
ne  quine  pacata  meu ,  vix  centefimus.  Ne- 
mo,  nullus,  nemo  unus,  ne  unus  quidem, 
nemo  quisquam;  qui  velit  ingenio  cedere 
nullus  erit,  quine  no  rumet  ineino  rume,  inei 
no  rume  vill  mapu  meu.  Nil,  nihil,  nihilum 
chem  no  rume.  Par  turturum,  perdicum, 
ovorum,  jugum  boum,  quirie  mUr,  quixxe 
taun ,  quine  tarin.  Impar  numerus ,  par  im- 
par  ludere,  huell.  Alius:  aliud  ex  alio  mi- 
hi  occurrit ,  cat  ca  qume ,  caqelu.  691.  Ali- 
ter,  fecus,  tu  fi  aliter  exiftimas,  vehemen- 
ter  erras:  nemo  dicet  fecus,  fieri  non  po- 
tuit  aliter,  ca  d$u.  Iterum,  rurfus,  denuo: 
fi  parum  inteUexifti,  dicam  denuo,  ca  mita. 
Alter,  cat  ca%elu.  Alii,  caque.  Uterque, 
ambo,  uHau.  852.  Aliquis,  nonnullus,  ullus, 
vide  num  quis  abfit,  ecquis  defideretur,  an 
aliquis  non  interfit ,  quinelque ,  huelque. 
Pauci ,  rari ,  non  multi ,  mmime  multi ,  op- 
pido,  admodum  pauci,  paucifiimi,  rarifli- 
mi,   rari  nantes  in  gurgite   vafto,   munant 

aldiln 


4«8  <*»©«*» 

aldun  no.  Multi,  plures,  complures,  aldiin, 
cauchu.  Crebro ,  faepe ,  identidem ,  fubin- 
de,  frequenter,  laepenumero,  perfaepe,  fe- 
pe  faepius,  alduchi,  aldixn  mita,  marichi  mi- 
ta.  Cun&i,  univerfi,  omnes  fimul,  omnes 
quotquot  funt,  univerfus  coetus,  vill,  moll, 
huall.  Etiamne  amplius  ?  $ehuei  cam  ? 
Reftat  utique,  $ehuei,  Qei,  %ei  cai.  Nihil 
amplius ,  qehuelai.  Abundat ,  habentur  plu- 
rima ,  fat ,  fatis ,  abunde ,  fat  fuperque ,  plus 
fatis,  gecai.  Tantundem,  alterum  tantum, 
ca  venten.  Unicus ,  unus  folus ,  quine  mtn. 
Unus  ex  iftis  hominibus,  quine  vachi  pu 
huentu  mo.  Alter,  tu  vel  ego,  ta  iu  epugen 
quirxe.  Aliquis,  quidam  noftrftm  v.  ex  no- 
bis,  quine  inchin.  Quatuor  circiter,  me- 
lilque.  Vos  duo ,  mu  epugen.  Duo  ex  vo- 
bis ,  epu  eimn  v.  eimn  mo.  Vos  tres ,  ta  mn 
ctUaqen.  Ex  vobis  quatuor  tres ,  cixla  ta  mn 
meli%en.  Illorum  decem ,  mari  teye  ei%n. 
Nos  duo  Patres,  ta  iu  epu  Patiruqen. 
Qualis  qualis  fupereft,  quineque  gei  v.  %e- 
huei.  Paulo  plus ,  parum  amplius,  iod  aldxxn, 
aldixn  iod.     Paulo  minus,  munan,  iod,  pichi. 

549.  Quotuplex ,  quot  modis  ?  chumtn 
rumei  ,  chumtn  ca%ei%n  ,  chumtn  gei$n , 
chumtn  pei$n ,  chumQechi  udantu%ei%n.  Du- 
plex,  dupliciter,  bifariam,  epu  rumequechi, 
ep\x    rumelu,   epuchi.       Trifariam,   tnfane, 

tri- 


V 


«Sfe>    $    d&  489 

tripliciter ,  triplex ,  cii/a  rumelu ,  cilla  rume- 
quechi,  chlachi:  &  fic  deinceps.  Plurifa- 
riam,  quinelque  rumelu,  rumequechi.  Quo- 
modo,  qua  ratione,  quo  pafto,  chumgechi, 
chumqelu.  Sic,  ita,  hoc  modo,  in  hunc  mo- 
dum,  vamgechi,  vam§elu.  Inftar  pilae,  in 
modum  pilae,  palin  vamgelu,  vam$ei,  vam- 
%echi.  Aliter,  alio  modo,  ca  rumelu,  ca  ru~ 
mei,  ca  rumequechi.  Alioqui,  alioquin,  fe- 
cus,  aliter/  alioqui  tibi  non  credent,  fecus 
fidem  non  facies,  aliter  non  perfuadebis, 
vei  §enole,  tva  v.  va  %enolu.  Ita,  adeo,  uf- 
que  eo,  ufque  adeo  exarfit,  ut,  ape . . .  van- 
ten,  vam%elu  ullaxi,  venten  ni  ullcun  §ebui. 
Primum,  principio,  huema,  une,  unen.  De- 
inde,  veimo.  Poftea,  iom,  iod,  dot.  De- 
mum,  denique,  tandem,  poftremo,  ad  ex- 
tremum,  inan,  inaQechi.  A  principio,  pri- 
mordio,  fonte,  ab  initio,  origine,  llitu$en 
meu.  Medium,  raqitun,  ra§i.  Ufque  ad 
ultimum,  huechun  meu.  Finis,  terminus, 
extremum,  huechun,  abmen,  afmen,  avmen. 
Diverfus ,  difiimilis ,  longe  alius ,  omnino  di- 
verfus ,  contrarius ,  huelte.  Sic  efle,  huelten. 
Unum  atque  idem,  unum  &  idem,  uno  eo- 
demque  modo ,  qnine  rumen ,  quine  adn , 
quinentrixn.  Ut ,  ficut ,  quemadmodum , 
chum%echi,  chumqelu.  Ita,  eodem  modo, 
item ,  ltidem :  Temperantia  eft  itidem  du- 
plex ,  vamgelu ,  vamQechi  cai.      Ad  latus ,  a 

Hh  la- 


4QO  «^     $     <& 

latere,  quinenple.  Utrobique,  epunple,  U- 
bique,  ufquequaque,  undique  premitur:  a 
tergo ,  a  fronte ,  a  lateribus  tenetur ,  vtllple. 
Quivis ,  quilibet ,  quicunque ,  inei  rume ,  inei 
quechi  rume.  Utervis,  uterlibet,  utercun- 
que  vicerit,  quine  rume.  Quodcunque, 
quidquid  fit ,  chem  rume ,  chuchi  rume.  U- 
bicunque,  cheu  rume. 

550  Exempla  LLaiipape,  cedo  dimidi- 
um,  dimidiam  partem 

LLaH  cofque  eluaeimi,  dimidium  panis,  di- 
midiatum  panem  tibi  dabo. 

Ra$i  iod  pichi  mo  eluQeai,  dimidio  mino- 
ris  conftabit. 

Ragin  huentu ,  homo  aetatis  mediocris. 

Ra^in  v.  ragintu  anix^e,  fede  medius. 

Une  cupalu ,  une  llauquetul%epei,  qui  prior 
eit  tempore,  potior  eft  jure. 

Quine  rume  llanca  uW",  unam  tantum  vi- 
triorum  filo  infertorum  lineam  eft  largitus. 

Quirxe  §ei  ta  m  nahue ,  marii  ta  ni  quem- 
pu,  res  una,  pofleflbres  complures. 

Quirxelen,  cedo  unum. 

Quinelebui  ta  m  pirina,  epubin,  ex  uno 
freno  feci  duo. 

Ra%in  raqpnlepe,  ra$in  ra%in  compe  vau 
meu,  finguli  ftent  hic  in  medio. 

Quinelen  acufa,  cedo  acum. 

Quine  piuque,    qui    confpirant,    conveni- 

unt: 


unt :  fcederati ,  eodem  foedere  aiiri&i. 

Quinelei  ta  ni  duam  eiq>n ,  omnes  unum  & 
idem  fentiunt. 

Quine  d%un  ,  ejusdem  familiae  ,  patriae , 
idiomatis. 

Quine  DIOS  mtn ,  Unus  Trinusque  Deus 
qui  regnat  in  orbe. 

Veula  ni  cupan  cam  chi?  non  venio  pri- 
ma  vice,  non  foleo  tam  raro  venire. 

Veula  amocaqueny  veula  ni  amocaquen, 
nunc  prima  vice  iter  facio ,  hoc  eft  primum 
iter,  quod  inftituo. 

Quine  naU  §ei  v.  naUal  v.  nailel  y  defcen- 
fus  datur,  defcendendum  eft. 

Tva  ta  ni  quine  naHn ,  defcendo  nunc  pri- 
ma  vice, 

Tva  ta  ni  epu  nati>  ego  fecunda. 

Epu%en  mo  quine  vau  meu  cnpape,  alteru- 
ter  vemat  huc. 

Ta  in  meligen  mo  quine  arol  laiai9  aliquis 
noftrum  quatuor  fubita  morte  corripietur. 

Ta  in  quechuqen  mo  quine  cona  Huinca, 
aliquis  ex  nobis  quinque  militibus  Hifpanis. 

Epulan  cofque,  mihi  dabis  duos  panes. 

Epu  rupal  antu  v.  rupal  epu  antb,  duo  in- 
tegri  dies. 

Vill  epu  mencuhue  apmbi ,  duos  praegran- 
des  cantharos  plenos  lpfe  abfumpfit. 

Epui  ta  ni  ad9  eft  utraque  manu  agilis. 

Epu  rumequechi  vembin  ,  duobus  modis 
id  feci.  Hh  2  Epu 


492  **&&<& 

Epu  ad  $ei  ta  mipepium ,  epu  rume  pefium 
$eimi,  epu  ta  m  ad  ta  mi  pepium  gei,  veftis 
tua  duplici  colore  inftar  planetse  gaudet , 
ita  ut  ex  altera  parte  fit  e.  g.  alba ;  ex  altera 
rubra. 

Eputu  pmomi  tva,  bis  fuit  junftus  matri- 
monio. 

Cupatuaimi  v,  ca  cupaiaimi ,  redibis  alia 
vice. 

Tva  ta  ni  eputun  ta  m  qicun ,  jam  fecun- 
do  mihi  vena  uiciditur. 

§ei  ta  r\i  vemtuam,  habeo,  unde  denuo 
faciam ,  faciam  iterum. 

Epu  toi  Qei  ta  mn  piabin ,  ad  duo  capita 
mea  revocatur  oratio. 

Unen  .  ,  .  inan  v.  inagechi ,  primum  . « . 
alterum  orationis  caput: 

Cxilapaiq>n ,  tres  advenerunt. 

Oi/a  a»/ii  kdau  yecuupan,  tribus  diebus 
continuis  laboravi. 

Nal  quine  mita  mo ,  c&latu  mo  tubi ,  &g- 
meiu,  primo,  tertio  iftu  eum  interfecit. 

Ciilatu  cudei,  vill  nambi  ta  ni  cuUin,  ter- 
tio  ludo  omnibus  fuis  everfus  eft,  nihil  illi 
reliquum  fuit. 

Culatu  mo  v.  culatun  mo  v.  ciilatuQele, 
hueun  $ei,  in  tertio  aflultu,  incurfu,afcenfu 
confiftit  vi&oria. 

Chlanma  v.  chlanma  mo  huinammamllaimn, 
omnes  tres  fimul  &  una  hgna  colligetis,  im- 
portabitis.  Meh 


<&>     @     d£*  493 

Meli  deumaqueViepe  vachi  kdau ,  vos  qua- 
tuor  hoc  penfum  abfolvitote. 

Meliqentu  che  no  tva  v.  meli%entu  no  che 
v.  meli§entu  v.  meliQentunochi  che9  an  non 
ille  eft  quartus. 

n*  fuechun  tva9  quechun  tva9  funt  quin- 
que,  habeo  quinque. 

Inche  cayun ,  eimi  melimi  ,  fex  ego  ,  tu 
quatuor  numeras. 

Reliieal  tva ,  cum  hoc  funt  feptem, 

Mariabuel  tva9    cum  hoc  fuiffent  decem, 

Mari%en  mo  melilque  amope ,  ex  decem 
eant  quatuor. 

Inche  pura  elan ,  eimi  mari  ctda ,  ego  po- 
nam  o&o,  tu  tredecim. 

Marichi  vei  pibin ,  illud  dixi  multoties. 

Marichi  aiidan ,  nolo ,  nequaquam ,  neuti- 
quam,  nullatenus,  minime,  nullo  modo. 

Chumteni  v.  chumtn  %ei  ta  mi  ovi/a  ?  quot 
oves  habes  ,  numeras  ? 

Mivxx  %ei  ta  mi  votm9  coni9  quot  filios 
habes,  quot  tibi  funt  filii  pater,  mater! 

m*  mtn  votm ,  meus  unicus  filius. 

Quimlan  ta  mn  mtn%en9  nefcio  quot  fitis, 
fum  nefcius. 

Tva  ta  ni  mtnhuen  v.  ta  ni  ventenhuen , 
hic  ceffat,  nil  fupereft,  nihil  reftat. 

Tva  ta  ni  mtnn9  hoc  folum  datur,  non 
habeo  plus. 

Vill  amomaripaiaiQn ,  re  vhcha  v.  viicha- 

Hh  3  mtn 


494  ^     $     rfg» 

/»/w  amomaripalaiai  ,  omnes  aderunt  ad  re- 
citandum  preces  exceptis  tantum  fenioribus, 
praeter  feniores. 

Vei  ni  mtntubiel ,  hoc  folum ,  unicum , 
tantum  accepi,  fumpfi. 

Reche  mtn  mleif  foli  Indi  adfunt,  nemo 
adeft  praeter  Indos. 

Tva  ta  m  mtn  peun,  hac  folum  vice  nos 
videmus 

Tva  ta  ni  melitMn  ta  mi  pibin ,  jam  quar- 
ta  vice  tibi  illud  dico. 

Mivulan  em  chei?  quot  v.  quantum  da- 
bis  »mihi  ? 

Vill  pape ,  cedo  totum ,  adOnt  omnes. 
Rupal  anth ,  chuf  anth ,  quine  anth  mo , 
die  integro 

Tva  ta  ni  mtn  cupan ,  venio  &  prima  & 
ultima  vice,  venio  nunquam  venturus  de- 
inceps. 

Aldixn  huentu  cupalxx  pei,  videntur  venif- 
fe  complures ,  ingens  hommum  caterva. 

Caque  caque  cupape,  veniat  alius  poft  alium. 

Villclei,  omnes  adfunt,  nihil  deeft. 

Huelu  hueln  conpe,  intrent  modo  femper 
oppofito  ac  contrario  aliud  ereftum  aliud 
inverfum;  aliud  pronum,  fupinum  aliud. 

Huell  pun  mlen,  altera  tantum  adfum  node, 

HuM  gei  ta  ni  e/puela ,  habeo  calcaria 
imparia,  inaequalia. 

Vill  antti.  mo ,  fingnlis  diebus. 

uio 


«*&$<#•  495 

uto  peuma§en  em ,  varia  fum  expertus,  in- 
conftante  fortuna  ufus,  mefi,  fortuni  nihil 
fuit  inconftantius. 

Inaleuiqpi  eUa  que  dqu,  abyflus  abyflum 
invocat;  ex  morbo  alius  morbus;  ex  nau- 
fragio  captivitas. 

Chem  quimi  rume ,  chem  rume  quimi,  eft 
omnifcius,  fcit  omnia. 

Quimlai  rume,  omnino  ignarus,  imperi- 
tus,  mfcius,  imprudens,  indo&us. 

Chem  ilai  rume ,  nihil  omnino  comedit. 

Va  mo  ula  uixdapaiin ,  hic ,  in  hoc  loco 
ab  illo  difcefli. 

Lefclon,  neculclon,  limul  currere, 

U&aulefiqn,  currunt  pari  paflu,  pariter, 
paria  faciunt;  parem  fe  alter  alteri  praeftat, 
exhibet. 

UHau  v.  quine  mo  urbiqu,  uterque  fub- 
merfus  eft,  ambo  flu&ibus  obruti. 

Uium  Qei  xii  quimn,  funt  fcientia  &  do- 
Arina  pares. 

U&auign,  funt  pares,  aequales. 

Ta  rit  Xluque  Virgen  /anta  MARIA  re 
el%enchi  d$u  mo  uHau  Qelai,  nullapura  crea- 
tura  eft  cum  Beatiflima  Virgine  MARIA 
Matre  &  Domina  noltra  comparanda. 

Eimn  mo  unelechi  che  Huinca  gelai,  pri- 
mus  veftrum  Hifpanus  non  eft. 

Vill  vem%ei,  non  datur  inter  illa  difcri- 
men,  aliud  ab  alio  non  differt,  diftat,  difcre- 

Hh  4  pat, 


496  «i,     @^ 

pat,  abhorret. 

Aldiln  ovi/a  nielaimi,  pecus  tuum  non 
difficulter  numeras. 

Aldun  che  no  praUei  huenu  mo ,  venten  hue- 
ra$ei  ta  pu  che  ni  vemel ,  quia  pauci  funt 
innocentes,  &  vere  poenitentes  rariflimi, 
ideo  oppido  pauci  ex  laboriofa  hujus  vitae 
peregrinatione  in  aeternam  patriam  perve- 
niunt;  ex  hujus  vitae  procellis,  decumanis- 
que  flu&ibus  ad  optatum  falutis  portum  ap- 
pellunt:  decurfo  legitime  hujus  vitae  ftadio, 
metam  feliciter  attingxint,  mortalis  vitae  ae- 
rumnas  cum  immortali   gaudio   commutant. 

Huerilcatui,  huerilcahuetui \  repetivit  fce- 
lus,  in  eodem  luto  eft  volutatus;  vitiis  fe 
denuo  implicuit,  vomitum  repetiit,  ad  vo- 
mitum  redivit,  eft  reverfus. 

Vachitu  mo  hueulaiaimi ,  hac  vice  lucrum 
non  facies,  praemium  non  feres,  vi&oriam 
non  confequeris. 

Vemhuelaiany  nunquam  faciam  impolte- 
rum. 

Huema  laiabun  huerilcahuelaian  mai,  ma- 
lo  mori,  quam  iterum  peccare;  moriar  po- 
tius,  quam  ut  denuo  fcelere  me  aftringam, 
culpam    contraham,    peccatum    committam. 

Inche  huema  laian ,  eimi  ina  v.  inayechi  la- 
iaimij  ego  occumbam  prior,  tu  pofterior, 
ego  prius  tu  autem  poftea, 

Eimi  ina%eimi  v.  inaleimi,  tu  fequeris,  es 
pofterior.  Ya- 


4fe    ®    e#»  497 

Yaventuqepe  veichi  da>u,  omittamus  ifta. 

Ftfw  piaimi,  fic  dices,  lic  dicendum. 

Huenu  mo  cupai  vachi  dq,u ,  Titius ,  Sem- 
pronius  ,  Bertha  ;  certus  quidam ,  nefcio 
quis  hoc  fecit. 

Quitie  huaranca ,  relHe  pataca ,  relUe  mari9 
epu  tipantui  fenor  JESU  Chri/io  nilleAmom, 
anno  falutis  noftrae,  a  Chrifti  ortu,  a  partu 
Virginis ,  a  Chrifto  nat6 ,  ab  orbe  redempto, 
Millefimo ,  feptingentefimo ,  feptuagefimo 
fecundo  v,  fecundo  fupra  v.  poft  millefimum 
feptingentefimum ,    feptuagefimum.      334, 

338-    339. 

551.  Statica  v.  ftathmica. 
Pendo,  appendo,  penfo,  penfito,  trutino, 
pro  pondere  vel  pro  eo ,  quantum  in  quibus- 
que  fit  ponderis,  seftimantur,  vanen9  toquin. 
84  L  Libro,  compenfo,  vanen  vanen  Lanx, 
ftatera ,  libra  ,  vane  vanetuqueum.  Quan- 
tum:  quanti  eft,  conftat,  aeftimatur?  quan- 
ti  licet?  quanti  indicas?  quanti  docet?  ne- 
fcio  quanti  tua  interfit  ,  quantopere  tibi 
expediat,  chumtn.  Tantum:  hoc  mihi  tan- 
ti  non  eft,  tanti  non  erao;  tanto  pluris,  mi- 
noris  veniit:  eo  me  coges  aut  compelles, 
ut  . ,  venten.  Plenus ,  refertus :  impletum , 
expletum  ,  repletum  effe ,  opun.  794.  Im- 
pleo ,  expleo ,  repleo ,  opuln.  Redundantia, 
affluentia,  cibi  reliquiae,  opuntu.      Accedo, 

Hh  5  de- 


498  «S&     $     <& 

devenio,  pervenio:  fufficere,  fatis  efle.*  fatis 
multa  poflidet ,  his  contentus  fit ,  pun ,  poun, 
paun.  815.  ventenn.  Additamentum ,  aufta- 
rium ,  aliquid  ex  benevolentia  addere,  devun. 

552.  Onus,  fafcis,  farcina,  impedimenta: 
onus  fuftinere;  fuis  humeris,  dorfo  porta- 
re,  mencun.  Onus  imponere,  onerare, 
menculn.  Onus  veho ,  adveho ,  aveho ,  ye- 
mencunn*  Inftru&um ,  paratum ,  accin&um, 
expeditum  efle  ad  aliquid  faciendum,  ad  mu- 
nus  obeundum,  mlen,  vill  mlen.  Ad  am- 
phflimos  honores  ahquem  evehere,  extol- 
lere,  efferre,  ad  altiflimum  dignitatis  gra- 
dum,  culmen,  faftigium  promovere,  evo- 
lare,  huenutun  Pondus  levare,  fublevare, 
attollere,  in  altum  tollere,  lemn.  Pondus 
fuftinere ,  lemtunien.  Pondus  portare ,  plta- 
yeny  plchayen.  Humeris  portare,  panxxyen. 
ulnis  puerum  gerere,  inter  manus  afferre, 
geftare ,  gradientem  manuducere ,  metan. 
In  hoc  aut  illud  latus  incumbere,  fe  verte- 
re,  in  hanc  vel  illam  partem  inclinare,  clun. 
Ligo,  illigo,  obligo,  alligo,  religo,  aftrin- 
go ,  conftnngo ,  vincio ,  tarin.  Solvo ,  dif- 
folvo :  aftngmenta  folvere ,  entutarinn. 
Ornare  aliquid ,  apparare ,  inftruere ,  con- 
cinnare ,  aptare ,  comparare ,  componere , 
pepiln.  Exonero,  onus  deponere,  onere, 
fafce ,  farcina  aliquem  levare ,  entumencunn. 

Au- 


«Sfc     $     <»  499 

Auxilior,  opitulor,  adjuvo,-  auxilium,  opem 
ferre ,  afferre ,  praeftare :  fe  adjutorem  alicui 
praebere,  praeftare,  exhibere,  folem  facibus 
adjuvas,  incan.  Traho,  retraho,  adduco, 
huitan.     Funalem  equum  ducere,  huitayen. 

553.  Exempla.  AldH  vanei  xii  nemel,  eft 
in  illo  auftoritatis  plurimum:  vir  au&ori- 
tate  praeditus,  gravis,  vir  graviflimus. 

Aldd  vanei  ro"  piuque ,  vir  magnanimus , 
magni  animi,  animo  praellans. 

Puiy  jam  pervenit;  fatis  eft,  fufficit. 

Pulai,  nondum  pervenit,  adhuc  deeft, 
deftderatur. 

Munape,  venteni,  fatis,  affatim. 

Pichi  devupe;  quvxe  mari  mari,  cedo  in- 
fuper  au&ariolum, 

Yebi%e  mencun  ta  m  elupuam  mo9  porta, 
perfer ,  vehe  farcinas  ac  impedimenta  ad  di- 
verforium,  hofpitium. 

Lemlaiabimi  vachi  mencun  ?  lemlaian ,  num 
par  es  his  farccinis  onerandis?  fum  impar. 
an  tibi  tantum  eft  virium,  tantum  corporis 
robur,  ut  hoc  pondus  attollas,  jumento  im- 
ponas ,  aptesque  ?  non  certe  ,  impar  meis 
viribus  hoc  onus  eft;  oneri  ifti  non  fum 
par;  onus  iftud  fuftinere  diutius  non  valeo. 

Inei  pepiXabui pepilvalnoal ,  fupra  vires  ne- 
mo  tenetur. 

Nehue  %enolu  mencutMabun?  difplicet  ille 
labor,  fub  cujus  pondere  labor. 

To- 


500  *$&&<& 

Topeli,  farcina  non  dorfo,  fed  collo  ju- 
menti  incumbit. 

Clulei,   inclinat  in  latus. 

Pepilmatubi§e  ta  xii  pirina  ,  apta ,  compo- 
ne,  concinna  frenum  meum, 

Incaen ,  fer  opem  ,  adjuva  me  qusefo , 
obfecro. 

Chumulu  entumencuncloaeneu  ,  tutelnolu , 
qua  ratione  alteri  confulat ,  qui  fibi  non  con- 
fulit.  366.  367.  368.  372.  492.  493.  494. 
555.    5b6. 

554,  Geometria, 
Menfura,  menfio,  dimenfio:  metior,  di- 
metior,  toquin,  toquiln.  Decempeda,ulna, 
libra,  modius,  hemina,  toquiqueum,  toqui- 
hue.  Caniftrum  medimni  capax,  medim- 
nus,  QanAue.  Semimedimnus ,  llepu.  Se- 
mimodius,  chaihue.  Sextarius,  modii  duo- 
decima ,  logo.  Vacerra ,  palus ,  vallus ,  mtn- 
queel ,  mtncuhue.  Vacerram  figere ,  infigere, 
mtnquen ,  mtncun.  Vallum ,  transverfa  fepi- 
menta ,  palationem  conficere ,  mtnqueln,  mtn- 
cu/n.  Planum,  sequum,  planities,  tavul. 
Altum,  profundum,  punun.  Effe  diftans, 
diflitum,  longinquum,  pulen.  Quoufque, 
chumtn  pu.  Ufque  eo ,  ufque  illuc ,  venten 
pu.  Parum  diftans,  non  longe,  non  mul- 
tum,  haud  procul  abeft,  pichi  pu.  Valde 
diftans,   longe   difiitum:   longinquitas  /   lon- 

gifiime 


«Sfc,     &    e£*  50i 

giflime  abeffe ,  aldti  pu ,  devupu.  Nec  valde 
procul,  nec  nimis  prope,  mediocriter  di- 
ftans,  munan  pu.  perge,  progredere,  a- 
mu%e.  Paulo,  paululum,  parum,  non  ni- 
hil ,  pichi  puel,  pichi  con.  Amplius ,  iotn  fiuel, 
iom  con.  Paulo  plus,  pichi  iom  puel,  pichi 
iom  con.  Procerus,  homo  excelfa  ftatura, 
prolixo  corpore,  devu9  vilta.  Parvus,  exi- 
guus,  brevis,  modicus,  pichi  Longus, 
vilta.  Profundus ,  altus ,  ut  altus  eft  puteus, 
vuta  coni ,  devu  coni.  Latus;  quam  late 
patet?  quantum  habet  latitudinis,  quantum 
patet  in  latitudinem  ?  laxa  mihi  eft  &  fi- 
nuofa  veftis,  vbta  rumeu  288:20.  Arftus, 
anguftus ,  pichi  rumei.  Craflus ,  tabula  craf- 
fa  eft  tres  digitos,  ru$ei.  825.  Denfus, 
fpiflus,  condenfus,  pdi.  Compreflus,  con- 
ftipatus,  togei.  Crifpus,  crifpulus,  tinti 
Rarum,  non  compreflum,  cidincui,  ulpivi. 
Solidum,  firmum,  ftabile,  duraturum,  ru- 
meluy  vimi.  688.  alca.  Plus  efle,  iod  §en. 
Tantundem,  alterum  tantum,  ca  venten. 
Bis  tantum,  ter  tantum,  &c.  epu  vanten,  cu- 
la&c.  Paulo  minus,  iod  pichi.  Paulo  plus, 
amplius,  magis  ,  pichi  iod.  Longe  minus, 
aldu  iod  pichix.  Ordo ,  feries ,  linea ,  porti- 
cus,  continuus  &  longus  parietis  du&us, 
huif  Longo  ordine  alium  poft  vel  proxi- 
me  alium  ftare,  procedere,  &c.  huifn,  huipdn, 
huipdclen.      Longo  ordine  ducere,  huifyen, 

huipdyen. 


502  4fe»    %i    dS> 

huipdyen.  Re&um ,  dire&um ,  nor.  Sic  ef- 
fe,  ftare,  norn.  Re&um,  dire&um  pone- 
re,  efficere,  norln,  normn.  Rotundum, 
globofum ,  integrum ,  cui  nihil  abeft ,  vel 
nihil  eft  imminutum,  moncolL  Inftar  globi, 
temvul.  Orbis,  circus,  circulus,  chinqL 
^Equalis^  uUau,  Mr,  tr.  843. 

555,  Leuca,  tria  paffuum  millia,  tria  mil- 
liaria;  tertius  lapis,  tupu.  833.  Unam,duas 
leucas  diftat ;  ad  tertium ,  ad  fextum  lapi- 
dem  abeft;  ad  tertium,  ad  fextum  milliari- 
um,  quine  tupun,  epu  tupnn,  &c.  Ulna, 
niifcb.  Metior  uln&,  nhfchtun.  Paffus,  te- 
can.  837.  Stadium,  quirxe  pataca ,  epumari, 
quechu  tecan.  Ire,  procedere,  tecan.  Mil- 
liarium,  huaranca  tecan.  Lente  procedere, 
nochi ,  manchaquechi  tecan.  teftudineo  gra- 
du  incedere ,  aldun  manckaquechi  miaun. 
Paffum  producere  ,  gradum  grandiorem 
facere,  cixme  tecan,  vAta  tecan,  matun. 
Gradum  fiftere,  continere,  fuftinere,  ado- 
chi.  Palmus,  rula.  Palmo  metior,  dime- 
tior,  rulan,  rulatun.  Digitus,  quvxe  chaqjl. 
Lichas  adis ,  femipes ,  duque.  Pugnus ,  ni- 
na.  Pugno  legere,  colligere,  difpergere, 
accipere,  ranatun,  choqueln.  Utraque  ma- 
nu  accipere,  tiinan.  Quod  vel  quantum 
ambabus  manibus  auferri  poteft  ,  tuna. 
Quantum  pugnus  capit,   quvxe  nixn,  chocol9 

choql, 


choql ,  choquel.  Pes ,  namun.  Statura  ho- 
minis,  vutan,  vutanche.  Altus  eft  puteus 
pedes  fex  &  triginta,  cayu  vutanche  devu 
coni.  Limes ,  terminus ,  cuel  Supra ,  fupe- 
rius,  furfum,  fuperne,  fupernus,  huenu  742. 
Stare  fupra,  furfum  contendere,  fupenus 
afcendere  ,  huenun.  Supra  collocare ,  hue- 
nuln.  Superne:  lapides  fuperne  conjefti 
funt,  huenutu.  Supra,  fuper  ,  huente.  741. 
Superftare,  imminere  ejus  cervicibus,  ha- 
bere  omnia  fuperiora,  huenten.  Impono, 
huenteln.  Infra,  nau,  na-u  788.  Infra,  fub, 
fubter,  minche.  779  Subefle:  nos  infra  fe 
habet;  fubditi  illi  fumus,  in  ejus,  fub  ejus 
poteftate  fumus,  minchen,  minchelen.  Intus, 
intro,  minu,  puminu.  Introrfum,  minutu. 
Extra ,  foris  v.  foras ,  huecun.  Foris ,  defo- 
ris,  forinfecus,  extrinfecus,  huecuntu.  Huc, 
huc  adefto ,  vau9  vau  mo,  va  meu.  Iftuc  iter 
mihi  eft ;  iftic  eft ,  illuc  accede ,  recede  a  me, 
teyeu.  831.  teye  mo. 

556.  Exempla.  Epu  tonco  murque ,  duo 
farinae  toftae  catini. 

Cula  n(x.n  ptm,  ter  quantum  pugnus  ca- 
pit  tabaci. 

Ta  in  c(mi%en  quine  tecan  rume  pulelai  ta 
in  eltun  mo,  cunae  &  fepulchrum,  incuna- 
bula  &  fepultura  vix  palfu  diftant. 

i3xan  antu  mo  quine  uunman  Qfilai  Voroe 

mo 


5<>4  ^     $     <& 

mo  Tolten  cixtu,  in  aeftate  Boroa  Tolteno 
vix  diftat  diei  unius  itinere. 

Cixla  ixunman  %ei  Puren  mo  Penco  rii/u, 
Purenum  ab  urbe  Conceptionis  v.  Penco- 
poli  abeft  quatridui  itinere.  NB.  quatridui 
non  tridui  ,•  fic  enim  vult  jubetque  vocis 
uixnman  848.  fignificatio :  nam  aliter  res  fe 
habent  in  Chilenfi  Regno,  ubi  plerumque 
noftu,  praefertim  ab  Indis,  iter  conficitur, 
&  eft  ibi  plerumque  nox  ferena  &  amoena: 
fic 

Ailla  pun  gei,  eft  iter  decidui,  feu  dierum 
omnino  decem.  296  :  5. 

Cixlachi  xxxxnmarpixaimi ',  quatridui  moram 
facies. 

Chumtn  pu  mlei  mapuchu  ?  quantum  di- 
ftat  Jacobopolis  Metropolis  Regni  Chilenfis. 

Pichi  pu  mlei  pire  Mahuida ,  Montes  An- 
des  non  longe  abfunt. 

Chumtn  tupxxi,  chumtn  tupu  gei,  mivu  tu- 
pu  gei  v.  lei,  quot  leucae  numerantur. 

Quine  pichi  tupulei ,  muna  pulei,  munachi 
tupulei,  una  parva  leuca. 

Quine  tupui,  meli  tup\x$ei,  cayu  tupulei, 
llaU  tupui,  una ,  quatuor ,  fex  leucae ,  leucae 
dimidium. 

Yene  quine  vutan  iod  prai  llame  mo ,  Bal- 
lena  ftaturd,  hominis  major  eft  lupo  marino. 

Iodn  quine  chaqll,   digito  procerior  fum. 

Iod  pichimi  q\xine  rula ,   es  minor  palmo. 


•«&&<#•  505 

Vutanqeprai ,  nimium  procerus  eft:  ho- 
mines  non  proceritate  corporis,  fed  robore, 
virtute,  &  animi  praeftantia  metimur. 

Quine  vara  panu ,  ulna  panni. 

Iom  quine  varaf  una  ulna  amplius,  infu- 
per,  praeterea. 

Iom  v.  iod  quine  vara  mo ,  plus  quam  una 
ulna. 

Qenochi  quine  vara,  iod  pichi  quine  vara 
mo ,  minus  quam  una  ulna. 

Cuu  toquitun,  manu  metior. 

ChaqJLl  toquin,  dimetior  digitis. 

PictU  devupe  ta  ni  eluabin ,  cedo  mihi  il- 
lius,  quod  mihi  es  daturus  menfuram  bo- 
nam,  abundantem,  fupereffluentem. 

Pichi  iodpe ,  quine  mari  mari,  da  au&ario- 
lum ,  additamentum  aliquod :  amori  noftro 
hoc  indulgeas,  ut  plufculum,  quam  par  eft, 
largiaris. 

Quine  tupuhuei,  leuca  fupereft. 

Quine  tupuhuelai,  non  reftat  leuca. 

Ptchinma  mlei  ta  ni  ruca  Iglefia  mo ,  mea 
domus  haud  procul  diftat  a  templo, 

Veula  pu  lleiy  hic  latet  vis,  anguis  in  herba» 

Vei  ni  pun ,  eccum ,  hic  eft. 

Deulai ',  deumaQelai,  huechuntuQelai ,  anca- 
knoQei,  eft  opus  imperfedum,  deeft  dimi- 
dia  pars. 

Pu  mlei,  intus  eft. 

Pu  coni,  intro  fe  abduxit,  conjecit. 

I  i  Aldii 


5o6  *$&%!<& 

Aldu  rumelu  v.  rumei,  valde  craflus,cor- 
polentus,  obefus,  corpore  amplo,  ingens 
corpulentia,  corporis  amplitudo,  cralfitudo. 

Pichi  rumelu,  exigua  craflitudo. 

Muna  rumelu,  amplitudo  mediocris. 

Chumteni  veichi  mamll,  quam  longum, 
craffum,  folidum  eft  iftud  lignum. 

Mu  vutai,  longiffimum. 

Mu  rumei,  craffiflimum. 

Chumtn  vutani?  quam  longum ,  quam  al- 
tum? 

Vanten  vutani,  tam  longum. 

Ancaple  lei,  dimidium  folum  fupereft. 

Iod  ancaple  coni ,  non  reftat  dimidium  r 
minus  dimidio  fuperat. 

Luan  cura  curam  venteni  v.  curam  venteni 
luan  cura ,  lapis  befar  ovo  magnitudine  non 
eft  inferior. 

Minche  ecull,  fub  vefte. 

Mleimi  mo ,  ibi ,  ubi  nunc  ftas ;  in  eodem, 
in  quo  conffftis  loco. 

Rupaimi  mo ,  ubi  tranfivifti. 

Umautumeaimi  mo ,  ubi  cubitum  ibis. 

Tecatcun  ,  feminare  ,  quae  petunt  invi- 
cem  diftare   paffu,   v.   aliud   ab   alio.     356. 

544.  539- 

557    Nautica,  Navicularia, 
Navis,   navigium,  huampu.      Navicula,  pi- 
chi  huampu.      Navem   conftruere  :   navigo , 

ena- 


«Sfc   @   <»  507 

enavigo ,  velifico  ;  vela  ventis  dare ,  navi- 
gationi,  mari  fe  committere,  huamputun. 
Ratis,  ta$t\  Lembus ,  fcapha ,  dallca.  Pro- 
ra,  lonco  huampu.  Puppis,  nudo  huampu. 
Clavus,  gubernaculum ,  toquihuampuqueum. 
Remus,  cahue.  Contus,  pertica,  edpeque , 
ritocahue.  Anchora,  ancora,  ofuniehuam- 
puqueum.  Jacere  anchoram,  ftare  in  anco- 
ris;  jaAis  anchoris  fubfiftere,  navem  ancho- 
ra  fundare ,  firmare ,  §tuniehuampun.  Tol- 
lere  anchoram ,  navem  folvere  ,  praecidere 
funem ,  qfuentun  huampu.  Camelus  ,  ru- 
dens,  anchorae  funis,  vuta  mau.  Velum, 
amolhuampuqueum ,  amolhuampuhue.  Dare 
vela  ventis,  amolhuampun.  Vela  contrahe- 
re ,  colligere ,  fubftringere ,  vutaln  ta  huam- 
puy  amolan  huampu.  Pixis  nautica,  §nel 
mapu,  gnellafquenqueMm.  Charta  geogra- 
phica^gnelmapuchillca,gnellafquenquechichiU" 
ca.  Remigo,  remum  impeUere,  remis  in- 
cumbere,  infurgere,  remis  navem  impelle- 
re ,  cahuen ,  cahuetun.  Inhibere  remos,  ven- 
tencahuen.  Secundo  flumine  remigare,  ciin- 
tixn  ,  ciinten.      Haurire  fentinam ,  Qacan. 

558  Ventus ,  cruf,  crf  Boreas ,  Aquilo, 
picu.  Boreas  flat ,  fpirat ,  picuquei.  Aufter, 
Notus ,  huaihuen.  Notum  flare ,  huaihuenn. 
Solanus ,  fubfolanus ,  puelche ,  puelcruf  Fa- 
vonius,  Zephyrus,  qfillhue ,  giillque  crf. 

Ii  2  Eurus, 


508  «j&     $     Jfr 

Eurus,  Curixhuaihuen  Africus,  carixhuai- 
huen.  Caurus ,  Argeftes ,  carix  picu.  Cae- 
cias,  curix  picu.  Ventus  vehemens,  vuta 
crixf  Ventus  pluviam  indicans,  afferens, 
maucrixf  Ventus  adverfus  ,  contrarius , 
huelu  crf  Turbo,  meulen.  Locus  apricus, 
ncm,  ncixm,  nixcixm.  eo  fe  recipere  ,  **ii- 
cumtun.  Maris  tranquillitas ,  malacia,  flu- 
ftrum:  magna  eft  a  vento  maris  tranquilli- 
tas ,  nullo  vento  mare  concutitur,  nullo  flatu 
agitatur,  commo vetur ,  malacia  naves  dete- 
nentur,  nucum  antuy  ixdhue,  udhue  antu. 
Ventum  minui,  deliftere,  tu$n  Flo,  fpi- 
ro,  inflo,  pimun.  805.  Afflat,  afpirat  ven- 
tus ,  cixmei  vachi  crfy  cume  crixf  tva.  Pul- 
veris  nubes,  tuvixrn.  Frumentum  ventila- 
re ,  ventilabro  excernere ,  purgare ,  pichuln, 
pichxxlcan.  Subfrigida  tempeftas,  virquen 
antix.  Subfrigidum  effe,  vircun.  Frigus, 
ute.  Frigida  tempeftas  eft ,  ixtegei.  Fngus 
ingruit,  cupaute$ei.  Frigeo,  algeo:  frigi- 
dum ,  algidum  effe  ,  uten.  Frigefco ,  lan- 
guefcere ,  intepefcere ,  languidiorem ,  mol- 
liorem ,  remifliorem  indies  fieri :  pia  ejus 
ftudia  languerunt,  deferbuerunt ,  in  languo- 
rem  abierunt,  reftin&a  funt  :  priftinus  ille 
pietatis  ardor  elanguit,  refrixit,  extin&us 
eft,  tuun> 

559,    Jam  ventorum  vis  remifit/  jam  cse- 
li  facies  torva  &  procellofa   in  ferenam  & 

tran- 


•H&    $    dfr  509 

tranquillam  abit,  ut  jam  tranquillis  utamur 
flu&ibus  ,  cume§etun  ,  lifhuenun ,  lifqetun , 
elutun ,  liftun  antii.  Pluviam ,  imbrem,  pro- 
cellam  remittere,  ceffare:  jam  imbrium  vis 
remittit,  caelumque  fudum  ac  ferenum  red- 
ditur,  chiin.  Eo  ubi  non  pluit  confugere, 
in  locum  ficcum,  fub  te&um  fe  recipere, 
chutun.  Idonea  ad  navigandum  tempeftas, 
egregia,  fecunda,  ferena,  huegan.  Ad- 
verfa  tempeftas,  frigida,  turbida,  turbulen- 
ta;  anni  tempore  navigatione  excludimur, 
nobis  per  tempus  navigare  non  licet ;  tur- 
bulenta  tempeftas,  &  vis  hyemis  navigatio- 
ni  obftat,  ventus  vehemens  &  atrox  a  na- 
vegando  deterret,  tempeftas  nos  continet, 
c&melai,  hueralei  anti,  hueqfl%elau  Pro- 
cella ,  tempeftas ,  cuQuma.  Sol  pluviam  pro- 
gnofticans ,  piHel  cufe.  Solis  reflexus ,  aipin. 
Sol  intra  nubem ,  huemi  antix.  Sol  intra  cir- 
culum,  anth  cahuin.  Sol  clarus,  ferenus 
occidit ,  pe$econtui  antu ,  pe$e  coni  antii. 
Exhalationes  igneae ,  quae  quandoque  viden- 
tur  noftu,  cheurvoe. 

560.    Exempla.    Anui  huampu ,  navis  hae- 
ret  in  fcopulis,  vadis  illifa  eft. 

Chem  criif  mleif  amoquei,  miauquei?  quis 
ventus  exontur ,  flat ,  fpirat  ? 

Crf  vem$eif  eft  velociflimus. 

Areif  ptei  antil,  fol  urit,  adurit. 

Ii  3  Huei- 


5io  «S&>     &     Jfr 

Hneihuin  ktal  naiipai,  fulmen  decidit,  cae- 
lum  fulmina  mittit,  jacet,  jaculatur;  qui- 
dam  de  caelo  ta&us;  fulmine  i&us,  percuf- 
fus,  fulminatus,  fulguritus  eft. 

Chem  antix  Qei?  quae  aura?  quae  tempe- 
ftas? 

Cume  antixQei,  bona  tempeftas,  aura  favet. 

CupacuQumaquei ',  turbida  ac  dira  tempe- 
ftas  nobis  imminet,  impendet. 

HueracixQumaQeiui ,  faeviflimis  fluftibus 
claflis  ja&ata,  concuITa,  confli&ata  eft,  gra- 
viffima  tempeftate  havis  quaffata ,  agitata  eft, 
tantum  non  flu&ibus  fubmerli  fumus,  paene 
nos  fluftus  abforbuerunt. 

Huelu  iauquei  ta  ixx  mo$en  ;  hui/tixHAn  an- 
tix  %elai ,  variabilis  eft  hujus  vitae  conditio; 
ingens  temporum  viciffitudo,  multae  ac  va- 
riae  fortunae  vices ,  nemo  unus  ex  omni  par- 
te  beatus. 

CixmeQetuai  chei,  cixme  qetulaiai  chemai, 
nefcio  an  bona.  an  mala  tempeftas  fecutu- 
ra  llt. 

Uche§ei,  fentitur  frigus. 

Ovi/a  vemQei  huirca  huenu  tvei,  iftae  nubes 
a  fole  rutilantes  gregi  ovium  non  funt  ab- 
fimiles. 

Veula  mi  cahuetun  cam  ve  ?  num  hae  funt 
primae  vices ,  quibus  remum  impellis  ?  an 
nefcis  adhuc  quo  pa&o  remis  incumben- 
dum,  infurgendum  fit#  343.  344.  345.  346. 
347-    348.  561. 


561.  MuQca. 
Cano ,  canto ,  cantico ,  modulor ,  cantus  ede- 
re ,  fiindere ,  illcatun ,  pramn.  571.  Conci- 
no,  Alcatuclon ,  vill  ullcatuiQn  Cantio,can- 
tiuncula ,  cantilena  ,  li/.  Machiorum  can- 
tiunculae,  qeicurehuen  M.  411.  Machiorum, 
dum  medicantur ,  libilus ,  ftbilum ,  Qbilare , 
pivuln.  Indarum  ,  dum  molent ,  cantus , 
llamecan.  Indorum  Pehuenchium  more  ca- 
nere ,  hueicutun.  Pulfare  fides ,  canere  fidi- 
bus ;  calamum ,  tibiam  inflare ,  tuba  canere , 
campanam  pulfare ,  duQuln.  Multorum  vo- 
ciferatio ,  voces  inconditae ,  clamor ,  quiri- 
tatus :  vociferor ,  quirito ,  eupun ,  huarhln. 
huaquen.  Echo  us :  reciproca  vocis  imago; 
foni,  vocis  repercuflio,  auquinco.  Ad  lu- 
dendum  provocare  ,  dan.  Obftrepo :  pe- 
dum  ftrepitus,  kmtixlun.  Inftrumentorum 
fabrilium  ftrepitus,  tautaun.  Strepitus  rei 
cadentis ,  quse  decidit ,  ialaln ,  ialalcun.  Su- 
furrus,  murmur,  reupint  reureupin,  hual- 
hualun.  Fremitus,  mugitus,  lululun.  Re- 
laxatio  animi;  animum  a  curis  &  negotiis 
avocare,  avertere,  abducere;  a  moleftis  oc- 
cupationibus  ad  has  nugas  abeo;  per  haec 
oble&amenta  animum  laxare  juvat ,  &  libere 
refpirare  ;  hanc  aberrationem  a  moleftiis 
habeo,  expedio  me  ab  iis,  quibus  detineor, 
negotiis ;  &  dum  aliis  remiflius  intendo , 
mihi  ab  omnibus  vacare  videor  ,•  curis  va- 

Ii  4  cuum 


1 


5"  •$&>$<#• 

cuum  per  haec  amoena  vagari  &  fpatiari  tan- 
tifper  juvat ,  ciichalcan.  Ludo ,  colludo  ,  jo- 
cor,  nugas  agere/  nugari,  joco  aliquid  di- 
cere,  jocis  in  alios  ludere:  nunquam  tam 
male  tibi  eft,  ut  non  aliquid  facete  &  com- 
mode  dicas,  ahuun,  ahuiican.  Subfilio,fub- 
fulto,  fubfultatio,  lemuun.  Percuffo  cre- 
bris  palmis  calceo  ad  numerum  faltare,  pe- 
de  plaudere  &  digitis  concrepare,  yapen. 
Tripudium,  faltatio,  chorea;  falto,  tripu- 
dio:  ad  numerum  faltare,  cihoreas  exerce- 
re,  agitare,  pueros  puellasque  manu  con- 
fertos  reftim  circumducere ,  prun.  Tri- 
pudium  vi&oriae  caufa,  yape  puhllin.  752. 
pruloncon.  quod  circum  caput  tripudient 
lanceae  infixum.  Saltatio  quam  fan&a  Ma- 
ria  vocatam,  olim  didicerunt  ab  Hifpanis, 
cunquen.  Choreae  ad  excutiendum  frumen- 
tum ,  nuinprun. 

562.  Buccina  arundinea  vel  oflea  ex  tibia 
hoftis  ab  ipfis  trucidati,  tutuca.  Cornu 
fymphoniacum ,  culcul.  Tibia,  fiftula,  /1- 
villca ,  pivillca ,  pincullhue ,  pitucahue.  Tym- 
panum,  cultun,  cultunca.  Tympanum  Ma- 
chiis  proprium,  t&nAnca.  Aliud  minufcu- 
lum ,  ralli  cultun.  Sonorus  ex  aere  globu- 
lus,  fiftrum,  colocolo. 

563.  Ludere,  ludus,   lufus,   lufio,   aucc^ 

tun. 


•Sfc   $   Jfr  513 

/##.  Ludus  pilae,  fphaeromachia ;  pila  lu- 
dere ,  pillmaXun.  Pila ,  pillma.  Pilam  pal 
ma,  pala,  reticulo  excipere,  Dftere,  interci- 
pere ,  percutere ,  jacere ,  mittere ,  reddere , 
retorquere,  repellere,  pillmapraln,  pillma* 
pramn.  Excipere,  flftere,  intercipere  pi- 
lam,  malcotun.  Currere/  curfu  contende- 
re,  certare,  lefn,  wotulefn.  Praecurrere, 
penchulefn.  801.  Incipere,  llitun,  huemaln. 
Harpafto  ludere ,  palin.  797.  palitun.  Glo- 
bus ,  pali.  Harpaftum ,  uno ,  u&rio.  In  har- 
pafti  ludo  errare ,  aberrare ,  non  adeffe ,  ca- 
nin.  Harpaftum  confuetis  caeremoniis  ex- 
piare,  fangnine  agni  perungere,  &  tabaci 
fumo  fuffire ,  pimurcun.  Ludere  gTanis  mai- 
cii  varii  coloris ,  pijiman.  Phafeolis  aut  fa- 
bis  ludere,  melicann,  UiHcann  768.  Ludus 
divine  divina ,  daa  d$a  miUa.  719.  Errare, 
aberrare,  cunen.  Sponfionem  facere,  fpon- 
fione  aliquem  laceffere,  cum  aliquo  certa- 
re:  unius  aurei  fponfionem  facio  nt  Petrus 
vicerit ,  tantundem  fpondeo  fi  vicerit ,  cuden. 
Sponfio,  ran.  Deponere  argentum,  veftem, 
aut  aliam  rem  apud  aliquem:  periculum 
adire,  dare  fe  in  difcrimen,  periculo  fe  of- 
ferre,  fe  committere,  rann.  Ludo  vince- 
re;  praemium  affequi,  confequi,  ferre,  lu- 
crari,  hueun.  743.  Ludo  vinci:  eft  profe- 
fto  ubi  damnum  praeftet  facere,  quam  lu- 
crum,  kueuQen.      Amitto:    nihil   mihi  reli- 

Ii  5  quum 


5'4  «S&     $     «#• 

quum  fecit  fortuna,  everfae  funt  meae  res 
omnes  ac  deperditae;  naufragium  feci  rei 
familiaris :  a&um  eft  de  rebus  meis ,  res 
mea  familiaris  periit ,  interiit ,  omnia  mihi 
fortuna  eripuit ,  abftulit ,  ademit ,  namn.  A- 
miffa  in  ludo  recuperare,  recipere:  neuter 
alteri  v.  neuter  neutri  debet,  paria  fecimus, 
coretun.  Auftio ,  au&ionem  facere ,  bono- 
rum  auftionem  conftituere  ;  au&ionor,  bona 
haftae  fubjelta  feftari,  rxofucuUin,  notucuUinn. 
Ludere  par  impar,  huellhuellcan.  Chartae 
piltae,  luforiae  chartulae,  cudehue  chillca. 
In  ludo  praedae  &  pugnae  focii,  incahuen. 
Horum  contrarii  in  ludo  hoftes,  cainehmn. 
Latrunculorum  ludus ,  vuta  Apo  xd  cuden. 
Fritillus ,  alveus ,  lafquen ,  lelvun ,  lof  Pe- 
dites ,  epu  namun ,  pu  cona.  Equi ,  fu  cahue- 
Uu.  Curfores,  necixlche.  Elephantes,  #u- 
ta  talca.  Regina,  Toqui.  Rex,  mu  vuta 
Apo.  Albus,  UU.  Niger,  curil.  Regem 
de  loco  mutare ,  transferre  in  aliam  fedem, 
llucai,  cuniun  %ei.  Regem  capere  praefidio 
deftitutum,  &  interclufum  undique,  tavai- 
con,  cuxtiival  Ludus  pyramidum  feu  ba- 
cillorum,  mamllcan. 

564.  Exempla.  Ctmei  ta  mi  ii/,  bona 
cantio,  placet  tua  cantiuncula,  bene  canta- 
fti,  optime. 

Cixmei  ta  mi  pel ,  optima  vox ,  clara ,  fo- 

nora, 


«S&,    ®    Jfr  515 

nora,  refonans,  fplendida,  acuta,  fuavis, 
lenis ,  valida ,  contenta ,  grandis ,  gravis ,  fle- 
xibilis,  ad  inflexionem  facilis. 

Cume  cultuncatueneu ,  tympani  fonitu  me 
recreavit,  laetitia  ac  gaudio  afFecit,  v.  me 
obtudit. 

Petu  duQulgequei  campana ,  campana  ad- 
huc  fonat,  auditur. 

Eimi  mi  chillcatuaum  v.  chillcatual  mo , 
ca  que  che  pipi$equei,  te  incumbente  libris, 
alii  garrulitati  vacant. 

Mi  neculn  iodi  ta  mi  peni  m  neculn  mo , 
tu  tuum  fratrem  curfu  fuperas,  vincis. 

Xlotu  cudeimu  ta  mi  pexii  eimu,  fratrem 
tuum  lufu  laceflivifti,  ad  ludendum  provo- 
cafti. 

Ta  mi  unabuel  mo  Mijfa  mo ,  cudeknoque- 
iuimi,   potius   ludo  quam  Sacro   interfuifti. 

gelai  ta  mi  tepelcahue?  eimi,  an  non  ha- 
bes,  quod  agas  animi  caufa;  cujus  afpe&u 
pafcaris,  recreeris:  quod  tibi  pro  deliciis 
fit ,  quo  pro  deliciis  utaris ,  oblefteris  ,  de- 
le&eris?  tu  mihi  pro  ridiculo  ac  dele&a- 
mento  es. 

LLamecan  mo  quimlai  pu  mall&en  ro'  kdau, 
cantantis  pariter,  pariter  fua  penfa  trahen- 
tis,  fallitur  ancillae,  decipiturque  labor. 

Rupalpi  antu,   tempus   loquendo   fefellit. 

Raniu,  fponfionem  faciamus. 

Culatu  cudei,  vill  nambi  ni  cuYLin,  tertio 

lufu 


5*6  <$&&«£• 

lufu  nihil  illi  deinceps  reliquum  fuit. 

Culatu  mo  v.  culatun  mo  v.  culatuQele  Au- 
eunQei,  ex  tertia  lufione  dependet  vi&oria. 

Vachitu  mo  hueulaiaimi,  hac  vice  non  vin- 
ces. 

Vachitu  mo  cunivalcaumecuumeimi ,  ex  eo 
tempore  inclinata  eft  res  tua;  omnia  tua  ad 
interitum  vergunt ,  ad  prsecipitium  incli- 
nant,  in  pejus  ruunt  ,  quotidie  deteriora 
fluunt. 

Deuma  meli%en ,  palinQen ,  habeo  quatuor, 
ergo  palmam  fero,  fum  igitur  viftor. 

Aldu  huei  ta  ni  uyautuaeum ,  mirum  fi  tu 
mihi  te  comparas  ,  mihi  minime  compa- 
randus. 

ZMauleJiqn,  pari  currunt  velocitate. 

Hueubin  quine  cahueUu  palin  mo ,  'equum 
Harpafto  retuli,  fum  lucratus. 

565.    Mechanica. 
Medicus,  Chirurgus,  Artifex,  opifex,  fa- 
ber,  opilio,  caman.      Officina,  camanhue. 
Ars ,    artificium ,    artefaftum  ,    camangen. 
Magifter  ,    huenu.       Mercator ,    negotiator  , 
Qtllacavoe.  420.       Qui    veftibus    emendis  & 
vendendis  vitam   traducit,   ulmacunvoe  466. 
Pifcator,  chaUuaentuve.  392.  428.      Arator, 
quetave.  397.  406.      Auriga,  ve&or,  quecha- 
ve.  366.  372.  552.     Opilio ,  Upilio ,  ovi/a  ca- 
man.  362.      Tonfor,  paiuntuve.  458.  quedrn- 

cave. 


cave.  363.  Ephippiorum  faber,  fellarum 
artifex ,  JiXiave.  367.  Figulus ,  huiddve.  425. 
520.  Faber  lignarius,  rupxxve.  397.  567. 
Faber  ferrarius,  rixtan  caman,  rutave  panil- 
hue.  420.  Aurifex ,  rxxtave  mHla ,  rtave  lien. 
420.  Sartor,  nudixfcaman,  466.  469.  Aves 
aviculasque  prohibens ,  perterrefaciens ,  *g#- 
hun  caman.  379.  407. 

566.  Cocus,  coquus,  coquinaria  mini- 
ftra:  vix  coquum  invenias,  quin  Qt  milvi- 
nis  aut  aquihnis  unguibus ,  incanve.  474. 
477.  Lanifica,  quae  filum  net,  vuilve.  472. 
363.  Sarcitnx,  farcinatrix,  nidufcave.  473. 
Textrix,  gixrecave.  473.  Infe&or,  avixlca- 
ve.  417.  Qui  caeruleo  colore  inficit,  cal- 
vulve.  Qui  rubro,  quelixve ,  &c.  at  niger 
color  nullo  colore  deletur»  Lotrix,  lava- 
trix,  cixchacavoe.  428.  432.  520. 

567.  Contendere  arcum/  tignis  &  tra- 
bibus  domum  rudem  informare,  ligna  om- 
nia  le&i,  menfae,  fellae  inter  fe  committere, 
fuo  loco  ponere,  eln ,  chicixmn.  Supradi- 
fta  diflblvere,  laxare,  chilvuln.  Laxari, 
diHolvi,  chllvun,  chilvun.  Facio,  efficio, 
muln ,  vemn  Laboro  :  magnopere  labora- 
vi,  ut  perficerem,  kdaun,  kdaucan.  Labor, 
opera,  opus,  kixdau,  kdaxx.  Ahud  cum  alio 
adaequare ,  mixrln ,  milrknon  ,  c&nchan ,  /d- 
tixmn,  tixrmn,  trmn.      Par,  compar,  aequa- 

lis, 


5'8  «$&     &     & 

lis,  mur,  thr.  843.  Compono:  unam  rem 
alteri  v.  ad  alteram  aptare,  aliquid  ornare, 
apparare,  conftruere,  concinnare,  pepiln, 
tixrmn.  Levigo,  polio,  ilcoin.  Tendo,ex- 
tendo,  protendo,  diffundo,  lapmn.  Bene 
rem  facere ,  praeftare  quod  debet ,  officio  fa- 
tisfacere,  pixlln  817.  Refrico,  attero,  pid- 
ciin  Aliud  aliud,  (icut  annuli  catenae,  mor- 
dere,  apprehendere ,  ixnatun.  Transver- 
fum,  transverfarium ,  caquel,  caql  Trans- 
verfim  ftare,  ponere,  collocare,  caqueln. 
Includo:  intromitto,  ixta/cun.  Inaequale, 
iniquum,  impar,  imperfedum,  u\o.  Ita 
effe,  \xion.  Inchoatum  abrumpere;  non 
perficere:  non  definam,  donec  perficiam; 
nili  perfefta  re  Deo  favente,  non  defiftam, 
ixtoknon.  Res  perfe&a,  cui  nihil  abeft,  ad 
ungnem  fa&a,  omnibus  numeris  affoluta, 
opun.  Omnino,  prorfus  aequare,  implere, 
perficere.  Item,  promiflis  ftare,  promilfa  fer- 
vare,  implere,  exequi,  exhibere,  tueri,  prae- 
ftare,  fidem  fuam  liberare,-  votum  reddere, 
perfolvere ,  promillis  non  deeffe ,  fatisfacere, 
opuln.  Scalpro  fabri  lignarii ,  terebnL,  ferro 
fodere,  perfodere,  terebrare,  perterebrare, 
catan.  Stylo  praeacuto  pungere,  perfodere, 
pincixn.  807.  Perforo  ,  perfodio  ,  dollmn  f 
huepixmn.  Terebro,  perterebro,  rincun. 
Scindere  ,  findere  ligna  ,  rian ,  huiran. 
Scindo,  feco,  caedo,  abfcindo,  refeco,  am- 

puto, 


puto  ,  defeco ,  exleco ,  decido  ,  intercido , 
in  frufta  concidere,  refecare,  catan  695. 
Conjungo,  conglutino,  copulo,  pnarchn.810. 
Haereo,  adhaereo,  inhaBreo,  pnadn,  Prae- 
lo  aliquid  fubmittere,  fupponere,  premere, 
excudere,  urgere,  tapedcun.  Limo,  elimo, 
fcripta  caftigare ,  perpolire ,  perficere ,  ad  li- 
mam  revocare,  urfino  more  fingere,  cuQ&r- 
dxn-  Aliquid  frango,  confringo,  infringo, 
efifringo,  elido,  tavon,  mutovn,  hueton.  Con- 
tero ,  contundo ,  comminuo ,  tanan.  Pro- 
jicio  ,  conjicio ,  affigo ,  tanatcun.  Peritiam, 
in  agendo  acquirere,  adln.  Notam  appo- 
nere,  cenforiam  notam  inurere,  vitium,  de- 
feftum,  mendum  objicere,  unum  illi  obji- 
citur ,  quod  # . .  videte  quam  rem  mihi  vitio 
vertant,  quo  nomine  illis  difpliceam,  male- 
que  apud  eos  audiam ,  adelcan ,  adlcan.  Pa- 
la  terram  attollere,  in  altum  tollere,  levare, 
fublevare,  damun.  Terra  locum  munire, 
folum  pavire,  complanare,  tundere,  Qichinn. 
Reftes  contorquere,  maun.  Reftis,  mau. 
Ligna,  lapidem  excidere,  formare,  infor- 
mare ,  excudere  /  cafn ,  rpun ,  qmpun.  Ta- 
bula ,  palus ,  lignum  formatum,  caf.  Palum 
intercidere,  in  frufta  concidere,  fecare,  am- 
pun.  Lapides  excidere ,  rutin.  Ferrum 
incendere ,  adurere ,  cubillcan.  Malleo  per- 
cutere,  tundere,  rtan.  Frangi,  comminui, 
chincdn,  chinclln.      Abfolvo,  perficio,  con- 

ficio, 


52o  «S&     $     <& 

ficio ,  finio  :  rem  perfeci ,  confeci ,  abfolvi  , 
ad  exitum  perduxi,  ultimam  jam  manum  & 
quafi.  faftigium  operi  impofui,  impofui  co- 
ronidem ,  deuman.  Secum  portare ,  yelmn. 
In  opere,  labore  focius,  adjutor,  coadjutor, 
cuVLa. 

568.  Securis,  cachaL  Haftile,  ciimpaL 
Securis  foramen ,  oculus ,  $e  cachaL  Afcia, 
dolabra,  maichtihue.  772.  Scalprum  fabri 
lignarii ,  catdhue.  Stylus  praeacutus ,  pincii- 
hue.  Lignum  acutum,  quo  terram  perfo- 
rant,  paL  Duae  perticae  ligatae  inftar  for- 
cipis,  quibus  trabes  attollunt,  fuftinent, 
ichu.  Gluten,  vifcus,  cilniaL  Carruca, 
currus ,  plauftrum ,  chincilhue.  Rota  ,  or- 
bita,  chincL 

569  Exempla.  Chem  caman  $eimi?  quam 
artem  calles,  profitens,  in  qua  arte  te  ex- 
erces  ? 

Ta  caman  niei  ni  mo§eam ,  artem  quaevis 
alit  terra :  merx  valet  .•  ars  praeftat ;  fi  merx 
perit,  ars  mihi  reftat. 

Kdau  nienf  habeo  quod  agam,  nunquam 
mihi  vacat  a  labore ,  negotiis ;  nihil  unquam 
habeo  vacui  temporis,  nihil  mihi  otii  un- 
quam  datur,  nulla  quies:  labore,  negotiis 
ita  diftrahor  ac  detineor,  ut  refpirare  vix 
poflim:  vix  otium  aut  vacuum  tempus  ad 
fcalpendas  aures  mihi  fupereft;  obruor  ne- 

go- 


gotiorum  flu&ibus;   nunquam  mihi  per  oc- 
cupationes  fpiritum  libere  ducere  licet, 

Elueli  ta  xii  ial  ,  ni  tacual  ,  kdaucloaiu 
quine  tipantu,  fl  mihi  das  viAum  &  vefti- 
tum ,  in  annum  integrum  tibi  operam  meam 
addico. 

Chem  kdau  %eimi?  cui  rei  nunc  vacas,  in 
quod  negotium  incumbis ,  quid  traltas ,  cu- 
ras,  meditaris,  agis? 

Chem  kdau  nachmaimi  v.  nacmaimi,  quod- 
nam  opus  proxime  abfolvis. 

Entun  ta  ni  kdau,  penfnm  meum  pere- 
gi,  abfolvi,  confeci. 

Mari  anth  entuan ,  poft  deciduum  penfum 
meum  abfolvero,  v.  petam,  fufcipiam,  ad- 
mittam,    fpondebo   decem    dierum    penfum, 

Rxxpan  v.  rupal  kdau,  pera&i  labores  v. 
labore  pera&o,  NB,  Indi  Chilenfes  ha- 
bent,  portantque  fecum  funicnlum  in  quo 
annotant  dies  laboris  pera&i;  nam  fingulis 
diebus  laboriofls  feu  quibus  operantur,  poft 
folis  occafum  inne&unt  fuo  funiculo ,  qui 
idcirco  pron,  nodus  vocatur,  nodum.  813. 

Cachal  moi  vachi  mamll ,  huic  ligno  fcin- 
dendo,  fecuri  opus  eft. 

Maichuhuetuquebm  vachi  tihue  ,  afcia 
hanc  laurum  formo. 

Chem  mo  v.  chem  e$u  rputubimi  vachi 
mamll?  cachal  mo  v.  e$u:  maichilhue  mo  v> 

Kk  egu? 


522,  ^      $      ^S» 

£g#?   quo  inftrumento  formafti  lignum  hoc? 
fecuri,  afcia. 

Catahuebin  ta  ni  pani/hue ,  meum  ferrum 
in  fcalprum  converti,  transformavi. 

Cataquilmi  vachi  cb\i,  390.  noli  fcalpro  f 
terebrct  laedere  myrtum  iftam. 

Cbiulbimn  ta  mn  rpun  ,  profequimini  li- 
gna  haec  componere  v.  in  his  lignis  refte 
formandis. 

CupaleXeimi  vau  meu  ta  mi  mlepraiam  v* 
ta  mi  mlepraal  mo ,  num  te  conduxi ,  ut  hic 
delideres?  ad  quid  venifti  ,  an  ut  manum 
fub  axilla ,  fub  vefte  aut  in  finu  haberes ;  ut 
ftes  otiofus? 

Pepi  cupalaiam ,  non  poflunt  venire ,  ad- 
efle  illis  non  licet. 

m"  cupaiam  nillipiiQevali ,  v>  niUipun  moi 
ta  m"  cupaial,  non  venit  nifl  rogatus  :  fem- 
per  eft  rogandus. 

Pepi  amoam ,  ire  licet. 

Chem  mo  ml$equci  tva  ?  ex  qua  materia 
hoc  conficitur  ? 

Chem  mo  tipai,  chucki  ni  tipamom,  unde 
eft  ortum. 

Mamll  mo  mlquebin,  feci  ex  ligno. 

Cura  mo  mlqueel ,  faftum  ex  lapide. 

Paxiilhue  Qei  tva,  hoc  eft  ex  ferro  con- 
feftum. 

Cumpanilhue  vemyei  tva,  hoc  cupro  non 
eft  abflmile. 

Mlei 


<ifc  ®  dfr  523 

Mlei  rau  ta  m"  huiduam  v.  dgoll  m"  mlam 
v.  mlabium  v.  ta  ni  mld§ollam ,  habeo  lutum 
ad  ollas  efformandas. 

Tva  llechi  maupeal,  en  unde  reftes  con- 
torqueam. 

Aldu  llei  ta  ni  cafal ,  non  deeft,  eft  abun- 
de,  unde  fcindantur  tabulae. 

Tva  ticaabuel  llechi  ,  hinc  conficientur 
lateres. 

Tva  dxchacan,  en  lota,  lauta  omnia. 

Maupen,   reftibus  contorquendis  occupor. 

LLitulnoelchi  d§u  deumavalai ',  nunquam 
cceptum ,  nunquam  finitum :  quod  caret 
principio,  fine  quoque  careat  neceffe  eft: 
echinus  parturiens  malo  fuo  cun&atur. 

Ralli  deumaimi  cafcamati  §enolu  v.  cafca- 
man  no  eimi,  catinum  perfecifti,  quamvis  non 
fis  artifex. 

Deulai,  deuma§elai,  huechuntuQelai ;  an- 
caknoqei,  eft  opus  imperfe&um,  deeft  di- 
midia  pars. 

tu  vemabiel  mo  v.  x\i  vemabium  quine  an- 
tiinmaiai,  antequam  id  faciat,  ne&et  diei 
moras. 

Vamaimi,  vemaimi,  fic  facies. 

Marichi  vei  pile ,  vemlaiabin ,  licet  jubeat 
fexcenties,  non  faciam. 

Lemlaiabimi  vachi  mamll ,  esne  huic  ligno 
attollendo,  fuftinendo? 

Lemlaian  em,  non  fum. 

Kk  2  §elai 


524  <fe»     ®    ett» 

Qelai,  pepilan,  non,  non  poflum,  absque 
piaculo  prseftare  nequirem. 

Ovifa  caman  huenevoe  llechi  ,  Opilio  eft 
perfaepe  non  paftor,  fed  fur  &  lupus. 

Huera  mlqueel,  male,  peflime  factum: 
perperam  inftituifti  hoc;  aliam  rationem  in- 
eas  oportet. 

Cume  pepilimi  mai,  eleganter  fa&um;  fa- 
ne  multum  do&us  es;  calles  artem  tuam, 
plurimum  in  ea  profecifti. 

Chme  pepilelchi  d$u  hchavalai,  res  elegan- 
ti  opere  atque  affabre  fa&a  cito  venit;  de 
emptore  non  dubitet. 

Opun  pirina ,  frenum  cui  nihil  deeft,abeft. 

570.    Artes  liberales. 
Medicus,  ampin  caman.  534.       Notarius, 
Chillcan  caman  ;  Chillcaknovoe.    Poeta  fciens 
carmina   condere,   facere,    fundere,    verfus 
fcribere ,    confcribere ;    carminibus    aliquid 
pangere,   celebrare,    componere,  perfequi, 
exprimere,    facere  cantinculas  ,   $en  pin. 
AuAor,  inventor,    rei  machinator  &  archi- 
teftus  fum,  vutaln:  vutalbin      Divinus,  va- 
tes,  Hariolus,  Aufpex,  augur,  auftor,  prin- 
cipium,   inventor   rei  novae,   llihua       Idio- 
ma ,  patrius  fermo ,  vernacula  lingua ,  du$u. 
Lingua  Hifpana  v.  Hifpanica,  Huinca  du$u. 
Lingua   Chilena   v.    Chilenfls,    ChiliduQii. 
Aliarum  nationum,  Muru  Huinca  du$u. 

57i. 


<fe»    ®    ett»  525 

571.  Cantio,  verfus,  carmen,  cantiuncu- 
la ,  cantinela  ,  11L  650.  Cano ,  canto ,  mo- 
dulor,  li/w,  ixlcan,  ixlcatxin,  pramn*,  pramhln, 
pramulcan.  Laudo,  collaudo:  aliquem  a 
genere ,  a  virtutis  ftudio ,  a  litteris  commen- 
dare:  omnes  illum  maxime  commendant, 
laudibus  ornant,  afficiunt,  cumulant,  efFe- 
runt ,  extollunt ,  in  caelum  ferunt :  maximam 
illi  laudem  omnes  tribuunt,  impertiuntur , 
deferunt :  celebratur  ab  omnibus  ;  fummas 
in  illum  laudes  congerunt;  eft  de  illius  lau- 
dibus  fama  confentiens ,  ixlmeyen ,  c\xme  itU 
meyen.  Obtre&or  :  detrahere  abfentibus ; 
alicui  v.  de  ejus  fama  detrahere :  multi  de  te 
rumores  vagantur,  diffipantur;  male  apud 
plures  audis,  eft  in  circulis  de  te  obtre&a- 
torum  fermo  liberior/  in  multorum  fermo- 
nem ,  vituperationemque  venifti ,  incidifti ; 
multi  te  in  invidiam  vocant,  huera  ixlmeyen. 
Liber,  codex,  charta,  papyrus,  epiftola,  lit- 
terae.  item  ferrum,  quo  nota  pecudi  inuri- 
tur  /  vel  ftigma  fugitivo  infcribitur  ,  aut 
fervus  notis  threiciis  infignitur,  Chillca. 
Atramentum,  calamus,  &c.  chtllcahue.  Li- 
ber  precum,  Breviarium,  Rofarium,  amo- 
tnarihue ,  amomariqueum  Scribo ,  confcri- 
bo,  exaro;  notis  literarum  fcribere,  notis 
in  fcribendo  uti,  chillcan,  chillcaln.  Lego, 
ftudeo:  litteris  operam  dare,  navare/  ftu- 
dio  vacare,  libris  incumbere,  chillcatun. 

Kk  3  Ta- 


526  «$&     $     ^ 

Tabellarius,  nuncius,  curfor,  acutulchillca- 
voe.  Atramentum  charta  bibit;  atramento 
papyrus  permadefcit ,  charta  aut  papyrus 
bibula,  rumetipan.  Delineo;  lineas  duce- 
re :  pingo ,  depingo ,  velim  mihi  imagi- 
nem  eximio  artificio,  egregio  opere  depin- 
gas  ,  politiflime  exprimas ,  optimis  colori- 
bus  illuftres,  fingulari  arte  perpolias,  perfi- 
cias ,  huirin.  Significare ,  piquen.  Peritus, 
expertus ,  armorum  &  equitandi  peritifli- 
mus ,  certo  i*flu  deftinata  figere  folitus , 
quimlu.  Elegantiflime  loquitur,  emendate, 
venufte;  fplendidam  quandam  &  minime 
veteratoriam  dicendi  rationem  habet ;  elucet 
in  eo  nativa  &  incorrupta  fermonis  puri- 
tas  &  integritas ,  ritodu%un.  Fingere,com- 
minifci :  ex  fe  araneus  texit  telam ,  ipfe  men- 
dacium  aftruit,  e  cerebro  fingit,  llihuan  y 
liihuatun.  Carmina  facere,  fundere,  pange- 
re ,  condere ,  fcribere ,  cantiunculas  compo- 
nere,  entuuln,  entuhlun. 

572.  Doceo ,  edoceo ,  erudio ,  inftruo , 
inftituo :  praecepta  dare ,  documenta  trade- 
re :  Chriftianae  fidei  rudimenta  tradere ,  fi- 
dei  myfteria  rudibus  exponere,  pro  eorum 
captu  explicare,  pueros  liberaliter  educare, 
urbanis  moribus  inftruere,  erudire,  ad  hu- 
manitatem  informare,  gnen,  gneln.  Decla- 
ro ,  explico ,  expono ,  explano ,  aperio ,  ex- 

primo, 


•Sfc   ®    <&  527 

primo ,  ediffero ,  interpretor :  loco  obfcuro 
ac  difficili  lucem  afferre ,  adhibere ;  fenten- 
tiarum  flofculos  ex  optimis  auftoribus  car- 
pere,  colligere,  decerpere,  ex  divite  fcien- 
tiarum  &  eruditionis  penu  fubfidium  juven- 
tuti  depromere,  parare,  comparare,  entuln, 
entuduq>un.  Oftendo,  demonftro,  feqjeln, 
Difco  edifco:  quidquid  fcientiae,  cognitio- 
nis,  do&rinae,  intelligentiae  confecutus  fum/ 
a  te  didici,  percepi,  fufcepi,  fumpfi,  arri- 
pui,  ex  te  haufi;  tibi  acceptum  refero:  tu 
mihi  ad  rerum  fcientiam  &  cognitionem 
praeluxifti ,  viam  aperuifti ,  oftendifti ,  facem 
praetulifti  :  te  duce  ac  magiltro  ad  multa- 
rum  rerum  cognitionem  perveni/  ad  rerum 
fcientiam  eruditus ,  inftruftus ,  informatus  , 
expolitus  fum,  gneitun. 

573,  Exempla.  Cixme  dqu  ica  cume  gnei~ 
tubilu ,  hueraque  d§u  gneituqMibilmi  em,  ut 
melior  fias,  non  autem  dedifcenda  addifcito. 

Quimmequen  DIOS  ni  d§u ,  eo  ad  ludum 
litterarium ,  ut  fidei  rudimenta  addifcens  bo- 
nis  infuper  moribus  excolar. 

Acun  ta  m'  quimam  v.  quimalu,  venio 
exploraturus ,  examinaturus ;  ut  fciam,  re- 
fciam,  audiam,  videam, 

Quimlai  r\xme ,  nihil  fcit  omnino ,  eft  pror- 
fus  lgnarus,  infcius,  imperitus. 

QuimlcaQepaqnen ,  venio  docendus. 

K  k  4  Quim- 


528  •$&&<#• 

QuimlcaQemeqxxen ,  eo  ut  docear, 

-*4am  /0  n*  qulml§eam  v.  quimlgealu,  ve- 
nio  ut  erudiar  ,    inftruar. 

QuimleXen  amomarin  mandamientos  piet 
v.  pigelu,  doce  me  orationem,  quam  De- 
calogum  vocant. 

Quimlnuan9  docere  nebulones,  nequam, 
vafros,  nequitiam,  &c. 

nuaquimln,  docere  nequiter,  &c. 

Amo%e  huera  hueni,  uia  ula  coni%eimir 
quimlcamoabuin ,  apage  te  puer  inquies, 
vix  heri  natus  hodie  nos  doceas. 

Inche  n*  quimXal  eimi,  tu  es  docendus  a 
me,  tu  meus  in  arte  novitius;  in  re  autem 
litteraria  difcipulus  ac  Tyro  efle  poflis. 

Aldixn  quine  nemel  mo ,  quam  multa  quam 
paucis ! 

Pe$elbi$e,  oftende  fis;  fine,  videam. 

Iod  aiubun  ta  n*  umautuabuel ,  ta  n*  chill- 

catuabuel  mo ,   magis  dormire  juvat,   quam 

legere  .•  fomnus  me  a  libris  ad  le&um  invitat* 

Vill  antu  renmai  ta   n*  chillcatun  ,    toto 

die  perfeverat  in  Mufaeo. 

Chillcatuli  v.  deuma  chillcatuli  uma\xtumenr 
poft  ftudium  eo  cubitum. 

Urcutun  chillcatun  mo ,  totus  in  eo  fum, 
ut  animum  doftrina  excolam,  ad  litterarum 
ftudia  me  totum  refero ,  omne  meum  tem- 
pus  in  litteris  confumitur :  librum  de  ma- 
nibus   nunquam    depono,    die    no&eque    in 

'  mani- 


•$&$<#•  529 

manibus  habeo ;  hoc  mihi  negotium  eft  r 
hoc  otium,  hoc  labor,  hoc  quies. 

Inei  chillcatulai  rume ,  inche  tnai  chillcatu- 
guen,  praeter  me  nemo  alius  litteris  vacat, 
iiudiis  incumbit,  navat  operam. 

Aldxm  tepelquei  quine  cdme  chillca,  litte- 
rarum  ftudium  eft  quoddam  quali  animi 
pabulum,  bonarum  artium  ftudiis  animus 
fuaviflime  pafcitur,  recreatur,  ineft  animis 
noftris  magnus  quidam  fciendi  innatus  amor. 

Aiulan  ta  mi  chillcatuhueael  v.  aiixhuelan 
ta  mi  chillcatual  ,  nolo  ut  ftudiorum  fpa- 
tium  v.  curriculum  diutius  percurras. 

Munape  ta  mi  chillcatun,  velim  tibi  in 
ftudiis  parcas;  modum  tibi  in  litteris  addi- 
fcendis  adhibeas,  ftatuas,  praefcribas,  velim 
tibi  fit  ftudiorum  modus;  ne  nimium  diu 
in  litterarum  ftudiis  incumbas :  adige  equum 
ad  metam. 

Eimi  mi  chillcatuum  v.  chillcatuel  mo ,  ca- 
que  che  pipi$equei,  quando  tu  ftudes,  alii 
confabulantur ,  garriunt,  fermones  mifcent, 
fermonem  per  otium  cum  aliis  habent,  col- 
loquuntur,  ftrepitum  ac  tumultum  excitant. 

Cupa  chillcatutuan  em!  ad  ftudia  redire, 
me  referre  vehementer  cupio  /  priftina  ftu- 
dia  revocare ,  intermifla  repetere  juvat : 
fcholas  iterum  frequentare,  ad  fcholam  ven- 
titare,  frequens  venire,  mihi  in  animo  eft. 

m"  chillcaum  v.  chillcaam  v.  chillcaal  mo 

Kk  5  mlmlai 


53o  <«&     $     &? 

mlmlai  ta  m"  £»ti ,  inter  fcribendum  mihi  ma- 
nus  contremit. 

Acui  acutulchillcavoe ,  curfor,  nuncius, 
tabellarius  venit. 

Chillcavalpaeneu ,  litteras  ad  me  mifit  fale 
&  facetiis  conditas,  falibus  afperfas;  urba- 
nitate  ac  jocis  fuaviffimas,  feftivas  &  fuavi- 
tatis  plenas  litteras  ad  me  dedit. 

Huerquen  m"  vla  a/dixn  matuluquen  vachi 
chillca  mo ,  quod  nuncius  nimium  properet; 
ne  nuncium  urgentem  detineam  diutius, 
haec  ad  te  properans  fcribo :  raptim ,  in  ma- 
gnis  temporis  anguftiis,  hoc  ad  te  littera- 
rum  exaro. 

Tva  chillcaquibilmi ',  non  eft  id  epiftolae 
committendum ,  cave  id  epiftolae  committas. 

Aldhn  tyiyueneu  ta  mi  chillca ,  magna  ex 
tuis  litteris  voluptate  affe&us  fum;  jucun- 
diffimae  mihi  fuerunt  tuae  litterae,  magnae 
mihi  voluptati  fuerunt,  magno  ex  tuis  lit- 
teris  gaudio  perfufus  fum,  magnopere  tuis 
litteris  laetatus  fui,  magna  me  laetitiatuae  lit- 
terae  affecerunt,  magna  me  voluptate  per- 
fuderunt. 

Chaichei  uqeUen  mi  chillca ,  jam  diu  a  te 
litteras  expefto:  in  fumma  fum  expe&atio- 
ne  litterarum  tuarum;  jam  diu  litteras  tuas 
requiro  /  abs  te  tam  diu  nihil  litterum  ?  tam 
longum,  tam  diuturnum  tuarum  litterarum 
filentium  ferre  non  poflum:  in  maximo  fum 

tua- 


tuarum  litterarum  defiderio. 

Chillcavalpaeneu  ta  n*  chao,  mihi  a  pa- 
rente  litterae  redditae ,  allatae  funt :  a  paren- 
te  litteras  habeo,  accepi.  recepi. 

Mi  chillca  Qelabui  tipantu,  antu  no  rumey 
in  tuis  litteris  dies  non  erat  adfcriptus;  quo 
die  epiftolam  fcripferis  non  addidifti,  non 
fubfcripflfti  epiftolae  diem. 

Chem  piquei?   quid  ait,    quid  fignificat? 

Maldulelen  vachi  chillca ,  lege ,  perlege 
mihi  hanc  epiftolam  :  quae  acerba  funt  ad 
experiendum  ,  funt  ad  legendum  jucun- 
da, 

Chil/catuvali  vachi  huirin ,  chillcatuvalchi 
huirin  tva ,  quam  fcita  manus;  chara&eres 
quam  pulchri. 

Eimi  iodbimi  Pedro  chillcatun  mo ,  in  lit- 
teris  Petrus  tibi  cedat  oportet,  tibi  primas 
concedat ,  tribuat ,  deferat ;  priores  partes 
tribuat  necefle  eft. 

Inei  rume  Pedro  Pablo  e$u  quimChili du- 
ququelai,  neuter  nec  Petrus  nec  Paulus  cal- 
let  linguam  Indo-Chilenfem. 

RamtuQe  mlele  chei  acutulchillcavoe ,  co- 
gnofce,   exquire  an   tabellarius   advenerit. 

lodcixmei  cume  quimquen ,  aldixn  nien  mo , 
fapere  praeftat ,  quam  multa  poflidere ;  ni- 
hil  divitiae  ad  fapientiam. 

Aldi  chillcatuimi ',  huelu  vii  perxi  iod  chill- 
catuquei ,    tu    litteris    diligenter  ,     ftudiofe , 

ftre- 


532  $&     &     Jfr 

ftrenue,  naviter,  accurate,  impigre  incum- 
bis ;  at  frater  tuus  diligentia ,  fedulitate ,  vi- 
gilantia ,  induftria ,  folertia  multo  majore. 
ni  llitun ,  ni  deun  uftau  DIOS  ni  vla ,  a 
Jove  principium  cum  Jove  finis  erit, 

574.  NB.  Recolat  nunc  benevolus  Leftor 
di&a  N.  300.  jamque  hujus  linguae  aliquan- 
tulum  peritus ,  facili  negotio  alia  quam  plu- 
rima  vocabula  proprio  Marte  acquiret  prae- 
fertim  fi  bene  memoriae  inculcet,  quae  ha* 
bentur  fequentibus  numeris :  12.  84.  85. 
87.    86.    89.    91.    92     94,    191.    287. 

Singnla  autem  Vocabula,  quae  in  hoc  li- 
bro  reperiuntur  veluti  thefaurum  &  toti- 
dem  Antiquitatis  monumenta  contempleris 
velim:  quam  autem  id  jure  merito;  Nota 
Antiquitatem  eSe  duplicem  :  Antiquitas 
Temporis  altera  ,  altera  loci  antiquitas. 
Tempore  funt  antiqua  ,  inter  quae  interce- 
dit  longum  temporis  intervallum:  funt  lo- 
co  antiqua ,  inter  quae  interjacet  ingens 
maris  ac  terrae  traftus :  illud  eft  antiquum 
Tempore  ,  quod  multo  tempore  perdura- 
vit ;  &  loco  eft  antiquum  quod  ingentia  ma- 
rium  ac  terrarum  fpatia  peragravit :  antiqua 
tempore  metimur  longinquitate  temporis ; 
&  quidni  loco  antiqua  longinquitate  loci: 
quid  autem  hac  ratione  loci  antiquitate  eft 

in 


<$&$<*&»  533 

in  toto  terrarum  orbe  tam  antiquum  quam 
Lingua  feu  Idioma  Regni  Chilenfis  in  Ame- 
rica  meridionali  remotiflimi,  parum  abeft, 
quin  inter  Antipodes. 

Audi  iter,  quod  mihi  perficiendum  fuit, 
ut  haec  tibi  vocabula  inde  afferrem.  Cum 
anno  1746  agerem  MiflionariuBi  Horftma- 
rienfem  in  Weftphalia,  India  quae  mihi  ob- 
venit;  quamvis  quamcunque  multos  annos 
petiiflem,  fiiit  Chili  in  America  meridiona- 
li.  Sum  igitur  profe&us  Horftmaria  Mo- 
nafterio  Weftphaliae,  Colonia  Agrippina, 
Amftelodamo,  ubi  moratus  dies  novem. 
Ulyflipone,  ubi  adveni  die  22  Augufti  1746. 
atque  decem  menfes  moratus  iter  fum  pro- 
fecutus  decima  quarta  Maji  1747.  Rio  Ja- 
neiro  in  Brafilia  ( utar  nominibus  ordinariis, 
ut  ea  in  mappis  geographicis  inveniantur 
facilius)  Huc  appulimus  14.  Julii  die  Divi 
Bonaventurae ;  folvimus  poftridie  S.  The- 
refiae  17.  O&obris.  Inde  Rio  de  la  Plata, 
Buenos  Ayres ,  veni  pridie  S.  Martini  urbis 
Patroni,  atque  fecunda  Februarii  Fefto  Pu- 
rificationis  quatuor  vota  profeflus  abii  die 
nona  ejusdem  menfis,  atque  quadringinta 
&  unius  diei  itinere  Por  las  Pampas  perve- 
ni  Mendozam,  ubi  reli&is  curribus,  mulis 
fuperavimus  Montes  Andes  altiflimos :  la 
CordiUera ;  quibus  feliciter  fuperatis ,  perve- 

ni 


534  «Sfc,     $     d& 

ni  una  cum  fociis  Jacobopolim  Regni  Chi- 
lenfis  Metropolim  ,  quatuordecim  dierum 
mora  ac  perdifficili  itinere.  Inde  perrexi 
Pencopolim  feu  ad  urbem  Conceptionis,ubi 
eft  Cathedralis  ac  proprius  Epifcopus,  uti 
Jacobopoli:  tandem  perveni  ad  gradum  La- 
titudinis  Auftralis  trigefimum  nonum,  & 
peragratis  ibidem  viginti  annorum  &  ali- 
quod  menfium  intervallo  aliquoties  mille  leu- 
cis;  anno  1768  in  primis  vefperis  Divi  Pe- 
tri  Apoftolorum  Principis  perlatus  fum  Z*- 
mam  Peruvice  Metropolim,  ubi  adveni  13. 
Julii  pridie  S.  Bonaventurae ,  difcefli  die  S. 
Patriarchae  noftro  Ignatio  facra  mox  ubi  fo- 
nuit  hora  noftis  duodecima,  dum  medium 
filentium  tenerent  omnia ,  &  nox .  ♦ .  pridie 
D.  Auguftini  28.  Augufti  appulimus  Pana- 
ma,  inde  poftridie  S.  Caroli  Borromaei  per- 
reximus  Porto  Belo  vefti  fluvio  Chagres, 
in  quo  fluvio  in  loco,  qui  Barbacoa  vocatur, 
naufragium  pafli ;  itinere  viginti  dierum 
moleftiflimo  pervenimus  Porto  Belo  Cartha- 
genavij  in  utroque  unius  menfis  moram  pafliis; 
Havanam,  Cadix ,  Portus  S.  Marise,  ubi  in 
Conventu  la  ViUoria  anno  &  quatuor  circi- 
ter  menfibus  perfiftens,  difcefli  fefto  S.  Ro- 
faliae  4ta  Septembris  Ge?iud  Porto  Spazziam, 
ubi  adveni  ultima  Septembris  die  D.  Hie- 
ronymi    1770. 

Inde   Majfa    Carrara    Pifam,   Liburnum, 

Flo- 


^U     &     dfr  535 

Florentiam ,  Romam ,  Lauretum ,  Anconam, 
Riminium ,  Imolam ,  Bononiam ,  Venetias , 
Paduam ,  Veronam ,  Trientum ,  Oenipon- 
tem ,  Lanspergiam ,  Auguftam  Vind.  Dil- 
Hngam  ,  Studgart ,  Manhemium ,  Mogun- 
tiam ,  Confiuentiam ,  Coloniam ,  Marcodu- 
rum  ,  Monafterium  Weftphali» ,  Geiftam , 
ubi  haec  fcribebam  15.  Septembris  1772. 
qui  modo  fum  Monafterii  Weftphalia?  apud 
Confanguineos  Uedinck. 

DEUS  fit  femper  nobiscum. 

Duc  me ,  nec  fine  me  per  me  Deus  opti- 
me  duci;  Nam  duce  me  pereo,  Te  Duce 
falvus  ero. 

Si  mihi  Chriftus  adeft,  mihi  fiet  aranea 
murus,  fi  mihi  Chriftus  abeft  mihi  murus 
aranea  fiet. 

Sic  continua  doftus  experientia ,  oro  ite- 
rum  atque  iterum ,  etiam  atque  etiam :  Ma- 
ne  nobiscum  Domiwe   &    Mater  Domini. 


536  «$&     $     *& 

ERRATA   TOMI  I. 

Nro.  3.  p.  5.  1.  21.  fldfofe  .•  At  quando  u  im- 
raediate  fequitur  u/  utrumque  u  coa- 
lefcit  in  u  longum  E.  g.  ^wii,  manus, 
pronuntia  cu :  uti  apud  Hifpanos  & 
Germanos  fit  in  his  vocibus/>2,  ©cfynee, 
quae  funt  monofyllaba,  quia  ei  coalef- 
cunt. 

N.  4.    lege  :   Sinonyma 

N.  23.  lin.  8.    lege:  Tvei. 

N,  45.  lin.  7.   /^:   cahuellu, 

N.  48.   lin.  4.   /^*.-   deuma. 

N.  53.  lin.  2.    lege  :  vel. 

N.  71.  p.  34.  lin.  13.  lege:  connoalu,connoam. 

N,  75,  lin,    10,  lege:   iit  N.  485. 

N.  83.  p.  39,  lin,  3  lege :   matulcabiel  mo. 

N.  117.  p.  53.  lin.  6.  lege :  mu  ca. 

N.  198.  p.  89.  lin,  11.  lege:   raciduamn. 

N.  342.  p    200.  lin.  7    lege  :  langueo. 

N.  532.  p,  439.  lin  2.  lege:   mtmvaln. 


CHI- 


r 


Vergleiche: 


Pli-  folgendcu  chilenlhclion  WBrtcr  tdnd  nlcht  lilonfi  IlAvuAtadt  fcondern  nach 

Frbri'8  und  Molina  entnommen. 


Chilenisch, 

Ab.    De. 

Aben.   Deficere. 

Alca.    Robustus.    Fortis. 

Alin.    Ardere. 

Alta.    Malus.    Deformis. 

Cancan.    Coquere. 

Can.   KdXTric. 

Caru.   Viridis. 

Damun.  Terram  pala  in 

altum  tollere. 
Dio.   Ros. 
Dugun.    Lingua. 
Diigol.    Olla. 
Diingu.   Res.   Negotium. 
Duminj.    Obscuritas. 
Ecull.    Vestis. 
Ella.    Vitiis  affectus. 
Entin.    Perire. 
Entu-.    Dis-. 
Entutacun.   Detegere. 
Gen  (Kunni  bei  Falkner). 

Rex. 
Iluim.    Natale  solum. 

Patria. 
Huincul.  Collis. 
Lefn.    Currere. 
Llauvu.    Umbra. 
Llau  vutu.  Umbraculum  ex 

f  rondibus  constructum. 


Deutsch. 

Ab.   De. 

Aben.   Deficere.    Schwz. 

('AXKfj)  Fortitudo. 

Alan.    Ardere.    Ags. 
Alt.   Malus.  Deformis. 
Kaken.   Coquere.  Ndd. 
Kanne.   KdXTnc. 
Grun.    Viridis. 
Dammen.    Terram   pala 

in  altum  toilere. 
Dew  (Diu).   Ros.   Eng. 
Tuggdn.   Lingua.    Goth. 
Digul.   Olla.   An. 
Ding.   Res.  Negotium. 
Dimma.    Obscurus.    An. 
Hokull.    Vestis.    An. 
111.  Vitiis  affectus.   Eng. 
Enten.    Perire.    Ahd. 
Ent-.    Dis-. 
Entdachen.   Detegere. 
Konig.  Rex. 

Heim  (Home.  Eng.).  Na- 
tale  soium. 

Hiigel.   Collis. 

Laufen.    Currere. 

Laube.  Casa  frondea. 
Umbraculum  ex  fron- 
dibus  constructum. 


I.IPSIAB  t    TVPIS    B.  O.  TEUBNERI. 


\  1 1  ^ij 


t        t 


CIIILIDUGU 

SIVE 

TRACTATUS 

LINGUAE  CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI  HAVESTADT. 


EDITIONEM  NOVAM  IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr.  julius  platzmann, 

volumen  II. 


LIPSIAE 

IN  AEDIBUS  B.  G.  TEUBNERI 

MDCCCLXXXIII 


S  XkWllfJlS  unus   VtllS  Mr 
S-  SemptrVirso  JVTARIA  O.p.u. 
S.3oseJt^Jrilit  JESUO.i.n,  ., 


/       / 


CHILIDUGU 

SIVE 

TRACTATUS 

LINGUAE  CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI  HAVESTADT. 


EDITIONEM  NOVAM  IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr.  julius  platzmann. 

volumen  II. 


LIPSIAE 

IN  AEDIBUS  B.  G.  TEUBNERI 
MDCCCLXXXIII 


UPSIAE :  TYPIS  B.  C.  TEUBNERI. 


CHILIDUGU 

PARS  TERTIA 

CATECHISMUS 

IN 

PROSA  &  VERSU. 

TOMUS    II. 


Monaikrii  Weftphalie  Typis  Afchendorfianis. 
■7  77- 


NB. 

Si  forte  Benevolus  Le&or,  ea  quae  hic 
habentur ,  alibi  vel  in  Mfs. ,  vel  in  libris 
imprellis  invenerit ;  fciat  me  non  fua  il- 
lius.  fed  illum  mea  fumpfilfe.  V,  N.  299. 
&  P,  5.  fub  finem. 


<&     ®    t»  539 

CAPUT  I. 
PRECES.    REZAN. 

Per  Jignum  Crucis. 

575.  Santa  Cruz  ta  ni  gnel  meu,  inchin 
ta  in  pu  caine  meu,  montulmoin  inchin  ta 
in  fenor  DIOS,  Chao,  Votm  cai,  Efpiritu 
fanto  cai  ta  m  u&i  meu.  Amen. 

Pater  nojler. 

576.  Inchin  ta  in  chao  huenu  mo  ta  mle- 
lu  iifchigepe  ta  mi  u&i;  eimi  ta  mi  Reyno 
inchin  mo  cupape;  chumgechi  ta  mi  piel 
vemgequei  Huenu  mapu  meu,  vemgechi 
cai  vemgepe  ta  Tue  mapu  meu:  Chai  elu- 
moin  ta  in  vill  antu  cofque;  perdonanma- 
moin  ta  in  puhuerilcan,  chumgechi  inchin 
perdonaquebiin  ta  in  pu  huerileteu/  lelmo- 
quilin  ta  in  huerilcanoam  5  huera  meu  mon- 
tulmoin.    Amen. 

Ave  Maria. 

577  dfchieimi  MARIA,  DIOS  ni  gra- 
cia  meu  opuleimi,  fenor  DIOS  eimi  egu 
ta  mlei,  pu  domu  meu  iod  cumeimi,  ta  mi 
pue  meu  geuyeluchi  JESUS  cad  ciimei  cai. 
A  fanta  MARIA  DIOS  ta  ni  Huque,  inchin 
ta  in  huerilcavoe  chegen  ufchindugunma- 
moin  ta  DIOS  veula,  ape  lalin  cai.   Amen. 

Ll  2  Credo. 


54o  fHa     &    dfr 

Credo. 

578.  Mupiltun  ta  DIOS,  Chao  meu  vill 
pepilvoe,  huenu  vemvoe,  Tue  vemvoe  cai. 
Ta  in  Apo  fenor  JESU  Chrifto  meu  cai, 
Vei  ta  ni  mtn  votm;  Efpiritu  fanto  meu 
chegeluyelu ;  Virgen  fanta  MARIA  meu 
geuyelu  ;  Poncio  Pilato  ta  ni  dugu  meu  cii- 
tantulgeuyelu ,  Cruz  meu  clavos  tdculgeu- 
yelu,  lauyelu,  rgalgeuyelu  cai;  minu  Tue 
meu  nalluyelu ,  culan  antii  meu  laluchi  pu 
che  meu  mogetuuyelu,  prauyelu  Huenu 
meu;  villpepilvoe  DIOS  Chao  ta  ni  man 
meu  aniilelu;  vei  meu  ramtupaialu  mogelu- 
chi  che,  laluchi  che  cai.  Efpiritu  fanto 
meu  mupiltun;  fanta  Iglefia  Catholica;  pu 
fanto  ta  ni  comunion;  pu  huerilcan  ta  ni 
entugequen/  mogetual  ta  ni  anca;  moll  ta 
in  mogeal  cai.  Amen. 

Decalogus. 

579.  DIOS  ni  toquielchi  dgu  marii:  Cu- 
la  uneleluchi  dugu  quidu  DIOS  ta  ni  raqui- 
geam;  reltte  huelumai  vill  pu  che  ta  ni  cii- 
meleam.  Une  dugu  pii :  vill  dgu  meu  iod 
ahiabimi  ta  DIOS  Epu  dugu  pii:  jurapra- 
laiaimi.  Cula  dugu  pii :  Domingo  antu  meu, 
Fiefta  meu  cai  urcutuaimi  ta  mi  ufchiabium 
ta  Dios.  Meli  dugu  pii:  Raquiabimi  ta  mi 
Chao,  ta  mi  Nuque  cai.  Quechu  dugu 
pii:   lagmchelaiaimi.     Cayu   dugu   pii:   nua- 

laiaimi. 


laiaimi.  Relde  dugu  pii  :  huenelaiaimi. 
Pura  dugu  pii:  coilla  dgu  pilelpralaiaimi. 
Ailla  dugu  pii:  ca  che  m  pinom  ciilmeien- 
malaiabimi.  Mari  dugu  pii:  ca  che  ni  cu- 
llin  culmeienmalaiabimi.  Vachi  mari  dugu 
epu  dugu  meu  tauleign:  vill  dgu  meu  iod 
aiuabimi  ta  Dios  ,  aiuabimi  cai  vill  puche, 
chumgechi   quidu   aiiiuqueimi.    656.   603, 

Quinque  Prcecepta  Ecclejice. 

580.  Ta  in  nuque  fanta  Iglefia  ta  ni  to- 
quielchi  dgu  quechui.  Une  dugu  pii:  lli- 
tugen  meu  allciiaimi  ta  Mifla  Domingo  antu 
Fiefta  meu  cai;  huechun  pouai  ta  mi  allcti- 
biel,  Epu  dugu  pii  :  Tipantu  meu  quine- 
chi  confeflaiaimi ;  ape  lalmi  confeHatuaimi ; 
cupa  comulgalmi  cai.  Cila  dugu  pii:  qui- 
nechi  tipantu  meu  comulgaiaimi,  Meli  du- 
gu  pii :  fanta  Iglefia  ta  ni  toquielchi  ayunan 
antii  ajrunaiaimi.  Quechu  dugu  pii:  Diez- 
mos,  primitias  cai  eluculliaimi, 

Septem  Sacramenta. 

581.  Ta  in  Huque  fanta  IgleQa  ta  ni  Sa- 
cramento  reltlei  Unelelu  Bautifmo  Epu- 
lelu  Confirmacion.  Ciilalelu  Penitencia. 
Melilelu  Comunion.  Quechulelu  Extrema 
uncion.  Cayulelu  Orden  Sacerdotal.  Re- 
ldelelu  Matrimonio. 

AStus    Contritionis. 

582.  Ta   in    Apo    fenor    JESU   Chrifto, 

Ll  3  mu- 


542  «*&$<#• 

mupin  Dios,  mupin  Che  cai,  ta  in  Vem- 
voe,  Montulvoe  cai!  villchi  dgu  meu  iod 
aiueimi  ta  mi  venten  cumegen  meu:  vei  ni 
vla  Dios  ema,  Chao  ema,  Montulvoe  ema, 
inche  aldun  cutanduamn  vill  ta  ni  piuque 
meu  ta  ni  pu  huerilcan  ni  vla.-  huerilcahue- 
laian,  huerilcahuelaian  /  perdonaen  ta  Dios, 
perdonaen  fenor  JESU  Chrifto,  eluaen  ta 
mi  gracia  ta  ni  huerilcatunoam.  Amen.  662. 

Salve  Regma. 

583.  lifchieimi  Reyna  cutanievoechi  Nu- 
que;  inchin  ta  in  mogen,  ta  in  cochugen, 
ta  in  \igelgen  cai  ufchitueimi.  Inchin  Eva 
ta  ni  pu  pnen  ta  in  giuntugeel  mtmeimi; 
Eimi  meu  pratulihuein  eyutun  meu  giiman- 
quechi  vachi  gumageluchi  lof  meu.  Ta  in 
iifchindugunmaeteu  mai,  mi  cutanievoechi 
ge  inche  meu  unolpage;  pelelmoin  cai  JE- 
SUS  bendito  mi  pue  meu  geuyelu,  deuma 
rupale  tva  ta  in  numqueiauqueel.  Burenie- 
voe  ema,  Cutanievoe  ema,  quimhuentu- 
noluchi  uUcha  ema ,  Dios  ta  ni  fanta  Huque 
Dios  ta  dugunmamoinca.    Amen.  666. 

Interrogatiunculce. 

584.  1  gei  cam  ta  Dios?  mai  Padre.  Qui- 
ne  Dios  gei  villpepilvoe ,  vill  quimlu,  vill 
mapu  mo  mlelu  cai. 

2.  Inei  cam  ta  Dios?  Huenu  mapu,  Tue 
mapu,  vill  caque  dgu  Vemvoe,  Eltuquelu 
Toquiquelu  cai;  Dios  pigei.  3. 


«Sfc     ®     dfr  543 

3.  Antu,  ciiyen,  huagln,  armco,  talca, 
pillan  Dios  cam  ve?  mu  P.e.  vill  vachi  dgu 
Dios  gelai,  huelu  Dios  ni  elel,  Dios  ni  ve- 
mel  ta  ni  ciimeleam  vill  pu  Che. 

4.  Mivui  cam  ta  Dios?  Quine  Dios  mtn. 

5.  Mivui  Perfona?  ciila  Perfona.  Unele- 
lu  Perfona  Dios  Chao  pigei/  epulelu  Dios 
votm ;  c&lalelu  Dios  Efpiritu  fanto  pigelu: 
moll  quine  Perfona  ca  Perfona  gei,  huelu 
ca  Dios  no:  Quine  Dios  mtn. 

6.  Veichi  ctila  Perfona  meu  chuchi  Per- 
fona  Chegepauyei  inchin  ni  vla?  Epulelu 
Perfona  Dios  votm  Virgen  MARIA  ni  pue 
meu  chegetui. 

7.  Inei  pigei  veichi  Dios  votm  deuma  ta 
ni  chegeuyeum?   Senor  JEfu  Chrifto. 

8.  Santa  Maria  chem  ni  vla  cam  Virgen 
pigei?  San  Jofeph  ta  ni  pinom  mo  rume, 
peancagelai  :  Virgen  fanta  Maria  Efpiritu 
fanto  ni  gracia  mo  conibui. 

9  Lai  cam  Senor  JESU  Chrifto  quine 
cruz  meu  inchin  ni  vla?  mai  P.e.  ta  ni  an- 
caem  lai  fenor  JESU  Chrifto;  ta  ni  pM,  ta 
ni  Diosgen  cai  pepi  lalai. 

10.  Chem  ni  vla  cam  lai  fenor  JEfu  Chri- 
fto  ?  inchin  ta  in  perdonageam  ta  in  pu 
huerilcan ;  ta  in  pounoam  cai  ktal  mapu  meu, 

11.  Mogetui  cam  ta  fenor  JEfu  Chrifto? 
mai  P.e.  culan  antii  meu  mogetui  fenor  Je- 
fu  Chrifto;  veimo  pratui  Huenu  mapu  meu, 

Ll  4  avle 


544  *i&>     ®    jfr 

m 

avle  vachi  mapu  ramtupaialu  vill  pu  che  iii 
pu  huerilcan. 

12.  Lale  ta  c\ime  que  che  ta  m  anca,cheu 
cam  poualu  ni  pllu  egn  ?  Dios  ni  mapu  meu, 
abnoalu  ta  ni  tuCtiin;  ta  ni  tepen;  ta  ni  cu- 
melen  e$n  cai. 

13  Lale  huera  que  che  ni  anca;  cheu 
cam  poualu  m  pllu  egn ;  alhue  ni  ktal  ma- 
pu  meu,  avnoalu  ta  ni  ptegen,  ta  ni  alim- 
$en,  ta  ni  hueralen  egn  cai. 

14.  Lai  cam  inchin  ta  in  pllu?  mu  P.e. 
lalai  inchin  ta  in  pllh  cahueUu  ta  ni  pllii 
vemgelu;  ta  in  laluchi  anca  cai  afle  vachi 
mapu,  mogetualu. 

15.  Ragi  Mifla  mo  pramgele  fanta  Ho- 
ftia,  Caliz  cai;  inei  cam  veimo  mlei?  fenor 
JESU  Chrifto  ta  ni  anca,  ta  ni  mollbun,  ta 
ni  pllu ,  vill  ta  ni  Chegen ,  Diosgen  cai 
veimo  mlei. 

16.  Vill  vachi  dgu  mupiltubimn  cam? 
mai  P.e.  vill  quimlu ,  vill  pepilvoe ,  pepi  coi- 
flatunolu  cai  Dios  ta  ni  pin  mo, 

17.  Chumaechi  quimimn  ta  pielgen  tva 
ta  Dios?  vamgechi  gnelin  mo  ta  fanta  Igle- 
Ga  Catholica. 

18.  Chem  cam  ta  fanta  Iglefla  Catholica? 
vill  pu  Chriftianogeluchi  Che  ta  ni  tauclen, 
nielu  ta  ni  unen  Apo  fenor  JESU  Chrifto; 
ta  ni  inan  Apo  Roma  Cara  meu  mlequelu- 
chi  fanto  fumo  Pontifice, 

19- 


•$&$<#•  545 

Niei  cam  fanta  Iglefia  Catholica  ciime  que 
ampin  inchin  ta  in  pllu  ni  ampigeam?  mai 
P*e.  Rel&e  Sacramento. 

20.  Inei  elpabilu  veichi  Rel&e  Sacramen- 
to?   Senor  JEfu  Chrifto. 

21.  Chumal?  Dituam  Dios  ni  gracia. 

22.  Chumai  chei  quine  Chriftiano  che 
ta  ni  perdonageam  ni  pu  huerilcan;  ta  ni 
pounoam  cai  ktal  mapu  meu?  MilTan  Pa- 
tiru  meu  confefTaialu  vill  ni  pu  huerilcan; 
huerilcahuelaian  pialu  Dios  ni  vla  ni  duam. 

23.  Chumai  chei  genolu  Patiru  ta  ni  con- 
fefTaiam  ?  Re  aiiibiel  mo  ta  Dios  ni  Dios- 
gen  ni  vla;  udebipe  vill  ta  ni  pu  huerilcan. 
.659.  660.  661.  662.  663.  664. 

585.    CAPUT  II. 

Tres  Sermones ,  quibus  di&oe  Interrogatiun- 

culce  acclarantur. 

SERMO  PRIMUS, 

Quo  explicantur  tres  primae  Quaeftiunculx. 

586.  Mari  mari  pu  Ulmen,  pu  Cona, 
vill  pu  mallden  cai  mari  mari!  Aldiin  dgu 
nieabun  ta  mn  nutamtubiel/  huelu  munan 
antti  gei  mtn  ta  mn  pepidugubiel ;  vei  ni  vla 
muchai  centuquelleeimn ;  chumal  chei  cupan 
ta  mn  mapu  meu.  Re  eimn  ta  mn  cume- 
leam,  ta  mn  mollmogeam,  cume  peuma- 
^eam  cai.      Dituam  mai  tva  ta  mn  pibiel, 

Ll  5  nu- 


546  <«*,     &     e*g» 

nutamtuaeimn  quine  dgu  doi  cumelu  chei, 
tepegelu  chei  quimlan ;  quimaimn  mai ,  inei 
mo,  chuml,  chumal,  chumgechi  cai  elgei 
vachi  mapu  Huenu  Tue  mapu  mai:  Quim- 
bium  vachi  mu  Vuta  Apo  vill  tva  vemvoe, 
Eltuquelu,  Toquiquelu  cai;  ta  mn  raquia- 
bium,  inaituabium  cai  vill  ta  ni  piel  tvei. 
Dituli  tva  inche  eimn  mo  ;  moll  cdmelea- 
imn ,  cume  peuma  geaimn  cai :  Ta  ni  cultin, 
ta  ni  manumn  mo  cai  veichi  mu  Vuta  Apo 
ta  ni  ferviqueel,  inaitulu  cai  ta  ni  piel,  ca 
mogen  mo  moll  maialuchi  tepen  meu.  Ta 
ni  iod  quimgeam  ta  dugu,  ramtuyecuiime- 
an.  Cume  allcutumn  mai;  cume  mlemn, 
duguquilmn;  inche  dugupeli,  inei  rume 
duguquile. 

587.  Inei  chei  eli  vill  vachi  mapu?  Dios 
entubi  chem  meu  no.  Chumtn  tipantu  ge- 
pei  ta  ni  elgen  cutu?  Cayu  huaranca,  ailla 
pataca ,  relde  mari ,  quine  tipantu  cai  ( ufque 
ad  hunc  1772  juxta  Martyrologium  Roman. 
25.  Decembris)  Chumtn  antii  mo  eli?  cayu 
antA  mo  elbi,  muchai  pepi  vemuyeabui  ru- 
me.  Chemchi  dgu  vemi  unelelu  antii  meu? 
Doi  Huenuleluchi  mapu,  pu  Angel,  Tue 
mapu,  co,  pelon  cai.  Chumi  epulelu  antu 
meu?  pu  huagln  ta  ni  mlequeum.  Chem- 
chei  vemi  ciilalelu  meu  ?  co  huente  Tue 
mapu  mo  mlebulu,   ta  ni  piel  mo  ta  Dios 

coni 


*$&,&<&  547 

coni  pu  rgan  meu:  veimo  tipaign  ta  pu 
mahuida,  pu  lafquen,  veimo  cai  ta  Tue 
mapu  lletui  pu  mamll ,  vill  pu  lahuen  cai. 
Chumi  chei  melilelu,  quechulelu,  cayulelu 
meu?  melilelu  meu  eli  antii,  ciiyen,  cage- 
luchi  pu  huagln.  Quechulelu  mo  pu  Cha- 
Ilua,  pu  unm  cai.  Cayulelu  meu  pu  cahu- 
ellu,  pu  huaca,  pu  vilu,  caque  vamgelu- 
chi  animal  Uavacha  cai :  Veimo  ta  pu  Che 
Huentu  mai,  Domo  che  cai. 

588.  Tva  ta  mn  pibiel  mo  quimaimn, 
quinemel  Huenu  mapu ,  Tire  mapu ,  vill 
caque  dgu  cai,  chem  rume  gelabuign.  El- 
tubilu  vill  tvei  Dios  pigei.  Vachi  mu  Viita 
Apo  moll  gebui  vill  vemquelu,  huelu  inei 
mo  rume  quidu  vemgenolu.  Ado  ramtu- 
moan,  chumal  cam  eli  Dios  vill  vachi  mapu? 

589.  Deuma  quimilmn ,  chumtn  mapu 
gei;  veimo  pian:  Chumtn  mapu  gei  mai? 
gei  Huenu  mapu;  gei  Tue  mapu  cai.  Ve- 
ichi  Huenu  mapu  epu  geigu:  Doi  Huenu- 
leluchi  mapu  mai,  pu  huagln  ni  mlequeum 
cai.  Doi  Huenuleluchi  mapu  chuchi  mapu 
tvei?  iod  vutagelu,  iod  pelongelu,  iod  te- 
mogelu,  iod  ctimelu  cai  vill  pu  mapu  meu. 
Chumal  cam  Dios  eli  vachi  mapu?  moll 
peumagelu  ica  ni  mleam.  Inei  cam  geign 
vachi   pu   peumagelu  ?  pu   Angel  mai ;    pu 

Santo 


548  <$&     $     <& 

Santo  cai.  Chemchi  dgu  gei  cam  Angel? 
Efpiritu  gei  ta  in  pllu  vemgelu,  huelu  anca 
nienolu.  Vill  pu  Angel  mlequeign  cam 
Huenu  mapu  meu  ?  mu,  Vill  pu  Angel 
Huenu  mapu  ta  ni  llitugen  meu  elgelu  ta 
Dios  mo ,  ciilalelu  chag  pichi  veimo  getuign 
pu  PiUan,  utuventugeign  cai  mu  minche 
Tue  mapu  meu.  Chem  ni  vla  cam?  ta  ni 
huerilcan  egn  ni  vla,  Vill  pu  cimeque  An- 
gel  udauign  cam?  mu:  udantugeign  ciila 
Hierarquia  meu ;  moll  quine  Hierarquia 
cai  cula  orden  meu.  Chuchi  pu  Angel 
<$eign  unelelu,  doi  raquivaluchi  Hierarquia 
meu  cai  ?  allcutumn  ta  ni  pu  Hierarquia 
egn,  ta  ni  pu  orden  cai.  Unelelu  Hierar- 
quia  pu  Serafim,  pu  Cherubim,  pu  Thro- 
no  cai.  Epulelu  Hierarquia  pu  Virtud, 
pu  Poteftad,  pu  Dominacion  cai.  Inalelu 
Hierarquia  pu  Principad,  pu  Arcangel,  pu 
Angel  cai.  Chumgechi  pu  Orden  meu  u- 
dantugeign  pu  fanto  Huenu  mapu  mo  mle- 
lu  ?  aldun  meu.  Tva  ta  ni  uiii  egn :  pu 
Apoftol  ,  pu  Patriarca  ,  pu  Profeta  ,  pu 
Martyr ,  pu  Confeflbr ,  pu  Gnelvoe ,  pu 
Quimhuentunolu  :  gehuei  pu  Santo ,  pu 
Santa  cai,  ta  ni  mu  Vuta  Apo  egn  JESU 
Chrifto  gei;  mu  Vuta  Toquiquelu  cai  Vir- 
gen  fanta  Maria.  Inei  chei  Senor  JESU 
Chrifto ,  inei  cai  Virgen  fanta  Maria  ? 
590.     Ta  ni  aldun   dugunoam,   ca   coftau 

meu 


««&     ®     t&  549 

meu  elcaniebin  tafdugun  vachi  ramtun  meu. 
gehuei  mtn  dituam  ta  mn  ctimeleal  raqui- 
bin ,  aiiibin ,  inaitubin  vachi  Dios  vill  Vem- 
voe ,  vill  Eltuquelu ,  Toquiqueluchi  mu  Vu- 
ta  Apo  ta  ni  piel :  Vachi  Dios  mai  elbilu  pu 
Angel  Huenu  mapu  meu,  inchin  cai  Tue 
Mapu  meu ;  chumgechi  cullibi  pu  cume 
Angel  ta  ni  inaitubiel  mo  ta  ni  piel  ta  Dios: 
utuventubi  cai  pu  auca  Angel  Huenu  mapu 
ciitu,  minche  Tue  ktal  mapu  mo;  vamge- 
chi  cai  pu  Ciimeque  Che  inaitulu  ta  ni  piel 
lloubi  Huenu  mapu  meu:  Huera  que  Che 
utuventuabi  veichi  ktal  mapu  mo  cai.  Du- 
amtumn  veula,  chumtn  ciimelcai  raquibin 
ta  Dios!  inche  gnatu  ca  dgu  ni  vla  cupa- 
lan  vachi  mapu  meu  venten  lafqueir  mo, 
venten  pu  Mahuida  mo,  venten  kdau  mo, 
venten  cuniun  mo  cai ,  dituam  mtn  ni  ra- 
quigeal  vachi  venten  raquivaluchi  DIOS ; 
eimn  cai  ta  mn  mogeam  Huenu  mapu  meu : 
Veimo  ta  mn  moll  culligeal  elgeimn,  mo- 
gequeimn  cai  vachi  Tue  mapu  meu.  Ven- 
teni. 

591.     SERMO   SECUNDUS 

Super  quartam ,  5.  6.  7.  8.  9. 10  &  11.  In- 

terrogationes. 

Vachi    epulelu     Coftau    meu    tafdugupan 

inalelu  ramtun  meu  inei  chei  JESU  Chrifto, 

inei    cai   fanta   Maria.      Vei   piquelen   ado, 

JESU    Chrifto    mupin    Dios    mupin    chegei 

cai: 


550  «J&     $     &? 

cai :  Ta  ni  Diosgen  ta  in  Vemvoe  gei ;  ta 
ni  Chegen  ta  in  montulvoe  gei.  Ta  ni 
Diosgen  re  Chao  niei,  Huque  no:  Ta  ni 
Chegen  re  Huque  niei  Virgen  fanta  Maria 
lle,  huelu  Chao  no.  Ta  ni  Diosgen  pepi 
lalai;  ta  ni  Chegen  lai  inchin  ni  vla  Cruz 
meu.  Vei  pipei  ado  ta  mn  duam :  JESU 
Chrifto  Diosgelu,  chumgechi  pepi  Chegei 
cai  ?  Chegelu  chumgechi  pepi  Dios  gei  ? 
iom  ramtumoaen  chei:  Jefu  Chrifto  ta  ni 
Diosgen  Chao  niei ;  chem  ni  vla  cam  nielai 
Huque  cai  ?  ta  ni  chegen  Huque  nielu , 
chem  ni  vla  cam  nielai  chao  cai  ? 

592.  Ta  mn  cume  quimam  vill  tva  ta  mn 
pibiel,  duamtulaiaimn  Huenu  mapuchi  dgu, 
Tue  Mapuchi  dgu  vamgeign,  Quimn  mai: 
veichi  mu  Vuta  Apo  vill  Vemvoe,  vill  To- 
quiquelu,  vill  dgu  eltuqueluchi  Dios,  qui- 
ne  gen  gei  vill  dgu  mo  iod  cumelu ,  iod 
temogelu ,  moll  gebulu ,  moll  gealu  cai 
Tvei  quine  Dios  gei,  quine  ta  ni  gen  mo, 
huelu  ciila  ta  ni  pu  Perfona  mo.  Unelelu 
Perfona  Dios  Chao  pigelu;  epulelu  DIOS 
votm;  culalelu  Perfona  Dios  Efpiritu  fanto 
pigequei.  Moll  quine  Perfona  ca  Perfona 
gei ,  huelu  ca  Dios  no :  Quine  Dios  mtn. 

593.  Unelelu  Perfona  Chao  pigequei 
moll  ta  ni  yallbiel  mo  ta  ni  requine  votm! 

Huelu 


Huelu  chumgechi  yallbi  ?  ado  pian  ta  mn 
peknounoam  yallbi  Dios  ta  ni  votm  pu  che 
vemgelu.  Moll  geum  ta  Dios  vill  dgu  meu 
iod  ciimelu,  iod  temogelu,  iod  raquivalu, 
pepi  nutamtuvallai  vill  ta  ni  ciimegen,  qui- 
du  quimui  vill  ta  ni  ciimegen !  Vachi  qui- 
mun  Dios  ta  ni  votm  gei ,  Mupin  Dios , 
epulelu  Perfona  cai  veichi  ciila  pu  Perfona 
meu,  Vachi  Dios  ni  votm  deuma  ni  che- 
getun  meu  JEfu  Chrifto  pigei. 

594.  Chumgechi ,  chuml  cai  Chegetui , 
ciipa  quimimn  cam?  allciitumn  mai:  JE- 
SU  Chrifto  ta  ni  Diosgen  mollgelu  vemi 
Virgen  fanta  Maria  ta  ni  mollbiin  meu  ta  ni 
anca:  veichi  anca  vamgechi  mlgelu,  coni- 
gei  Virgen  fanta  Maria  meu,  moll  Virgen, 
quimhuentunolu  mleum  Huaranca ,  relfre 
pataca  ,  relfte  mari ,  epu  tipantu  mo.  Qui 
efl  annus  prafens  1772. 

595.  Deuma  allcuimn  inei  chei  Dios  Chao 
gei,  inei  cai  Dios  votm  JEfu  Chrifto,  ado 
piaeimn  cai  inei  cam  culalelu  Perfona  gei 
Efpiritu  fanto  pigelu!  Piquelen  mai:  Qui- 
du  quimuium  Dios  Chao,  vachi  quimun 
meu  tipai  quidu  ta  ni  aiuun,  ta  ni  quimge- 
elchi  venten  ciimegen  ni  vla:  vachi  aiuun 
Efpiritu  fanto  gei ,  mupin  Dios  culalelu  Per- 
fona  cai 

596»     gei   ape   vamgeluchi  dgu   aldun  re- 

mo- 


552  ^     $     rfg. 

mogeluchi  Che  meu:  Tvei  peuium  quine 
efpejo  mo  ,  co  meu  chei ,  huiriuquei  vei- 
mo  vill  ta  ni  age,  ta  ni  temogen  mo  tva, 
quidu  aiuuquei. 

597.  Afcuduamquilmn ,  ciime  quimnolmn 
rume  tva  ta  mn  gnelbiel;  poui  yavugechi 
mupiltubin  ta  ni  piel  mo  ta  Dios/  Tvei 
pepi  coillatunon  mo  ,  moll  mupiquei ;  ta 
ni  vill  quimn  mo ,  pepi  gnencagelai ;  ta  ni 
vill  pepilvoe  gen  mo  iod  pepi  vemi  ta  in 
duamtuel  meu. 

598.  gehuei  ta  mn  quimal,  chem  ni  vla 
Dios  ni  votm  chegetui  ?  Ta  in  montulgeal 
mai  ta  in  huerilcan  original  mo !  Chemchei 
vachi  huerilcan  original  ?  cume  allcutumn 
cacha  ado  ta  mn  nutamtubiel.  .  Deuma  ta 
ni  elgeum  Huenu  Tue  mapu  cai,  chum- 
gelu  allciiimn  unelelu  cofrau  meu;  eli  cai 
ta  Dios  veimo  vill  caque  dgu  unelelu  hu- 
entu  Adan  pigelu,  unelelu  domo  che  cai 
Eva  pigelu.  Veimo  vachi  epu  che  meu 
muchai  vei  pibi :  imu  vill  ta  mi  aiuel ;  re 
quine  v\in  mamll  meu  ilaiaimu.  Tva  mtn 
pibi  egu,  Inaituium  vachi  Dios  ni  piel ,  vei 
egu  vill  ta  ni  pu  yall  cai ,  genoium  ca  kdau, 
Uouabuign  Huenu  mapu  meu.  Huelu  ina- 
itunoium  tvei;  vei  pibi  egu  cai,  mutu  lai- 
aimn  eimu  vill  ta  mu  puyall  cai  Chumigu 
chei.      ehuem  pu  Cuniival  inchin!   gnenca- 

gelu 


*S&     $     *&  553 

^elu  ta  Pillan  meu  ,  igu  vachi  vun  mamll 
meu,  Vachi  huerilcan  ni  vla  deuma  ta  ni 
laium  ,  utuventugeabuigu  cai  ktal  mapu 
meu,  chumgelu  huema  utuventugebuign 
vill  pu  PiQan  ta  ni  huerilcan  egn  ni  vla; 
inchin  cai  ta  ni  pu  yall  egu  marichi  no  ru- 
me  llougelaiabuin  Huenu  mapu  meu;  hue- 
luquemai  ta  in  biirenieeteu  meu  ta  Dios, 
Dios  ni  votm  chegetui,  lai  cai  inchin  ni 
vla  cruz  meu  ta  in  montulaeum.  Cachentu- 
peaimn  ta  ni  chegetun  ta  Dios  ta  in  mou- 
tulgeam;  huelu  tva  gei  ta  mn  quimnon  mo, 
chumtn  huera  gei  ta  huerilcan. 

599.  Inagechi  ramtumoaen :  Deuma  ta 
ni  laium  fenor  JEfu  Chrifto  cruz  meu  in- 
chin  ni  vla,  vill  perdonageign  cam  ta  in 
huerilcan  Original  pigelu;  pouain  cai  Hue- 
nu  mapu  meu?  tafduguquen:  mu  ca.  Ta 
in  Bautizageal  inchin  cai  pitui;  ta  in  pepi 
montunon  mo  bautizagenolu.  Duamtumn 
ado,  chumtn  pnegei  utucogen  ta  ni  bauti- 
zageal;  chem  ni  vla  cai  venten  pu  cupain 
inchin  ta  in  Patirugen,  ta  mn  utucoabiel 
u&ielabiel  cai. 

600.  Tva  cai  quimaimn,  bautizagen  re 
utucogen  gei  duamtuquilmn.  mu  mai.  Ta 
ni  utucogen  mo  quine  che  ta  ni  anca,  Dios 
perdonaquebi  ta  Che  bautizagelu  huerilcan 
Original  egu   vill   caque  huerilcan  bautiza- 

Mm  ge- 


554  «$&$<#• 

genoium  ula  vemgelu,  ta  ni  quine  piuque 
mo  afcuduamle  vill  ni  pu  huerilcan  ni  vla: 
Huente  tva  eluquebi  ta  Dios  ta  ni  pllii  gra- 
cia  ta  ni  pepi  mupiltual ,  yavulual,  aiuabiel 
cai  ta  Dios:  culliabin  cai  deuma  lale  Hue- 
nu  mapu  meu  huerilcatunole ;  pi  ta  Dios. 

60 1.  Uduamgequile ,  re  quinechi  pepi 
bautizagen  quine  che :  epuchi  bautizagen 
ferviquelai,  une  mu  vuta  huerilcan  gei. 

602.  Ta  mn  cume  duamtuam  ta  mn  pi- 
biel ;  munan  nemel  meu  unopituquellen.- 
gei  mai  quine  Dios  vill  vemvoe;  vachi  Dios 
re  quinei  ta  ni  gen ,  huelu  culai  ta  ni  pu 
Perfona :  Dios  Chao  mai ,  Dios  Votm ,  Dios 
Efpiritu  fanto :  Vachi  •  ciila  Perfona  meu 
Dios  votm  chegetui,  lai  cai  ta  in  Montu- 
laeteu  cruz  meu :  Vei  gele  rume ,  inchin  cai 
ta  in  bautizageel ,  inaitubin  cai  Dios  ni  piel; 
pitui.    Venteni. 

603.     SERMO  TERTIUS 

Super  Interrogatiunculam  duodecimam 

<5t*  reliquas. 

Aldiin  cuniun  geum,  avifagenole  ta  qui- 
ne  che  petu  pepi  montulu  veimo;  huera^ 
gei  piquelaimn  cam?  huelu  avifagele  ta  qui- 
ne  che  ta  ni  pepi  petuam  ta  ni  namelchi 
cultin  /  cumei  piquelaimn  cam  cai  ?  Vem- 
gele  ta  dgu;  cume  duam  mo  allcuaimn  ve- 
ula  ta  mn  gnelabiel  vachi  culalelu  couau 
meu.  604. 


^     $     *&  555 

604..  Deuma  quimimn  Dios  inchin  vill 
caque  dgu  ni  Vemvoe  gei;  chem  ni  vla 
chei  vemein  mo,  Ta  ni  ferviabiel  vei,  in- 
chin  cai  ta  in  llougeam  Huenu  mapu  meu 
ta  ni  ferviuyebiel  ni  vla  :  Dios  mai  vill  ta 
ni  ferviel  tvei  vachi  mogen  meu,  Uouabin 
pi  deuma  lale  Huenu  mapu  meu:  huelu  ta 
ni  fervinobilu  tvei,  utuventuabin  ktal  mapu 
meu  ta  ni  anca  pllii  egu,  pi  cai,  Ta  ni 
anca  pllii  egu  piquen!  moll  quine  inchin 
meu  ta  ni  men  mo  anca  pllu  cai.  Vachi 
pllii  pepi  lalai ,  ta  anca  laquei ;  huelu  able 
vachi  mapu  mogetuai  ta  ni  taugeam  ta  ni 
pll\i  egu.  Vill  ta  mn  pibiel  mo  chagalei  ta 
cuniun  ta  mn  poual  ktal  mapu  meu ,  ferviu- 
yenobilmn  ta  Dios.  Chem  cam  gei  fervi- 
bin  ta  Dios?  inaitubin  gei  Dios  ni  piel. 

605.  Chem  piquei  mai  ta  Dios?  Hueril- 
canoium  Ma  Adan  Eva  cai  ta  in  unen  pu 
Chao,  requinebui  Dios  m  piel;  huelu  deu- 
ma  ta  ni  huerilcaium;  ta  ni  viilknogen  mo 
pu  Che  ni  duam  huexilcatuam  /  doi  piel  eli 
ta  Dios:  ado  mai  pian  veichi  doi  pnegeel 
ta  mn  quimam;  ta  mn  iod  vdlknogen  mo 
ta  ni  inaitunoabiel  egu. 

606.  Vei  piquei  ta  Dios:  Valiuquilmn, 
ramtuquibilmn ,  ciipa  incagequilmn  pu  auca 
Angel  meu  pu  pillan,  pu  alhue  lle  ve;  ta 
ni  pu  ferviqueel  egn  meu  no  cai,  pu  Calcu, 
pu  Machi  lle  ve.      Dios  mo  poulaimn ,  pu 

Mm  2  Santos, 


556  «$&     %     Jfr 

Santos ,  fanta  Iglefia  Catholica  mo  cai  :  ta 
mn  pu  cutan  meu  cume  que  lahuen  meu 
ampinmageaimn.  Vei  piquei  cat  ta  Dios: 
raquibimn  ca  ta  mn  pu  chao,  pu  nuque  cai: 
hueraknobin,  huitafcubin  egnchei,  viita  hue- 
rilcan  gei.  Iom  piquei  ta  Dios :  huene- 
quilmn,  huincuquilmn  cai  ca  che  ni  cullin: 
Huaca ,  cahuellu ,  macun ,  ca  vuta  cullin 
chei  huenen,  vuta  huerilcan  gei:  Mapuche 
Huinca  chei  gele,  pivallei. 

607.  Huagequile,  crdiauquile  pu  che, 
piquei  cai  ta  Dios :  ta  ni  yallam  pu  che ,  ca- 
Ui  pinomtupe  pu  che,  huelu  quine  mtn, 
ucullaiabi  tvei  lan  ciitu :  iod  pu  domo  che 
gapitubilmn  ,  munan  antu  meu  petu  mo- 
gequeimn ,  tepelcaiabimn  ta  mn  anca ;  hue- 
lu  ca  mogen  meu  moll  antii  ptecageaimn. 

608.  Doi  piquei  ta  Dios:  ial  meu  ptitun 
meu  cai  venten  mtn  tugepe,  chumtn  ciimei 
yaviituam;  huelu  ctime  gollin,  quimhue- 
nole  ula  ta  che,  gollilcabin  chei  ca  che, 
chumgelu  vemqueign  ta  mn  uleteu  ta  vinu, 
catitubile  rume  tva  Rey ,  Dios  cai ;  vuta  hu- 
erilcan  gei. 

609.  Veichi  pu  Huinca  ta  mn  uleteu  ta 
vinu ,  veichi  huera  pu  Toquiquelu  cai  li- 
cencia  eluquelu  ,  quimbubile  ta  Rey ;  pea- 
buign  ta  Rey  mo  ta  ni  cauchu  hueracaiabu- 
eteu  egn,  chumgelu  mutu  peaign  Dios  mo 
ta   ni   caftigaiaeteu   egn:    hueluquemai   vill 

mapu 


*&     $     d&  557 

mapu  mo  mlequelai  ta  Rey ,  cheu  mlelai  pe- 
pi  quimlai  chem  chei  vemgequei;  Dios  vill 
mapu  mo  mlelu,  vill  quimlu  rume  cai,  va- 
chi  mogen  mo  ula  ad  nielai  muchai  caftiga- 
iam;  huelu  vau  mo  caftiganole;  mutu  ca- 
ftigaiai  ca  mogen  meu, 

610  Inagechi  tvei  piquei  ta  Dios:  Hue- 
racaquibilmi  ca  pu  che,  chgarciibium,  lagm- 
bium  ve  chei.  Coilla  dgu  pramlaiabimi 
cai ,  calcu  che ,  huenevoe  che ,  nua  chei  gei 
piqueum:  une  vill  pu  che  meu  cumelcaia- 
bimi. 

6 ii,  Vill  tva  ta  mn  allciiel  Dios  piquei. 
Ta  mn  pounoam  ktal  mapu  meu,  praiam 
cai  Huenu  mapu  meu,  vill  tva  opulabimn. 
Vei  ni  vla  ado  quimbimn  ta  cuniun  ta  mn 
pouam  ktal  mapu  meu  Huenu  mapu  mo 
no,  opulnobilmn  chei  vill  vachi  Dios  ni 
piel :  Vachi  cuniun  quimlcaeimn  ta  mn  pepi 
petu  montun  veimo,  Chumgechi  chei  mon- 
tuaimn?  ciime  confeflan  mo  ta  mn  vemel- 
chi  pu  huerilcan ,  huerilcahuelaian  ta  mn 
quine  piuque  meu  pibilmn  ta  Dios. 

612.  Vemn  ca  mai  vill  tva:  raquihue- 
quilmn  ca  antii  meu  ta  pillan,  pu  calcu  no 
cai.  Re  fanta  Cruz  ta  ni  gnel  meu  pium 
quine  Chriftianoche ,  venteni  leptimam  vill 
pu  alhue:  huelu  raquibimn  ta  mn  pu  chao, 
ta  mn  nuque  cai.  Vemnolmn  chei,  perdon 
nillabimn,    Unoltumn  ta  mn  hueneel. 

Mm  3  613. 


55»  •$&$<#• 

6 13.  gapitulu  aldiin  pu  domo  che,  tulipe 
quine  ta  ni  doi  aiuel ,  pinomtubipe  inche  ta 
ni  vutalen  meu  ta  mn  mleam  vei  egu  mtn 
lan  ciitu :  Deuma  lale  quine  pinom  huentu 
chei ,  domo  chei ,  pepi  pinomtui  cagelu. 
Perdonaumn  quine  cagelu  Dios  ni  vla,  in- 
aittunn  cai  vill  ca  Dios  ni  piel. 

614.  Ca  dgu  duamtuquilmn !  vill  tva  To- 
quiquelu  Dios  Uechi:  Dios  pitulen,  cufli- 
quelu  Huenu  mapu  meu;  hueracabilu  cai 
ktal  mapu  mo  pu  huerilcavoe;  inaituvalu 
tvei  ta  ni  vill  vemvoe  gen  mo,  vill  Toqui- 
quevoe  gen  mo,  ta  ni  venten  vutagen,  te- 
mogen ,  apogen ,  cumegen  mo  cai ;  geno- 
bule  rume  Huenu  mapu,  ktal  mapu  cai. 
Lalaiain  cam  quine  antd  vill  inchin  ta  in 
chegen,  ado,  muchai  cai,  chumgelu  venten 
ca  pu  che  larumeign.  Chumtnmoi  mai 
vachi  mogenl  doi  cumelaiabui  cam  ado  in- 
aitubin  vill  Dios  ni  piel ,  veimo  deuma  lalin 
poun  Huenu  mapu  meu  moll  tepeam,  moll 
ciimeleam  moll  mogeam  cai.  Tva  ciilmei- 
equen ,  vei  ni  vla  inche  cupan ,  vill  caque 
pu  Patiru  cai.    Venteni. 

615.    CAPUT  III. 

SERMO    QUARTUS 
fuper  Interrogationes  duodecimam,    IStiam 

&  14tam. 

Mari  mari  &c,    586.   Deuma  ca  mita  acun 

ta 


•%*%!<&  .559 

ta  mn  mapu  meu,  huelu  chem  quintupalu? 
Ta  mn  ial ,  ta  mn  cahuellu ,  ta  mn  huaca , 
ta  mn  ovicha,  ca  te,  cuQin  chei  quintupa- 
bin  cam  ve  ?  mu  ca.  Vill  tva  ta  ni  ruca  mo 
mlelai  cam?  inche  vei  quintupalan.  Ta  mn 
biireniebin  meu  conpan  ta  mn  mapu  meu, 
Dios  ni  dgu  nutamtuupaquein  !  Vuta  dgu 
llechi ,  vill  pu  che  ta  ni  pllu  ni  mogepeium 
llechi,  vei  gneituluin.  Ciime  mlemn,  du- 
guquilmn,  inche  dugupeli,  inei  rume  du- 
guquilepe. 

616.  Allciitumochi  pu  peni  ema,  pu  la- 
mtien  cai/  Inchin  cahuellu  no,  tehua  no, 
ovicha  no.-  chem  chei  inchin?  Che  no  cam? 
lale  cahueQu ,  vill  ta  abi :  namtui  ni  anca,  ni 
pllu  cai  :  quine  vla  abi  vill  ta  ni  cahueQu 
gen.  Inchin  vemgelain.  Lale  ta  Che,  ni 
anca  lai  ,  huelu  ni  pllu  lalai !  Laclolai  ta  in 
pllu  ta  in  anca  egu  ;  namtulai  ta  ni  pllu : 
pllu  anca  mo  tipai  mtn!  udaigu  anca  pllu 
egu  cai :  huelu  pepi  lalai  pllu  Dios  ni  toquin 
meu:  mogepe,  moll  antu  mo  mogepe  ta 
pllu ,  piquei  ta  Dios.  Ta  in  laluchi  anca  cai 
able  vachi  mapu,  mogetualu.  Mupin  dugu 
tva!  vei  ta  pu  Huinca,  pu  Muruhuinca  cai 
mupiltuquei. 

617,  Huelu  ta  in  pllii  lanole,  tipale  cai 
anca  mo  mtn ;  cheu  uquei  ?  Vei  inche  piu- 
ain  ado :  Ciime  allciitumn  cacha.  Epui  ta 
mapu  ta  in  pu  pllu  ta  ni  poumequeum  ti- 

M  m   4  pale 


56o  «$&>     &     ^ 

pale  ta  in  anca  meu,  Quine  mapu  Hueriu 
mapu  llechi;  ca  mapu  pu  alhue  mapu  pi- 
gei,  Huenu  mapu  vuri  antu,  vuri  ciiyen, 
vuri  huagln  mlei:  alhue  mapu  mu  minche 
Tue  meu  mlei  cai.  Quinelque  pllii  ni  anca 
meu  ta  ni  tipaium  mo,  Huenu  mapu  mo 
praquei ;  caque  pllu  cai  alhue  ta  ni  mapu  mo 
pouquei  cai. 

618  Huenu  mapu  mo  pralu,  tuyugechi 
prai  pemebilu  Dios  ta  ni  age ;  Dios  m  ruca 
meu  ta  ni  mleam/  Dios  egu  ta  ni  ctime  mo- 
geam  vill  antii ,  moll  tipantu  meu.  Vill  va- 
chi  pu  pllu  Huenu  mapu  mo  poulu,  Dios 
ciime  dugubi,  roblbi,  quine  Chao  vemge- 
lu  aldiin  mari  mari  pillebi,  ciime  tafbi,  al- 
diin  manumbi,  aldin  vutaque  cullin  elubUu 
cai,  Venten  ulmen  gei  ta  Dios,  aldim  cii» 
me  piuque  niei  ta  Dios,  vei  ni  vla  quine  no 
rume  cuniivalgei  Dios  ni  mapu  meu:  Vill 
ulmegeign ,  quine  no  rume  huenanmagei^ 
quine  no  rume  aretumogelu  cai.  Vill  vachi 
ciime  que  pllu  opuniei  cullin ,  iodi  ni  cuflin 
vill  pu  Ulmen  vachi  mapu  meu  mlequehr 
ni  cullin  mo.  Cutan  cai  quimgelai  Dios  ni 
mapu  meu;  pichi  afciiduamn  rume  allcige- 
lai:  lucatun  cai  quimgelai;  aniipiuque  nie- 
ign ,  epunple  tepeign ;  peni ,  lamften  chei 
piuign,  aiuuign  cai.  Inei  rume  kudauca- 
voe  gelai  Huenu  mapu  meu :  Vill  ni  dua- 
melchi    cullin    ni    mogeam,    ni    yavutuam^ 

ni 


^s^  561 

ni  tuuiiam  cai,  re  mari  mari  Dios  elubi. 
Vemgei  ni  mogen,  ni  mlen,  ni  tepen  vill 
ta  pu  pllu  Huenu  mapu  meu  ditulu. 

619.  Huelu  pu  cunuval  alhue  mapu  mo 
deftugelu  calei,  calei  ta  ni  mogen!  alhue 
pillan  chei ,  Diablo  ta  in  piqueel ,  inchin  ta 
in  caine  no  cam?  ta  in  udeeteu  ni  huera 
piuquegen  meu?  Vei  ni  vla  pu  che  alhue 
ni  mapu  mo  cunival  gei.  Vachi  huera  ma- 
pu,  alhue  ni  mapu  lle,  opui  ktal;  villple 
meu  liibL  Quine  challua  leuvu  mo,  laf- 
quen  mo  chei  pelabimn?  ni  hueuuln  pela- 
bimn  cam  ve?  Veichi  villple  meu  cogei; 
huentu  mo  ple,  minche  mo  ple,  minuple, 
pun  mo  ple,  vuri  mo  ple  cai  rumei  ta  co: 
Vemgei  cai  pu  cuniival  ta  ni  mlen  alhue  ta 
ni  mapu  meu:  vill  ple  meu  areign;  ni  na- 
mun,  ni  lonco,  ni  queuun,  ni  piuque,  ni 
puta,  ni  ge  vill  ptequei.  Vei  ni  vla  vill 
antii  gumaquelu  egn,  eyutulu  egn  cau  Vei 
ni  mlen  pu  cunuval  pllu  ktal  mapu  mo» 

620.  A  cunuval  inche!  pile  rume,  raqui- 
gelai  :  calli  gumape ,  pigei  :  deuma  rupai 
burenien  antu;  afnoaluchi  tipantu  mlehue» 
ai,  pigei  cai,  Vachi  huera  que  che  alhue 
mapu  mo  mlelu,  cullin  nielai  rume;  pichi 
te  rume  nienolu  egn;  ial  no ,  putual  no,  hua 
no,  poni  no;  pichi  almorzan  rume  eluge- 
laL  Uncon  em !  pile  ,  aiegei :  ciime  ro- 
quin  aiuabuimi  picatubi  alhue,  huelu  cagei 

Mm  5  ad 


562  «J&     $     Jfr 

ad  mapu  ,  pituquellebi  cai.  LLavacha  , 
quirque ,  vilu  mai  ta  mi  iael !  aren  titi ,  vu- 
napue  cai  elugeaimi :  vei  ta  mi  ptitiial.  Aiti- 
lan  pitule  rume ,  chumgelu  cumentuabin 
venten  huera  ial  ;  tva  pitule;  allc&gelai, 
Aiiilmi,  aiunolmi,  vill  huera  vilu  rulmeai- 
mi,  pigei. 

t>2i.  Mlehuei  vill  vachi  cunAval  pu  pllu 
ta  ni  cutantulgepeium,  Vill  tva  epunple 
iideuign ;  cainetuuign ,  huera  que  tehua 
vamgelu  imatuulu  egn  ;  pepi  chagtuuge- 
bule  egn ,  vemabuign  /  moll  quine  cai  pe* 
pi  lagmubule,  lagmuabui,  quine  vla  abam 
ni  huera  cutantulgeal :  huelu  pepi  lallai :  cu- 
tantulgeai,  huera  mogeai  afhochi  antu,  a- 
vnochi  tipantu  meu. 

622.  Mupin  dgu  vill  tva  pu  peni  ema, 
pu  lamiien  ema!  led  dgu  mai  :  coillatupa- 
lan ,  coillatu  caman  pu  Patiru  no.  Epu 
mapu  gei  vill  ta  che  ni  poupeium  acule  ni 
anti !  ado  ramtumoaen :  inei  chei  poualu 
Huenu  mapu  meu;  inei  cai  na&alu  ktal  ma- 
pu  meu?  tva  piuain  ado: 

623  Huera  che  gelu,  huera  piuque  ge* 
lu,  tecanobilu  Dios  ni  toquin,  inaitunolu 
Dios  ni  piel ,  alhue  ruca  mo  tucugepe  pi- 
gealu  egn:  pu  huenevoe  mai,  huincubilu 
ca  che  ta  ni  te,  ovicha  mai,  cahuellu  mai, 
huaca  mai ,  efpuela  mai ,  ca  que  vuta  cuilin, 
te  chei;  venten  huera  mapu  mo  conpe,  pi- 

gei. 


^,  $  <&  563 

^ei.  Veimo  amulgealu  cai  ta  nuamiauvoe, 
damentuvoe,  miivoe,  mugevoe  cai:  lagm- 
chebilu  cai,  chgarcimbilu  chei/  vurentu- 
quebilu  cai  ca  que  che ,  alhue  ta  ni  mapu 
meu  conalu  cai, 

624.  Mlehuei  cai  ca  huera  que  che  mutu 
poualu  vachi  huera  mapu  meu,  vill,  vill, 
huaranca  gebule  rume,  huifcontualu  ktal 
ruca  mo.  Inei  chei  tvei?  aldun  cure  gelu- 
chi  pu  huentu,  epu  chei,  iom  chei  melu, 
Dios  ta  ni  mupin  toquin  meu  alhue  ni  ru- 
ca  mo  elmegealu  egn.  Ado  mai  vachi  hue- 
raque  che  munan  antu  meu ,  petu  moge- 
queign ,  tepelcaign  ta  ni  anca ;  huelu  ca 
mogen  meu  moll  antu,  vill  tipantu  meu 
ptecageaign.  Veichi  huera  pu  che  acule 
ni  laial,  avle  ni  lihuen;  abai  cai  ni  tepen, 
ni  nuamogen ,  epu  curetun ;  epu ,  cula , 
iom  chei  gapitun  afalu  cai.  Ventenpe  mtn 
vachi  huera  huentu  ta  ni  nuagen;  afpe  ni 
aldun  cure  egu  ni  mletun  pialu  ta  Dios! 
afnoluchi  tipantu  meu  aldun  cure  egu  mle- 
abui  cam  ve?  mu  mai.  Vuta  Ulmen  gele 
rume;  raquigebule  rume  vill  mapu  mo,  al- 
diin  cullin  rume,  aldun  te  rume  niebule; 
lhicagebule  rume  ca  pu  ulmen  meu,  pival- 
lei  tva :  iod  vuta  Ulmen  gei  ta  Dios !  ul- 
mengen  ni  vla,  aldun  cullin  nien  mo,  con- 
quile  alhue  mapu  mo  piai  cam  ta  Dios? 
Veichi  cad  mupin  Toquiqueluchi  mu  Vuta, 

Re 


564  <&>&,£*» 

Re  Apo  cai?  mu  ca.  Vill  epu  cure  gelu, 
iom  gelu  chei,  huera  peuma  elugeai,  acule 
ni  lan  antu. 

625.  Huelu  gelai  vachi  dgu  pimoaen 
chei?  aldiin  cure  nielain:  quinei  ta  m  unen 
domo,  ca  que  mall&en  mlele  rume  ta  in 
ruca  mo,  cure  gelai:  Ta  in  Criadas,  ta  in 
Servieteu  llechi:  Ta  pu  Huinca  cai  aldim 
criadas  gelai  cam  ?  huelu  nehue  gelai  ta 
mn  piel.  Vachi  pu  mall&en  egu,  criadas 
ta  mn  piqueel,  quine  gtantu  meu  umautu- 
laimn  cam?  chumgelu  mai  cure  gelaign  pi- 
tuimn.  Pu  Huinca  vemlai,  vembule  cai; 
alhue  ktal  ruca  mo  pouai  cai.  Vill  huera 
que  che  aldun  domo  che  egu  umautulu, 
nuamiaulu  cai,  Huinca  gele  chei  ,  reche- 
gele  rume ;  vachi  ktal  mapu  mo  poualu : 
ni  Huincagen  meu  calli  conpaquile  pigelai: 
Re  Chegen  meu  cai,  deftugequile  huera 
meu  ,  pigelaiai  cai.  Vill ,  vill  nuamiaulu 
aldiin  cure  meu,  afnochi  tipantu  meu  liibai 
ktalchi  ruca  mo. 

626.  DIOS  ni  piel  tva,  pepi  catwtugelai 
Dios  ni  toquielchi  dugu,  pepi  unotulai  Dios 
ni  nemel :  Vemgepe  pile  ta  Dios ,  mutu 
vemgeai  mai.  Vei  ni  vla  nehuegechi  ta  pu 
Patiru  c£me  que  Huerquen  vemgelu  vei 
pitubi  ta  pu  Huinca ,  vill  ca  que  pu  che  cai : 
Ta  mn  pounoam  Alhue  ktal  ruca  meu,  qui- 
ne   mtn   pinomtumn/  iom   cure  tuquilmn. 

627. 


<K»  8  dt»  565 

627.  Huerculmn  eimn  quine  Hue  che, 
mutu  entubige  vill  ta  in  piqueel ,  piquelaimn 
cam?  entunolu  vill  ta  mn  piqueel;  huera 
Huerquen  pigei  tva:  Inchin  pu  Patirugeu 
Dios  ni  Huerquen  no  cam  cai?  entuam  vill 
pu  che  meu  Chumgelu  ai£bi  ta  Dios  vill 
pu  che  ta  ni  poual  Huenu  mapu  mo  ta  ni 
moll  cwmeleam,  moll  mogeam  egn;  ma- 
gelbi  cai  vill  egn  veimo:  huelu  cume  que 
che  mtn,  mupiltubilu  Dios  ni  piel,  opul- 
bilu  cai  Dios  ni  dugu;  vei  mtn  Uouabin  pi 
ta  Dios  Huenu  mapu  meu:  Huera  que  che, 
raquinobilu  ta  Dios,  inaitunolu  ni  piel  tvei; 
alhue  ktal  mapu  mo  pouaign. 

628.  Huelu  ape  lalin,  udaiain  ta  in  inan 
cura  mo,  pimoaen;  Ueculele  ni  lan  antz2, 
laduamli  cai;  quine  cure  mtn  pinomtuan. 
Huelu  raquivallai  ta  mn  piel  tva  :  ald£n  ull- 
cuquei  ta  Dios  venten  huera  piel  mo.  Ta 
mn  piuque  utintulai  Dios.  cam  ve  ?  Dios  ni 
vla  cdpa  ucallabimn  ta  mn  inan  cure ;  quidu 
ta  mn  toquiun  mo,  ta  mn  piuque  ni  ai&un 
mo  vemain,  pituimn.  Quimbimn  cam  ve, 
chumgelu,    chuml,    cheu   chei   laiaimn? 

629.  Vei  ni  vla  pu  peni  ema !  gapitulu 
ald&n  pu  domo  che,  tulipe  quine  ta  ni  iod 
ai«el;  pinomtubipe  cai  Patiru  ta  ni  vutalen 
meu  ta  ni  mleam  vei  egu  mtn  lan  cutu.  Tva 
Toquiquelu  Dios  llechi,  veichi  mu  vuta 
Apo  ta  in  Vemvoe,   ta  in  Montulvoe,  Cu- 

lliquelu 


566  <$&$<&» 

Qiquelu  ta  cwme  que  che  huenu  mapu  meu; 
hueracabilu  cai  ktal  mapu  mo  pu  huerilca- 
voe:  Dios  pitulen  inaituvalu  ta  ni  venten 
comegen,  ai&gen,  vutagen,  temogen,  A- 
pogen,  quine  Dio  gen  ciila  pu  Perfona  mo 
ni  vla;  genobule  rume  Huenu  mapu,  ktal 
mapu  cai.     VentenL 

630.    CAPUT  IV. 

Praxis  admini/trandi  Indis  Chilenfibus 

Jfatrimonium. 

E  X  A  M  E  N. 

Mari  mari  votm!  c£pa  pinomquebimi  va- 
chi  domo  che  chumgelu  toquiquei  ta  Dios 
fanta  IgleGa  mo?  c&melcaqueimi.  Mon- 
mahuelabimi?  deuma  Chriftianogeimi  ?  inei 
utulcoeimu  v.  bautizaeimu  ?  inei  pigeimi 
ta  mi  Chriftiano ,  ta  mi  mapu  u»i  cai  ?  chu- 
chi  mapu  mo  conigeimi?  inei  ta  mi  chao. 
ta  mi  nuque  cai  ?  foltero  eimi  v.  11£dimi 
cam?  chuchi  ta  mi  epu  quimquelu,  teftigo 
chei  ta  mi  U&dgen  v.  folterogen  meu?  qui- 
mimi  Dios  ni  dgu ,  rezan  cai  quimimi  cam  ? 
c&me  allc&tubimi?  Mari  mari  nahue!  Eimi 
cai  c£pa  pinomquebimi  vachi  huentu,  chum- 
gelu  toquiquei  &c. 

631.   De  Proclamationibus. 
Fulano    fanta  Fe6   mapuche,   Sempronio 

ta 


*S*3      ®      *»  567 

ta  ni  votm,  Berta  ta  ni  coni,  cupa  pinom- 
quei  chumgelu  toquiquei  ta  Dios  fanta  Igle- 
lia  mo,  Caya  fan  Chriftoval  mapu  Che, 
Titio  ta  ni  nahue,  <;utana  ta  ni  coni  cai/ 
gele  chei  dgu  catutualu  ta  ni  pinomnoal, 
nutamtugean  ta  ni  quimam.  Unelelu,  epu- 
lelu,  ailalelu  avifan  tva,     Vel: 

631,  Fulano  vau  mlelu  cupa  pinombi, 
chumgelu  toquiquei  ta  Dios  fanta  IgleQa  mo 
Zutana  vau  mlelu  cai ;  gele  chei  dgu  catu- 
tualu  ta  ni  pinomnoal ,  nutamtugean  ta  ni 
quimam.  Unelelu,  epulelu,  ciUalelu  avifan 
tva.     Confe/Jio  ac  deinde  Matrimonium  Jic: 

633,  Cupape  veichi  pinomalu  egu  ta  ni 
pu  Padrino  egu:  Novio  manple  vutallei. 
Fulano  vachi  domo  che  vau  mo  vutallelu, 
ado  pinomquebimi  cam  chumgelu  toqui- 
quei  ta  Dios  fanta  Iglefia  Catholica  mo? 
ciime  mogeaimi  lan  ciitu  vei  mtn  egu?  Uou- 
bimi  mupin  pinom  vemgelu?  Zutana  vachi 
huentu  vau  mo  vutaQelu  ado  &c.  Elubige 
ta  mi  mancuii  Et  ego  vos  in  Matrimonium 
conjungo  in  Nomine  Patris  &  Filii  &  Spi- 
ritus  fandu    Amen. 

634.     CAPUT  V. 

De  Sacramento  Pcenitentice. 
1.     Chumtn   dgu  pitui   ta  ni   cime   Con- 
feffaiam  ?      Quechu  dgu  pitui.        Unelelu : 

ina- 


568  <!&>&<&» 

inaduamtubin  ta  ni  pu  huerilcan.  Epulelu: 
afciiduamn ,  lladciin  cai.  Culalelu  :  Hueril- 
cahuelaian  pin.  Melilelu:  entubin  ni  hue- 
rilcan  ica.  Quechulelu :  opulbin  ta  ni  pi- 
geal  Patiru  meu, 

2,  Chumgechi  inaduamtuabin  vill  ta  ni 
pu  huerilcan?  une  rezaquelu  Inchin  ta  in 
Chao ,  nillan  Dios  ni  gracia  ta  ni  cume 
quimam  ta  ni  pu  huerilcanj  mupigechi  ta 
ni  afcuduamam ;  vill  entuam ;  c&me  Con- 
fcffaiam  cai.  Veimo  duamtun  chuml  chei 
inagechi  entubin  ni  pu  huerilcan;  opulbin 
chei  ni  vemael  Patiru  ni  piel  mo;  elcalbin 
chei  quine  huerilcan;  inalelu  Confaflan  mo 
ciitu  chemchi  huera  dgu  vemtun.  Vei  ni 
vla  iom  duamtun  chumgechi ,  chem  cai  ta 
ni  ruca  mo ,  Iglefia  mo ,  rpu  mo ,  caple 
chei  ;  vachi  veichi  taun  cahuin  mo  chei; 
lihuen ,  tavuia  mo  chei ,  quine  antti  meu 
hueraknobin  ta  Dios  mo,  pu  che  mo  chei, 
pu  nemel  mo  ,  pu  vemel ,  pu  duamtuel , 
ucaln  mo  chei  huerilcan. 

3*  Chuman  ta  ni  afcuduamam  vill  ta  ni 
piuque  mo  ni  huerilcan  ni  vla?  yaviigechi 
mupiltun  ni  quimbiel  ta  Dios  vill  ni  hue- 
rilcan;  vill  duamtuel,  vemel,  nemel,  ucaln 
cai  quidu  ta  ni  ge  meu  ta  ni  utintubiel.  Iom 
mupiltun  ta  ni  mu  aldun  cutantulcabiel  pu 
che    huerilcan    ni    vla.        Duamtun    chuchi 

yovugei 


•$&$<#•  569 

yovugei  calli  duam  mo  Dios  ni  ullcun  mo 
mletun,  vei  ni  cuii  mo  mleum  ni  anca,  ni 
pllu,  vill  ta  ni  cume  peuma  cai.  Duamtun 
cai  ta  ni  cauchu  manumnon  JESU  Chrifto 
meu,  vei  ta  ni  connoam  ktal  mapu  meu, 
praiam  cai  Huenu  mapu  meu ,  utuntubi 
vill  ta  ni  mollbiin  lalu  cruz  meu.  Huelu- 
quemai  iod  duamtun  chumtn  aiuvali,  raqui- 
vali ,  inaituvali  cai  ta  Dios  ta  ni  venten  c\i- 
megen,  temogen,  apogen,  Diosgen  ni  vla. 
Inagechi  mupiltun  Dios  ta  ni  ciipa  perdo- 
nabiel  vill  ta  ni  huerilcan  ciime  Confeflan 
ino ,  ta  ni  magelbiel  vill  pu  che  tva  mo ,  ta 
iti  aldiin  ciipa  peumacabiel  cai.  Vill  vachi 
clgu  duamtubilu,  mupiltubilu  cai  piquen: 
Ta  in  Apo  &c.  582.  Ca  afciiduamlluchi  re- 
zan,  ulcatun  chei.  659.  662. 

4.  Chumgelu  huerilcahuelaian  pian  mu- 
pigechi,  vill  ta  ni  piuque  mo  cai?  c\ipa  u- 
calbilu  vill  ta  ni  rupaluchi  huerilcan  ,  vill 
caque  dgu  ta  ni  yeeteu  veimo,  Doi  ciipa 
unoltubilu  ca  che  ta  ni  raquin  ,  ni  te ,  ni 
cullin,  hueracabili  chei  quine  che  ta  ni  ra- 
quigen  mo,  ni  cullin  mo  chei.  Inagechi 
ta  m  pu  caine  meu  quine  piuque  mo  per- 
donabilu. 

5.  Chem  piqueimi  Confeflaqueum  mo 
poulu?  deuma  taflu  Bendicion  vei  piquen: 
Ta  in  Apo  &c.   582.  v.    Inche  Huerilcavoe 

N  n  con- 


5?o  9*3i3     ®    t» 

confeflabin  vill  pepilvoe  Dios  meu ,  moll 
Virgen  fanta  Maria  cai ,  vill  pu  Santo  meu, 
eimi  mo  Patiru  Dios  ni  vla  mlelu ,  ta  ni  al- 
duchi  huerilcauyen  duamtuel ,  nemel ,  ve- 
mel  mo  cai.  Veimo  piquen  chuml  inage- 
chi  confaflauyen ,  cume  entubin  cai  vill  ta 
ni  pu  huerilcan  petu  cume  entunobiel; 
chumgechi,   chumtn  mita  cai  huerilcabun. 

6.  Chumqueimi  deuma  confeflalu?  ma- 
numbin  ta  Dios  ta  ni  perdonagen :  veimo 
opulbin  ni  vemimi  pigeel  Patiru  mo. 

7.  Pepi  entubi  cam  ta  Patiru  ta  ni  con- 
feflamom  che  ni  huerilcan  ?  mu  ca.  Ca  que 
che  rume  allcuuyelu  Confeflalu  quine  che 
ni  huerilcan,  caple  pepi  entulaign.  Vei  ni 
vla  hueragei  aldun  inaulen  ta  Confeflaque- 
um  mo. 

635.     Ratio  interrogandi  accedentem  Indum 
Chilen/em  ad  Poenitentice  TribunaL 

1 .  Chumtn  antii ,  cuyen ,  tipantu  mo 
Confeflalaimi  ? 

2.  Opulbimi    cam    ta    mi   pigen  Patiru 

mo? 

3.  Piflan,  antu,  cuyen,  ca  que  dgu  chei 
ufchibimi  cam  Dios  vemgelu? 

4#    Machituimi,  machitugeimi  chei? 

5.  Coifla  dgii  jurapraimi  cam? 

6.  Domingo  anti  meu,  fiefta  mo  cai  pe- 
pi  allcduyelu  ta  Mifla,  allcubimi  cam?  mi- 
vuchi  allciilaimi  chovuum  ta  mi  duam?       7. 


7.  Ayunan  antii  mo  ayunaimi  cam  ve? 

8.  Raquibimi  cam  ta  mi  chao ,  mi  nuque, 
ca  pu  Toquiquelu  cai?  ta  mi  rucatuche  cii- 
me  glambimi  cam? 

9  Lagmlaimi  ta  quine  che,  chgarculai- 
mi  ta  quine  che?  laiabui  veichi  che  pibui 
ta  mi  duam  vill  ta  mi  piuque  mo  ? 

io.  Huera  duamtuel  niebuimi  cam  pu 
Mall&en  mo,  pu  huentu  mo?  mivuchi  ve- 
mabun  pibui  ta  mi  duam?  yehue  genoque- 
chi  maldutubimi  cam  ve  tepen  mo?  Hue- 
rilcaimi  cam  huentu  egu,  mall&en  egu  chei? 
chumtn  mita  ?  pinomgelu  egu  cam  ve  ? 
monmahue  gelu  egu  cam  ve  ?  chem  gebi- 
mi  veichi  huentu,  veichi  mall&en?  eimi  cai 
pinomgebuimi ,  pinomlabuimi  chei  ?  quidu 
eimi  maldixtuuimi  tepelcaiam  ta  mi  anca? 
tipanmaimi  cam  ve?  nudotuimi  cam?  ibum 
egu  che  gebule  vemgelu,  huerilcaimi  cam? 

ii.  Hueneimi  cam?  hueneabun  pibui  ta 
mi  duam?  unoltubimi  ta  mi  hueneel?  al- 
diin  mobui? 

12,  gollimi  cam?  quimhuelabuimi  cam? 
huerilcaimi  cam  ta  mi  gollin  mo?  gehuei 
cam  ta  mi  confeiTaial? 

Nn  2  636. 


572  ^     $    ^gt 

636.    CAPUT  VI. 

DE  Ssmo  EUCHARISTLE  SACRAMENTO. 

§•'  1. 
Zte  Communione  Infirmorum  feu  facro 

Viatico. 

Pax  huic  domui&c.  V.  Riiuale  Romanum  vel 

Mexicanum. 
Mari  mari  votm,  chao,  papai,  nahue! 
Ta  mi  ciune  llouam  ta  in  Apo  fenor  JESU 
Chrifto  ta  in  vemvoe,  montulvoe  cai,  vau 
ta  mi  eluupaeteu  yavtigechi  mupiltuaimi 
vill  ta  mupiltuel  fanta  IgleOa  Catholica  & 
mupiltun  Hic  inferitur  Catechifmus  ;  gei 
cam  ta  Dios  ?  &c.  584.  Deinde  Sacerdos 
profequitur :  Tva  ta  mi  mupiltubiel  mo ,  uf- 
chibige  vachi  fanta  Cruz,  muchatubige  cai: 
dfchieimi  fenor  JESU  Chrifto,  cume  ul- 
meeimi  cai,  ta  mi  lauyen  mo  inchm  ni  vla 
cruz  meu. 

637.  Allciaen  votm!  nahue!  Vachi  fanta 
Hoftia  ado  ta  mi  eluabiel ,  Ta  in  Apo  fenor 
JESU  Chrifto  gei,  mupin  Dios  ,  mupin 
Che  cai  :  mupiltubimi  cam  ve?  R  mupil- 
tun.  Ciipa  lloubimi  cam  ta  mi  cumeleam  ta 
mi  pllu,  ta  mi  anca  cai?  R  ciipa  Uoubin. 
Vamgechi  ta  mi  ciimeleam,  vill  ta  mi  hue- 
rileteu  perdonaiabimi  ?  Br.  perdonabin.  Per- 
donaechi  mo  piaimi  cai ,   vill  ta  mi  hueril- 

cael. 


«$£>$<#•  573 

cael.  #.  perdonaechi  mo  mai.  Inagechi 
vei  pige:  Ta  ni  fenor  JESU  Chrifto  ema! 
ta  ni  pu  huerilcan  ni  vla  llouvalnolu  ta  ni 
piuque  meu:  re  ta  ni  Bureniebiel  mo  Uou- 
eimi:  vemgepe  mai  ta  ni  perdonaiam  ta  ni 
pu  huerilcan,  ta  ni  moll  mogeam,  cume- 
leam  cai. 

638.    §.  2.   De  Sacramento  Extrema 

Unttionisr. 
Allcutuge  Votm,  nahue  ema!  $ehuei  ca 
Sacramento  Extrema  Uncion  pigelu.  Va- 
chi  Sacramento  ampinmaquebi  anca  ni  cu- 
tan ,  cumele  chei  ta  mi  praiam  Huenu  ma- 
pu  meu;  ampinmanole  ta  anca,  ampinma- 
bi  pllu,  yayululbi  cai  ta  ni  cume  duam  mo 
laiam.  Cupa  Uoubimi  mai  vei  ni  vla  vachi  Sa- 
cramento?  R.  Ciipa  lloubin.  Reliqua  v.  in 
Rituali. 

§•  639«  §  3.    Do&rina  de  Ssmo  Euchari- 

JHa  Sacramento. 

Prceparatio  ad  /acram  Communionem. 

1.  Chem  llouin  fagrada  Comunion  meu? 
mupin  anca  fenor  JEfu  Chrifto  ta  ni  moll- 
vun  cai,  mupigechi  mlelu  pu  minu  cofque 
ni  vemgen  mo. 

2.  gehuei  chei  cofque  Santa  Hoftia  meu  ? 
mu  ca.  Miffan  Patiru  fanto  nemel  huente 
cofque  deuma  ta  ni  pin  mo,  veichi  chem 
no  getui, 

Nn  3  3. 


574  «Sfc,     ®     d&» 

3  Petu  pegelai  cam  ta  cofque?  Cofque 
pegelai,  ni  vemgen  mtn,  vei  mtn  pegei. 

4  Cheu  mletui  mai  ta  cofque?  fenor  Je- 
fu  Chrifto  ni  mogeluchi  anca  getui. 

5.  Vill  vachi  dgu  mupiltubimn  cam?  mai 
Padre  vill  quimlu,  vill  pepilvoe,  pepi  coi- 
Ilatunolu  cai  Dios  ta  ni  pin  mo. 

6.  Tva  ta  in  mupiltubiel  mo  lucutuge- 
chi  piain. 

640.     Oratio  ante  facram  Communionem. 

A  fenor  JEfu  Chrifto  aiiielchi  Montulvoe 
em!  mupiltubin  ta  mi  mupigechi  mlequeel 
fanta  Comunion  meu,  cofque  vemgele  ru- 
me.  A  aiuelchi  Chao  em!  chumtn  ciitu 
aiftgean  eimi  meu!  Quine  huerilcan  nieno- 
lu  rume,  ta  mi  anca  ulbimi  venten  cutan- 
tulgeam  inche  ni  vla  ;  ta  ni  aiubiel  mo  u- 
tuntubimi  vill  ta  mi  mollbun;  inagechi  pl- 
tegelu  cruz  meu  laimi  inche  ni  vla,  ta  ni 
dituam  vill  ta  ni  pu  huerilcan  ni  perdon; 
ta  ni  montuam  ktal  mapu  meu  /  ta  ni  di- 
tuam  afhoalu  tuy&al  Huenu  mapu  mo:  ado 
petu  vachi  ni  aiabiel  mo  magelen  Uouam 
ta  mi  anca  ta  mi  Diosgen  egu,  c&pa  eluu- 
tuen  ta  ni  iael.  Chumgelu  manumabin  tva 
inche!  pequebin  A  pequebin  aiaelchi  mon- 
tulvoe  em!  ta  mi  venten  c£megen!  vei  ni 
vla  villchi  dgu  meu  iod  ai^eimi ,  «debilu  re 
ta  mi  aiwbiel  mo  *,  vill  ta  ni  huerilcan ,  hue- 

rilca- 


^fc     $     Jfr  575 

rilcahuelaialu  marichi  no  rume  eimi  meu 
ai^elchi  Montulvoe  em !  vachi  duam  mo 
cupa.  llouaeimi :  Cunapage  mai ,  cunapage 
ai&elchi  Chao  em!  eluaen  ta  mi  anca  egu  ta 
mi  gracia  ta  ni  huerilcatunoam ;  ta  mi  piel 
inaituam  vill  ni  mogen  meu.    Amen. 

7  Tavogele  chei  Santa  Hoftia  ?  Petu 
mlehuei  fenor  JESU  Chrifto  moll  quine 
chag  mo,  tavogenolu  mo  vemgelu:  vill  ca 
pu  Hoftia  mo  cai.  Vei  ni  vla  iom  tavlai  epu 
Hoftia,  quine  chei,  llaft  chei  taflu. 

8.  Chem  mlei  malhue  meu  pu  comulga- 
lu  ni  p^t&queum  mo?  Re  co  gei  urcumam 
fanta  Hoftia. 

9.  Chem  pnegei  cume  comulgaam?  c&- 
me  quimai  quine  che  ta  mupiltun  ,  ca  que 
Dios  ni  dgu  cai.  2.  Lifgeai  huerilcan  mai. 
3.    Re  lihueleai  ragi  pun  cutu. 

10.  Chumgechi  lifgeai  quine  che  hueril- 
can  meu?  cume  confeflan  mo.  Vuta  hue- 
rilcan  mo  Comulgalu  hue  vuta  huerilcan 
vemquei. 

11.  Vill  u&au  gracia  tavign  fanta  Co- 
munion  meu?  mu  Iod  cume  piuque  mo 
aculu  vachi  Ssmo  Sacramento  mo  ,  iod  al- 
dulu  gracia  tafquei ;  ta  ni  pllu  iod  temolgei 
Dios  ni  age  meu;  yav&lgei  cai  huerilcatu- 
noam. 

12.  Chumai  quine  che  Comunion  mo. 
1.  Lucutuai.      2.   Comulgpan  panu  huenuabi 

Nn  3  uun 


576  ««fc     $     d& 

u\in  ple.  3.  ni  lonco  huenutuabi,  negiim- 
laiabi  cai.  4.  Elupale  Patiru  fanta  Hoftia^ 
nulaiai  ta  ni  uun ,  entuai  cai  pichi  ta  ni  que- 
uim.  5.  Deuma  ta  ni  lloun  fanta  Comunion, 
tuai  pichi  malhue  meu  ta  ni  mlenoam  chem 
rume  uiin  mo.  6  Vei  mo  lucutugechi  lif- 
chiabi  mu  aldun  \ifchivaluchi  Sacramento^ 
caqlcleluchi  pu  cuti  meu ,  naftcleluchi  ge 
meu  cai,  ta  ni  mlequeum  mo  utuai. 

13.  Chumam  deuma  ni  comulgaum?  ma- 
numabin,  lifchiabin  cai  inche  mo  mleluchi 
Dios  vachi  rezan  mo,  ca  ta  ni  quimelchi 
rezan  mo  chei.     Vei  mo  tiifculaiain  muchai. 

641     Gratiarum  a&io  pojl  facram  Com- 

munionem. 

A  Senor  JESU  Chrifto  inche  meu  mlelu 
aiuelchi  montulvoe  em!  Chumgelu  manu- 
maeimi,  chumgelu  ulmeaeimi  ta  mi  venten  cii- 
melcauyeel  ni  vla;  deuma  ptegeabun  ktal  ma- 
pu  meu  ni  aldCln  huerilcan  ni  vla ;  huelu  eimi 
ni  bdrenievoechi  Chao  em !  aiiilabimi  tva.  Ta 
mi  aldiin  valiqueluchi  mollvim  ni  vla ,  ta  mi 
lan  ni  vla  conlan  petu  ktal  mapu  meu :  Hue- 
luquemai  aldin  peumegelu  lloueimi  vachi 
antii  ta  ni  iael.  Lucutueimi  mai  venten  cii- 
melqueluchi  chao  vill  pu  fanto  Angel  egu: 
quine  dgu  mtn  nidaeiu  ta  mi  quechu  chgar- 
cim  meu ,  eluaen  ta  mi  gracia  ta  ni  marichi 
no  rume  huerilcatunoam.  Eimi  cutanievo- 
echi   Huque   Virgen    fanta   Maria    em!   di- 

tuaen 


•$&$*#•  577 

tuaen  tva  eimi  ta  mi  fanto  Coni  meu:  vachi 
duam  mo  mari  mari  ufchitueimi  piquelu  vill 
ta  ni  piuque  mo  fanto  Gabriel  egu:  ufchi- 
eimi  Maria.    577.   583»  666. 

14.  Mivuchi  comulgaiabun  ?  Santa  Iglefia 
quinechi  comulgape  quine  tipantu  mo,  to- 
quiquei;  huelu  aldun  cumei  aldun  mita  co- 
mulgan,  fanta  Comunion  ni  venten  cumel- 
geum. 

642.  §.  4.  De  facrofantto  Miffcz  Sacrificio. 

1 .  Chemgei  ta  Mifla  ?  Cofque  ni ,  Vinu 
cai  ni  vemgen  mo  mlelu  fenor  JEfu  Chrifto 
ta  ni  eluutuel,  niogeluchi  che  laluchi  che 
cai  ni  cumeleam;  ta  ni  inaduamtugeam  cai 
ni  aldiin  cutantulgen  cruz  meu. 

2.  Chumquei  mai  Patiru  ta  ni  Miflan  mo? 
Miflan  Patiru  fanto  nemel  huente  cofque, 
vinu  chei  ta  ni  pin  mo  dullibi  fenor  JESU 
Chrifto  ta  ni  mogeluchi  anca:  vei  mo  fenor 
JESU  Chrifto  chumgelu  cuivi  eluui  fanta 
Cruz  meu,  vamgelu  Mifla  mo  eluutuquei 
ni  ciimeleam  vill  pu  che. 

3.  Aldiin  ciimei  cam  allcumiifan  ?  gelai 
dgu  iod  cumelu  iod  aiugelu  cai  Dios  mo; 
Ta  Mifla  mo  aldun  raquibiin  ta  Dios ,  cama- 
ricucabium  vei  ta  JESU  Chrifto  ta  ni  ra- 
quivalnoelchi  ciime  vemel  egu. 

4  Chumgelu  ciime  allcuain  Mifla?  Reza- 
quechi  utintuain  Miflaquelu  Patiru  mtn. 

Nn  5  643. 


578  «$&     $     dfr 

643.     De  fan&iffimo  Rofario. 

U\  Raquigepe  Dios  Chao,  Dios  Votm, 
Dios  Efpiritu  fanto !  ]£.  Chumgelu  cuivi 
gebui ,  adogei ,  gealu  cai  moll  antii  meu. 

ufchieimi  Maria  Dios  Chao  ni  nahue  em! 

lifchieimi  Maria  Dios  votm  ni  nuque  em! 

ufchieimi  Maria  Dios  Efpiritu  fanto  ni  ai- 
uelchi  Efpofa  em! 

ufchieimi  Maria  quimhuentunolu  ta  mi 
conium  ula ,  ta  mi  conibuium ,  deuma  ta  mi 
conium. 

644.    CAPUT  VII. 

De  Sacramento  Baptifmi. 

1.  Chuchi  unelelu  gei,  iod  pnegeelchi 
Sacramento  cai  ?  Bautifmo  gei. 

2.  Chem  ni  vla  unelelu  gei  ?  Ta  in  Chri- 
ftianogetun  mo  Bautifmo  meu,  veimo  cai 
ta  in  pepi  Uoun  ca  fanto  Sacramento  ica. 

3.  Chem  ni  vla  Bautifmo  iod  pnegeelchi 
Sacramento  gei  ?  ta  ni  pepi  pranon  mo  Hu- 
enu  mapu  mo  bautizagenolu. 

4.  Chemchi  huera  dgu  mo  montuin  Bau- 
tifmo  ni  vla?  Ta  in  unen  pu  chao  ni  hue- 
rilcan  meu,  huerilcan  Original  pigelu:  qui- 
du  inchin  ta  in  pu  huerilcan  mo  cai,  ta  in 
vemel  utucogenoium  uiiielgenoium  ula  cai, 

5.  Chemchi  huerilcan  gei  ta  in  unen  pii 
Chao  ni  huerilcan?  V.  598. 

6.  Vill  pu  Che  Adan  ni  huerilcan  nielu 

che- 


^fc     ®     *»  579 

chegetuign  cam  ?  mai :  Senor  JESU  Chri- 
fto,  vei  ta  ni  fanta  Huque  Virgen  cai  fan- 
ta  Maria  cai  mtn  no.  V.  Dedicatoriam  lati- 
nam. 

7.  Chemchi  co  pitui  cume  Bautizageam 
quine  che?  re  co/  maun,  leuvu,  lafquen  co 
vemgelu :  vamgei  cai  Ueumgele  ta  pire , 
chapad  chei ,  mtilven  cai. 

8.  Cheuple  utuntugeai  co  ?  utuntugealu 
ta  ni  tampal  anca  meu  /  huente  lonco  pepi 
utuntucogele  tvei. 

9.  Chuchign  pu  nemel  pigealu  mupin 
bautizageam?  Inche  Bautizaeimi  Dios  Chao, 
votm  cai,  Efpiritu  fanto  cai  ta  ni  uto  meu. 
Amen. 

10.  Iom  pepi  pigelai  chem  no  rume?  mu 
ca. 

11.  Pepi  ucalgelai  cai  chem  no  rume? 
Chem  no  rume. 

12.  Chuml  chei  pigeaign  vachi  nemel  ica? 
petu  utulcogei  ubigealu. 

13.  Inei  chei  huente  uiiigealu  utintuai 
co  ?  piquelu  ta  netnel  quidu  tvei  utuntu- 
quei  co,  cagelu  vembule;  mupilabui  Bau- 
tifmo. 

14.  Inei  chei  utuntuquelu  co  ?  Miflan 
Patiru ,  diacono  chei ;  huelu  genolu  tvei ; 
moll  quine  quimluchi  che  pepi  utulcoi  cai. 

15.  Chuchi  pu  Perfona  monmahue  ge- 
tuign  vei  ni  vla  ni  pepi  pinomcagenoal  qui- 

ne 


5«o  ^fc     %i    Jfr 

ne  cagelu  mo?  une  utulcoquelu  utucogelu 
cai.  2.  Veimo  utulcoquelu  utulcogeluchi 
pu  Chao  cai.  3.  Huichatuquelu  Padrino 
utulcogelu  ni  nuque  cai;  Madrina  utulco- 
gelu  ni  chao  cai.  4.  Inagechi  Padrino  u- 
tulcogeluchi  domo  che  cai;  Madrina  utul- 
cogeluchi  huentu  cai. 

645   Interroganda  ante  Baptifmum  jux- 
ta  Rituale  Mexican. 

1.  Chem  niQaqueimi  fanta  Iglefla  mo? 
Mupiltun. 

2.  Chem  dituaimi  Mupiltun  mo?  ni  moll 
mogen. 

3.  Aiiilaimi  ta  pillan  ?  aiulabin.  Vei  ta  ni 
vemel  aiiilaimi  cai?  aiiilabin.  Alhue  ta  ni 
gnencan ,  huera  glam  chei ,  aitilaimi  cam 
ve?  aiulabin  cai. 

4.  Ciipa  utulcogeimi  bautizageam?  mai 
Padre. 

5.  Ciipa  Bautizageimi  ?  ciipa  Bautizagen. 

646.    CAPUT   VIII. 

De  Confirmationis  Sacramento. 

1.  Chem  gei  Confirmacion  ?  Sacramen- 
to  gei,  vei  mo  Chriftiano  che  yavulgei  ta 
ni  yaviigechi  mupiltuam  vill  Dios  ni  piel. 

2.  Chem  pnegei  ctime  Uouam  ta  fanto 
Sacramento  Confirmacion  pigelu?  lifai  hue- 
rilcan  meu. 

3. 


*&>  &  t»  581 

3.  Chumgechi  lifai  quine  Chriftiano  che 
huerilcan   meu?    cume    Confeflan   mo.    634. 

647.  De  Sacramento  Ordinis  facru 
Chem  cam  Orden  pigei  ?  Eimn  molai 
vachi  dugu  pu  Vochm:  Vei  mtn  piaeimn 
ta  mn  quimabiel:  Tubilu  vachi  Sacramen- 
to,  Miflan  Patiru  getui;  vei  mo  cai  pepi 
ConfeiTali  ;  pepi  perdonaquebi  cai  ciime 
Confeflalu  ni  huerilcan  ica.  Vei  ni  vla  mu 
raquivali  ta  Miflan  Patiru ;  datuvalgelai ; 
cochimvalgelai  cai  ca  che  vamgelu :  Pu  Hu- 
inca,  pu  Apo,  Ta  Rey  ple  lucutuquei  Pa- 
tiru  meu,  yehuequebi  cai.  Duamtumn  ado, 
chumtn  yehueabimn,  chumtn  raquiabimn 
pu  Patiru  eimn  ta  mn  Chegen. 

648.     CAPUT  IX. 

De  A&ibus  Fidei,  Spei,  &  Charitatis. 

A3us  Fidei. 

A  Huenu  Tue  Vemvoe  fenor  Dios!  in- 
che  yaviigachi  mupiltun  eimi  ta  mi  quine 
Diosgen  ciila  pu  Perfona  meu  Dios  Chao, 
Dios  Votm,  Dios  Efpiritu  fanto  cai.  Mu- 
piltun  cai  Dios  Votm  ta  ni  Chegeltuel  moll 
Virgen  fanta  Maria  ni  pue  mo;  ta  ni  lau- 
yeel  cruz  meu  inchin  ni  vla.  Mupiltun  cai 
A  Senor  Dios!  ta  mi  cullibiel  vill  cume 
que  che  Huenu  mapu  mo;  ta  mi  cutantul- 
cabiel  cai  huera  que  che   ktal  mapu  meu. 

Vill 


58;  «=©,«• 

Vill  tva,  ca  que  fanta  IgleDa  Catholica  ni 
mupiltuelchi  dgu  mupiltubin  vill,  Eimi  qui- 
du  Villpepilvoe ,  vill  quimlu ,  pepi  coilla- 
tunolu  fenor  Dios  fanta  Iglefia  mo  elvalge- 
luchi  ta  pin  mo. 

649.  Ailus  Spei. 
Vuta  huerilcavoe  rume  inche ,  huelu  Ei- 
mi  ta  mi  venten  Buremen  ni  vla  fenor  Dios; 
fenor  JEfu  Chrifto  ta  ni  mollbun ,  ta  ni  lan 
ni  vla  cai ,  yavuluquelu  eimi  meu  fenor 
Dios ,  ugelbin  cume  confeflan  mo  ni  di- 
tuael  vill  ni  huerilcan  ni  perdon ,  ta  ni  pou- 
ael  cai  Huenu  mapu  meu,  Eimi  moll  mu- 
piquelu ,  vill  pepilquelu  Dios  ni  Burenye- 
voechi  Chao  cai  ta  mi  pin  mo. 

A&us  Charitatis  habentur  tum  in  profa, 
tum  in  ver/u  582.  659.  660.  661.  662.  663. 
664.  665. 

650.     CAPUT    X. 
Cateckifmus    in     Verfu 
ulcatuam. 
l  Credo : 

Vill  pu  Che  allcutumn 
Dios  ni  dgu  ,  Dios  ni  piel : 
Quine  piuque  mo  mugeltumn, 
Inaitumn  cai  ta  ni  glamel. 

651. 


651.       (a)       2. 
Quine  Dios  gei  vill  pepilvoe, 
Vill  mapu  Toquiquelu  eai: 
Vill  dgu  ta  vei  quimvoe, 
Vill  mapu  mo  mlelu  cai. 

3. 
Pillan,  antu  Dios  gelai, 

Talca,  armco,  ciiyen  no  cai: 

Dios  ni  elel,  Dios  ni  vemel, 

Vill  che  ni  ciime  mogeam  tvei. 

Quinelu  Dios,  mai  Dios  Chao, 
Dios  ni  votm  Dios  gei  cai : 
Dios  gei  cai  Efpiritu  fanto; 

Huelu  ciila  Dios  gelai. 
^- 
652-      (b)  5. 

Dios  ni  Votm  JESU  Chrifto 
Mupin  Dios,  mupin  Che  gei, 
Virgen  Maria  ni  pue  mo 
Chegetui  inchin  mo  tvei, 

6. 
Ta  Virgen  fanta  Maria 
San  Jofeph  egu  pinombui , 
Huelu  Tva  pelai  ni  anca; 
Dios  ni  gracia  mo  conibui. 


583 


(a)  Canitur  in  Mifla   ad  Credo. 
fupernum  prodiens. 

(b)  Creator  alme  fiderum  :     Ad  Gloria. 


Sonus :      Verbum 


1 


5*4  «Sfc     @     *#• 

7- 
JESU  Chrifto  Cruz  meu  lai 

Ta  ni  anca,  ni  Chegen  mai; 

Ta  ni  pllii  pepi  lalai, 

Ta  ni  Diosgen  tvei  no  cai. 

8. 

Culan  antii  mo  mogetulu 

Pratulai  Huenu  mapu  cam? 

Avle  mapu  tva  ramtupaialu 

Vill  pu  Che  ta  ni  huerilcan. 

653.  (c)  9. 
Ciime  que  che  ni  anca  lale, 

Huenu  mapu  mo  ni  pllii  prai: 

Veimo  vachi  mapu  able  rume, 

Moll  antii  mo  tepeai. 

10. 

Huera  que  Che  ni  anca  lale, 

Ta  ni  pllu  ktal  mo  pouai: 

Cauchu  rume  veimo  giimale, 

Vill  antil  mo  ptegeai. 

11. 
Ta  pu  Che  ni  pllii  egn 
Cahuellu  vemgelu  laquelai: 
Lale  rume  ta  ni  anca  egn, 
Afle  mapu  tva  mogetuai. 

654.  (d)  12. 
Ragi  MifTa  mo  huenutugeum 
Santa  Hoftia  Caliz  cai, 


JESU 


(c)  Jefu  mete  deliciae.        In  Mifla  Defundtorum. 

(d)  O  Koska  Lux  Poloniae. 


JESU  Chrifto  ni  Chegen  mleum 
Vei  mo  tti  Diosgen  mlei  cai. 

13- 
Chriftianoche  ta  Montualu 

Huerilcan  mo  ktal  mo  cai 

Patiru  mo  ConfelTaialu 

Herilcahuelaian  pialu  cai. 

14. 

<5enolu  Chei  Miflan  Patiru 

Ta  mi  pepi  Confeflaiam; 

Dios  mi  re  aiiibiel  mo 

udebin  ni  huerin!  pipe  ta  mi  duam. 

Pater  no/ier. 

655.       (e)  15. 

Dios  Chao  Huenu  mo  mlelu, 

Ufchigepe  ta  mi  uui; 

Vill  ta  mi  piel  opulquelu, 

Huenu  mapu  mo  prachi. 

16. 

Ta  in  ial  elumamoinca; 

Ta  in  vuta  que  huerilcan 

Inchin  perdonanmamoinca , 

Chumgechi  inchin  ta  in  perdonan. 

I7# 
Marichi  lelmoquieli 

Ta  ni  cupa  huerilnoam, 

Quine  antu  chei  elugeli 

Pillan  ta  ni  huera  glam. 

Oo 


585 


18. 


(e)    Sonus :   .JEfu  dulcis  merooria. 


/ 


3 


tz^— ~-irr    l^.  t™l  TT«n:::,:.ii 


•m  ■■  _,  — 


'--■'- 


»-*:   r  *fini  ~rr~n  jfi?*-- 


^  tu.  -±j~v  Ti  ~»:; 


[»^ 


4  *-"iru-i*- 


r    lm   ■  i     «. 


zj.^l  t:^i 


■a .. 


Mu- 


r>nins:    I  _*is  «*r:  ssrr  ?c  •. 


V4 
-*»l 


Munaquechi  ilmn  ,  p&twlmn , 
Vei  mo  gelai  ta  huerilcan. 


587 


Ad  Ssmam  Eucharifliam  &  Jimul  de  Imma- 

culata  B.  V,  M.  Conccptione.      Sono  Pa- 

raquayenji.    ad  Sstce  Ho/Hce  eleva- 

tionem. 
657.  Ufchigepe  fantiflimo  Sacramento 
Altar  mo  mlelu  :  Virgen  fanta  Maria  cai 
Dios  ta  ni  fanta  Huque,  une  ta  ni  Chegen 
mo  c&tu,  huerilcan  quimnolu.  Amen  JE- 
SUS,    MARIA,    JOSEPH! 

Scitu  neceflaria  neceflitate  medii  :  Quia  DEUS  eft, 
&  Credentibus  in  fe  Remunerator  eft.  Sonus 
militaris.      Ad    Credo    in    feftis    folemnioribus. 

658.  1. 

Quine  Dios  gei  vill  pepilvoe, 

Vill  mapu  Toquiquelu, 
Vill  dgu  ta  vei  quimvoe , 

Vill  mapu  mo  mlelu; 
CuIIiquebilu  ta  cume  que  che 

Huenu  mapu  meu, 
Hueracabilu  ktal  mapu  mo 

Pu  Huerilcaluchi  che. 

2. 
Duamtumn  veula  pu  peni  em 

Chumtn  ciimelcaquei 
Raquibin  ta  Dios,  aiiibin  ta  Dios 
Opuln  ni  pibiel: 

Oo  2  A 


588  *&     $     <& 

A  ciime  quimquelu 

Vill  ciime  que  che! 
Quimnolu,  renmalu 

Vill  huerilcaluchi  che. 

Varii  A&us  Charitatis. 

Sonus  Pruflianus. 
659.  I. 

Aiiieimi  ta  fenor  Dios  :1: 
Aldiin  ciime  geimi, 
Aldiin  anigeimi, 
Aldiii  mi  Apogen, 
Aldiii  mi  Temogen, 
Ventengelu  mi  Quineluchi  Diosgen. 

Sonus :     Cur  mundus   militat. 
I. 

Duamtumh  vill  pu  che 

Dios  ni  cdmegen, 

Dios  ni  aiiigen, 

Hi  venten  vutagen, 
Hi  quine  Diosgen! 

2Ti  venten  vutagen, 

Dios  ni  aiugen, 

Dios  ni  ciimegen, 
Duamtumn  vill  pu  che. 

A&us  Contritionis. 

Sonus :     Joannes    magna    Lux    Bohemiae  ,    Pragenfis 
clara    fax   Ecclefise. 

660.  I, 

Ventenlu  ta  Dios  ni  cumegen! 

Ven- 


'gfc  $  dfr  589 

Ventenlu  ta  Dios  ni  Apogen! 
Chumgelu  mai  inche 
Vei  vemgenobule, 
Eapilan  ? 
Deuma  afcuduamquen , 
Perdonaiaen  piquen, 
A  ni  Dios  em! 

A&us  Charitatis  &  Contritionis. 

Sonus    militaris    Auftriacus :    Eugeni    &c. 
66l.  I. 

Duamtumn  Vill  pu  che 
Dios  ni  ciimegen, 

Dios  ni  temogen, 

Zii  venten  Apogen , 
Quine  Diosgen ! 
Vill  duamtubilu  tvei, 
Tva  ta  mn  pibiel : 

Veicu  lidequebin 

Vill  ta  ni  huerin 
A  ni  Dios  em! 


Idem% 

Sonus :    O    Anima    par    caelo    Spiritus. 
I. 


662. 

A  Senor  Dios 
Huenu  vemvoe, 
Ta  Tue  vemvoe, 

Montulvoe ! 

Oo  3 


Ta 


590  <$&     $     <#» 

Ta  mi  ciimegen, 

Ta  mi  V&tagen, 
Ta  mi  Diosgen  ni  vla 
Villchi  dgu  mo  cacha 
Iod  ai£eimi ! 


2, 

lidequebin 
Vill  ta  ni  piuque  mo, 
Villchi  huera  dgu  mo 
Vill  ta  ni    huerin; 
Dios  ema! 
Chao  ema! 
Perdon  nillaeiu: 
Huerilcahuelaian 
Une  laian. 

A3us  Contritionis  &  Attrittonis. 

Sonus :    Horrenda    mors    Tremenda    fors. 
663.  1. 

Ktal  mapu  mo  ptegealu 

Inaitunolu  Dios  ni  piel; 
Huenu  mapu  mo  pranoalu 

Ucalnobilu  ni  huera  vemel; 
Huelu  doi  «dequebin 

Huerilcan  ta  ni  hueragen, 
Huerilcalu  wllculcabin 

Dios!  mi  venten  vwtagen. 


Alius. 


1 


<%> 


f» 


591 


664. 


Alius. 

Sonus    Auftriacus. 
I. 


Huera  que  che  ktal  mo  pouai; 

Huenu  mapu  mo  rume  pralaiai; 
Huelu  ni  huerin  iod  wdequebin, 
Huerilcalu  ni  Dios  em  £llc£lcabin. 

Cantio  R.  P.  Ludivici  Baldivia  de  puero 

JESULO. 

665.  1. 

JESUS  pellebichi,  pi  ta  ni  duam, 
JESUS  pellebichi,  deuma  ni  laam, 

Chem  mo  c£pa  peabun 
Ant&  lumlumquelu; 

Chem  mo  ta  quintuabun 
C&yen  purilelu; 
Iod  cifrnei  JEfus  em  ta  ni  pegeal: 
JEfus  pellebichi,  pi  ta  ni  duam, 
JEfus  pellebichi  deuma  ni  laiam. 

2. 

Antu  tipapeium 

Inaquei  ta  pun ; 
Aflu  ni  alelpeium 

Tipalu  yepun  ; 
JESUS  quimpunlai, 

Afnoalu  ni  alen. 


Oo  4 


3. 


«, 


Caque  che  pebipe 
Ciimei  ta  unelvoe, 

Pillan  quintubipe; 

JEms  ta  in  Montulvoe 

Vei  duamtubin, 
Iod  ra  alabam. 


Huauln  pelongelu, 

Ta  raquivalnolu , 
Doi  Terao$eht 

Nutamtuvalnolu 
JEfus  mi  alequen 

In  alelseam. 

Hualug  ni  cupaium 

unsn  tepelquelu  , 
Raurra  ni  tipaium 

Cume  numuquelu; 
Iod  hualug,  iod  rauin 

Ta  JElus  no  cam? 

De  Ssmo  JESU  Xomine. 

Sonns  ;  Rhatgeberi. 


JESUS  cad  c«me  uui 
In  Moutulvoe  ni  aui 

Ufchiqueeimi , 

Pramlqueeimi 


Xli  aiaelchi  uhi  :1: 

Vei  vill  ni  mogen  mo, 
Vei  tti  lan  antu  mo , 
Vill  ni  piuque  mo , 
Opuelchi  ni  u«n  mo 
Pituabin : 
JESUS  cad  c«me  u«i , 
In  Montulvoe  ni  aui , 
ufchiqueeimi , 
Pramlqueeimi 
Hi  aiaelchi  u«i ! 

Salve  Regina. 
Sonus ;     Salve    Regins    cajliium. 

666.  1. 

Ufchiqueeimi  Reyna  A  MARIA ! 
Cutanievoechi  Huque  A  Maria! 
Inchin  ta  in  mogen  em! 
Inchin  ta  in  cochwgen ! 
Inchin  ta  in  figelgen ! 
wfchitu  -  «fchitu- 
wfchituqueimi ! 


Inchin  Eva  ta  ni  pu  pnen  A  Maria! 
Ta  in  giuntugeel  A  Maria! 

Eimi  mo  mtmeimi , 

Eimi  mo  pratulihuein 

Eyutun  meu 

Oo  5  9«- 


r 


594  3&     $    <& 

g£manquechi,   g£manquechi 
Tva  g£mageluchi  lof  meu. 

3- 
Ta  in  «fchindugunmaqueeteu  mai  A  Maria! 

Mi  cutanyevoechi  ge  A  Maria! 

Inchin  mo  unolpage, 

Pelelmoin  cai  JEfus 

Mi  pue  mo  geuyelu, 

Deuma  rupale,  deuma  rupale 

Tva  ta  in  numqueiauqueel. 

4. 
Bzfrenyevoe  ema  A  Maria! 

Cutanyevoe  ema  A  Maria! 

Virgen  fenta  Maria  ema! 

Dios  ta  ni  Huque  ema! 

Dios  ta  dugunmamoinca ! 

Amen,  Amen,  Amen  JESUS,  Maria, 

Jofeph. 

Omni  die  dic  Maria. 

667.  i. 

Ai&bige  Dios  ni  Ztuque 
ViUchi  Chriftianoche  / 

Duamtubipe,  quintubipe 

Vill  ant&  ta  mi  piuque. 


2. 
Venten  c£me  vachi  Huque 


Inchin 


v 


«Sfc 


J& 


595 


Inchin  Bwreniemaeteu , 

Huenu  meu ,  Dios  ni  age  meu 
Ta  in  dugunmaeteu. 


Huerilcauyebulmi ,  mtmbige 
Huerilcan  mo  tipaiam; 

Dios  meu,  ta  mi  chao  meu 

Ca  mita  unotuam. 

Quine  duam  fan  Coze  tno. 

Sonus:    Xaveri  rumpe  moras,  ad  Indias  i. 

668.  i. 

Mari  mari  vill  pieimu  A  fan  Jofeph! 
Vill  piuque  mo  mtmeimu  :   fan  Jofeph  du- 

gunmamoinca, 

2. 
Aldim  pepilqueimi, 
Vill  Dios  mo  dituqueimi : 

3- 
Dios  ni  Ztuque  ni  Virgen  Pinom 

Pequelu  in  Huerilcaknon 


4. 
Ciime  mogeam,  ciime  laiam 
Vei  mtn  piquei  ta  in  duam: 


Ad 


596  ««&     &    dfr 

Ad  fan&um  Angelum  Cufiodem. 

Sonus :    Defenfor  nofter  afpice.     ad  Sandus.     ter. 
669.  I. 

Santo  Angel  em  ni    Quintunieteu ! 
Vill  antii  quintunmaiaen ! 
Vill  ni  mogen  mo  toquinmaiaen ! 
Ta  ni  pouam  Dios  ni  mapu  meu. 

670  Pie  Jefu  Domine  dona  eis  Requiem. 

Ad  memento  def. 

JESU  Chrifto  Birenyevoe  em! 
Duamtubige  ta  in  pu  peni  em! 

Veichi  pu  lalu  em! 

Veichi  cutangelu  em! 

Aliter. 

Sonus  de  S.  Joanne  Nepomuc. 
671.  I. 

Cad  Biirenyeve  fenor  JEfu  Chrifto  em! 
Mu  Cutanyeve  inchin  ta  in  Chao  em! 

Petu  cutantulgei ,   petu  hueralei 

Ta  in  pulalu  em ! 

Modus  mane  furgendi  &  de  bona  Intentione* 

Sonus  Hifpanus. 
672.  I. 

Lihuen  mo  Vutalmi , 

Quine 


<%> 


d& 


597 


Quine  Puelche  vemgequilmi; 
Dios  uduamquilmi , 
Vamgeluchi  pialmi: 

Villchi  ni  nemel, 

Vill  ni  kdauquen, 

Vill  duamtuel 

Dios  mo  eluquen ! 
Tva  Rezan  deuma  pibilu 
Pibige  ca  Rezan , 
Dios  duamtubilu 
Vemquilmi  huerilcan. 

Cantanda  in  Adventu  Principis ,  Epifcopi, 
R.  P.  Provincialis.  &c. 

673.  1. 

Acui  ta  in  Mapu  mo 
Vachi  Reyno  ni  Apo  ( pu  Patiru  ni  Apo ) 
Veimo  tepequein, 
Vill  piuque  mo  piquein: 
Viva,  viva,  viva 
Hi  Excellencia! 
Zci  IUuftriffima! 
Hi  Reverencia! 
Hi  cupan  mo  tiidiiin 
Doi  mita  pituin: 

Viva,  viva,  viva 
Hi  Excellencia ! 
ni  Illuftriffima! 

tti  Reverencia! 

2. 


1 

i 


598  *s&>  m  J& 

2. 

Ciime  piuque  niepei 
Inchin  ta  in  Chao  tvei: 
Veimo  tepequein  &c. 

3- 
Tva  Camaricu  em ! 
Cume  Chao  ciime  Apo  em! 
Aldim  tepequein, 
Vill  piuque  mo  piquein 
Viva,  viva,  viva 
Zli  Excellencia! 
Mi  cupan  mo  tiiuuin  &c. 

v. 
Acui  ta  in  ruca  mo  &c. 

In  Comitiis  Generalibus  /eu 
Hueupin. 

675-  1. 

Vau  mlei,  vau  mlei  pu  Mapu  Che, 

Venten  yaviin  Ulmen! 
Mlei  cai  pu  Huinca  Che, 

Quimgei  ni  Conagen: 
Mlei  fenor  Prefldente, 

Aldiin  viita  Apo  no  cam? 
Pu  Patiru  mlei  huente, 

Anulei  ta  ni  duam. 


2. 


«S&    $    J& 


599 


2. 


Veimo  ado  yavulumn 

Ta  in  pu  peni  em! 
(Bele ;  ciime  entumn 

Vill  ta  miv  duguquen : 
Rey  venten  quintuquelu 

Ta  mn  aldim  ciimelen, 
<5ecai  aculquelu* 

Piitim,  iquen,  ptem. 

3. 

Vemgei  vemgei  deuma  venteni, 

Abi  ta  Hueupin; 
Chumtn  Rey  ta  venteni 

Dios  duamtubin ! 
Dios  Rey  ni  Rey  no  cam  ve? 

Dios  Re  Apo  mtn! 
Gelai  Rey,  Dios  elunobile 

Gen,  temn,  mogequen. 


Verfus  latini  habentur  fparfim  ,  plures 
jun&im  dabit  qui  ad  calcem  anne&itur  ap- 
pendix :  LachrymcB  /alutares ,  etiam  fepara- 
tim,  quando  petitiir,  vendendus. 


PRO- 


6o°  %    $    ej^ 

PROTESTATIO     AUTHORIS. 

Omnia  fub  Cenfura  DUeftifiimae  Matris 
meaa  Romanse  Ecclefise ,  quam  folam  efle 
unam ,  fan&am ,  Catholicam  atque  Apofto- 
licam ,  proinde  veram ,  confiteor  certiflimus 
&  oculatus  teftis.  574.  in  domo  &  arce  * 
noftra  Geiftana  7.  Oftobris  1772. 


'   Idcirco    R,  P.    Collart ,    <]ui    anno    1744    ibidera    pie 
obiit ,  fic  canebat : 

Clara  dies  Clarae  Geiftanam  veiit  ad  Arcem, 
Clarior  in  cselum  me  vehet  inde  dies. 


•*& 


<& 


60  I 


CHILIDUGU 

PARS    QUARTA. 

Voces  Indicae  ordine  alphabetico,  adje&is- 
que  Numeris,  ubi  fingulae  plenius  & 
copiofius  explicantur. 

+ 

IHS 


NB.  1 .  Ignofcat  bcnevolus  Leftor ,  quod  in  toto 
hoc  libro ,  maxime  a  Nro.  676.  fub  alio  plures ,  pau- 
ciores  fub  alio  Numero  voces  comprehendantur :  cum 
enim  duodecim  &  amplius  annis  huic  operi  infuda- 
verim ,  &  arbitror  duodecies  denuo  laborem  fim  exs 
orfus  jam  addendo  ,  jam  mutando  ;  fieri  aliter  non 
poterat ,  quin  illa  aliaque  ejusmodi  fuccederent  4  at 
parum  refert ;  fupplet  enim  Ordo  alphabeticus ,  qui 
in  fingulis  vocibus  fervatur.  2.  Litera  C  ,  a  N.  705. 
Ordinem  alphabeticum  non  nihil  elTe  turbatum ,  ut 
monet  * 

676.  A. 

A.  nota  Vocativi.  6.  communiter  prae- 
ponitur  huic  di&ioni :  pu  huen.  E.  g.  A  pu 
hucn,  pro  pu  huentu  ,  O  viri !    14.  640. 

A&n,  afn,  afcun,  finiri,  deftrui,  abfumi, 
confumi,  ad  nihilum  redigi.  532.  349. 

Ab-v.  afcuduam,  luftus,  afflidlio,  trifti- 
tia.  486. 

Pp  Af- 


602  ***      &      dfr 

A/cuduamn,  aflligi,  dolere,  conteri:  af- 
flictionem  patL    487.  488 

Achahuall,  achaval,  gallina.   386. 

Achircun,  acerbitas,  acor,  naufea:  nau- 
feam  pati.  535. 

Acun,  venio.   452.  453.  494.  673. 

Ad  f  vultus,  facies,  frons,  os  oris.  461. 
465.    516      Item.    Mos,    ufos,    confuetudo. 

525.    527. 
Adcan,  praeferre:  a  fronte,   ex   adverfo 

portare.  ibid. 

Adelcan,  culpam  aut  crimen  in  aliquem 
conferre,  derivare,  conjicere,  tranfcribere : 
noxam  ahcui  attribuere:  criminari,  falfo 
accufare    526 

Adien ,  adyen ,  alicui  fimilem  effe :  aliquem 
vultu,  mceffu,  &c.  referre.   464 

Adln,  affuefcere:  morem  ac  modum  in- 
venire.   567. 

Adman,  refiftere,  fe  opponere.    193. 

Adn,  ufum  habere,  congruere,  conve- 
nire.   468. 

Adquintun,  ex  adverfo,  e  regione  vide- 
re,  afpicere.  440. 

Adtun,  affuefcere;  fe  opponere.  440. 

Ado ,  nunc,  mox,  ftatim.    540.  543. 

Adochi,  expe&a  paulifper.  540,  543. 

Adoln,  inftare  alicui  ;  ut  properet,  ur- 
gere.  540,  543. 

677. 


•*& 


& 


603 


67 7^  Age ,  facies  ,  os  habitusque,  oris 
lineamenta.  461.  465.  500. 

Ahue,  cito,  tam  cito.  ahue  cupatuabui? 
tam  cito  veniret.  540    543. 

Ahuechei,  jam  dudum.  540.  543. 

Ahueln ,  feftino ,  propero.  Item.  Alium 
ut  feftinet,  urgere.    540.  543. 

Ahuin,  prunae.  352.  354. 

Ahuircun.  deficere ,  fatifcere ,  linqui  ani- 
nio.      534.  538 

Ahuiin,  ahuvican,  ludere,  nugari,  ani- 
mum  laxare.  561.  564. 

Ai,  modus  refpondendi,  quando  vocan- 
tur.    aipin,  vocanti  refpondere.  266    267. 

Ayardm ,    ftellas    fulgere ,    micare    aftra. 

333. 
Ayarn,  ayar%en,  caneo:  canum  efle.  497. 

Aien,  ridere,  nugari.  aiecan,  irridere, 
cavillari.  443.  444.  516.  538. 

Aihuin,  umbra  corpons.  ahuintun,  ima- 
ginem  fuam  in  fpeculo  intueri ,  contempla- 

ri    342. 

Ailen,  prunae.  351. 

Ailin,  lapides  qui  in  flumine  aut  ejus 
ripa  funt.  427. 

AiUa,  novem.     545. 

Aipin,  folem  refulgere.  342.  559. 

678.  Aiiin,  res  pulchra:  compta,  orna- 
ta,  elegans,  bella.  aibinn,  effe  comptum, 
&c.  515.  Pp  2  Atun, 


1 

i 


6o4  *$&&<& 

Aiiin,  amare,  diligere.  486.  488. 

Allca,  alca,  res  robufta,  fortis.   12.  514. 

Aldii,  ald&n,  multum,  multos  efle.  547. 

548.  549.  55o. 

Ale ,  lux  Lunae.  alen ,  lunam  fulgere , 
fplendere.  342.  542 

Alhue ,  mortuus.  Item.  Diabolus.  alhuei, 
moritur,  cum  morte  lu&atur.  alhuetui,  eft 
mortuus.  Etiam  vivos  appellant  ignominio- 
fe  alhue ,  huera  alhue.  315.  537.  538  511.  612. 

Alhuen,  mori/  a  Diabolo  poffideri.  Ma- 
chi  Diabolum  invocantes  dicere  folent :  aU 
hueqfioen.  obfide  me ,  poffide  me :  fac  me 
rem  vitae  v   mundi  alterius.  606.  612. 

Alin,  terram  omnino  ficcam  efle:  omnia 
ardore  folis  flagrare.  alimn ,  incendo ,  nimio 
igne,  calore  calefacio.  alim,  praecalidus. 
alincun ,  folis  ardore ,  febri  maligna  aeftuare, 
jaftari ,    ardere ,    folvi ,    deficere ,    confumi. 

534-  538.  352.  354. 

679.  Allcixn,  audio.  allciJun,  aufculto, 
440.  441.  586.  595.  616.  650. 

Allue,  fenfim,  placide,  paulatim.  Item. 
femiplene :  allue  cancaen  veichi  curam :  red- 
de  mihi  haec  ova  femicruda ;  femiplene  v. 
femiplane  co&a.   allue  iipantu ,  fefqui  annus. 

270.  54i- 

Alluen ,  alluecan ,  alluetun ,  lente.  Item  le- 
niter,  manfuete,  placide  procedere.  543. 

Alihuen 


iv;J 


>&.&<& 


605 


Alihuen,  arbor.  item.  Lignum  altum  e- 
re&um.  405.  404. 

Allvixn,  laedi  vel  corpus  vulnere,  plaga; 
vel  vas  i&u.  Item.  perdi,  perire.  aliriiln, 
vulnus  infligere ;  damnum  inferre ;  detri- 
mentum  parere,  perniciem  comparare,  all- 
v&tun,  nocere  fibi.  534. 

Alpen,  indurefcere  putamen.    40Q. 

Alta,  res  mala,  fordida,  turpis,  defor- 
mis.  alta  hueni,  juvenis  inutilis  alta  pu  an- 
ca,  inteftina  corrupta.   514.  515. 

680.  Alxxltiui ,  acriter  dolere  ;  acri  dolo- 
re  affici.    534. 

Alun,  alon,  relucere,  renitere,  refplen- 
dere.   418. 

Am,  fpeftrum,  larva.    537. 

Amchi,  furfur.  477.  483. 

Ameln,  non  agnofcere,  non  dignofcere: 
aliud  cum  alio  confundere.  464.  465. 

Amon ,  eo,  ambulo.    amocan,  iter  facere. 

452.  453.  493.  494 

Amomarin.  orare.   vox  a  civitatibus  anti- 

quis  relifta,  oriturque  vel  ab  amon  &  mari: 

progredi   decem;    nempe    decadem   Rofarii 

abfoivere:   vel  ab  Ave  Maria  quod  audien- 

tes  Indi  corruperunt  Amomarin. 

Ampeln,  vix  non  confequi;  pene,  tan- 
tum  non   obtinere;   fere    adipifci.   526.   527. 

Ampin,  curatio,  medicina,  medela.  Item. 

Pp  3  medeor, 


/ 


1 

i 


6o6  <$&     &     e£> 

medeor,  medicor,  medicinam  facere,  adhi- 
bere,  ampin  caman.  Medicus:  quamquam 
illi  fuos  Machi  vocent.  406.  410.  534. 

Anca,  corpus.  Item.  truncus  arboris. 
Item.  dimidium :  anca  rpu ,  viae  dimidium. 
anca  puWri,  dimidia  clivi  pars.  pu  anca/va- 
teftina.    434.  435.  460.  494. 

Anquen,  ficcus,  aridus.  542. 

Anctin,  ficcari,  exficcari,  arefieri,  arere, 
exarefcere.  349.  432. 

681.  Antix,  fol,  dies,  tempus.  Itera. 
penfum.  rnari  anfh  entuan,  decem  dierum 
penfum  petam,  abfolvam.  334.  539. 

Anchh  mal&en,  folis  amica,  puella,  vir- 
guncula.  Hanc  fingunt  mederi  plagis,  vul- 
neribus ,  morbis  ;  quibus  a  magis  affligun- 
tur :  &  fuos  Machi  ( ita  fuos  medicos  ap- 
pellant )  eam  fecum  habere ;  illamque  con- 
fulere:  aliqui  dicunt  illis  Diabolum  in  figu- 
ra  hujus  puellae  apparere.  534. 

Antixn,  diem  effe,  quando  idem  figni- 
ficat  quod  aura,  tempeftas;  addunt  chme 
vel  huera.  antixcun,  antixntun,  fudo.  antb- 
tun,  folis  calorem  captare.  342.  560. 

Aniin,  fedeo.  Item.  navem  in  fcopulis 
hserere ,  vadis  illidi :  anixi  huampu.  Item. 
pax,  a  bellis  quies  :  anui  mapu,  aniin  mapu 
tva,  terra  fumma  pace  fruitur,  nullo  bello 
turbatur.       anidn,    anixmn,    fedem    figere. 

anxi- 


•Sfe    &    d&  607 

aniipai  vachi  mapu  mo.  252.  234,  354.  452. 
494.  518.  519. 

Antinhknoun,  vereri,  colere;  honorem 
alicui  habere,  praecipua  autem  honoris  ex- 
hibitio  eft,  quando  accedunt  jam  hoc  jam 
alterum  genu  fle&endo,  uti  folent,  prae- 
fertim  quando  funt  ebrii,  &  plus  vini  per- 
optant,  petuntque.  453.. 

Anapl,  homo  humili  ftatura,  pumilio, 
pygmeus,  nanus.  463. 

Ananai!  interje&io   293. 

Aneln,  minari,  minitari,  minas  intende- 
re;  manum  vel  aliud  inftrumentum  ad  per- 
cutiendum  attollere.  487.  488. 

Anidun,  anidc&n,  flccum  effe.  431. 

AnHl,  ftratum,  quo  tedum  domfis  fter- 
nunt,  ut  poftea  reliqua  fuperimponant.  E. 
g.  paleam,  &c.  517. 

Ape ,  fere,  prope,  propemodum,  pene, 
tantum  non.  apeln,  fere  pervenire,  attinge- 
re.    286.  404. 

682.  Apill,  apin,  libido,  cupedia,  mala- 
cia.  apiln  ,  apinn ,  aliquid  vehementius  ap- 
petere,  concupifcere.  489.  491. 

Apumn,  finire,  confumere,  prodigere, 
dilflpare    349.  532. 

Apo,  Superior,  Prseful,  Praepofltus,  Dux, 
Praefe&us,  Tribunus  ,  Centurio  ,  &  qui- 
cunque   alius ,    qui   ahis    praeeft  ,    imperat , 

Pp  4  prae- 


6o8  <$&»     @    e«> 

praeficitur :  non  utuntur  autem  hac  voce 
Indi  fuorujn  fed  tantum  Hifpanorum  refpe- 
ctu ,  tam  EccleQafticorum ,  quam  fecularium : 
addunt  adje&iva  E.  g.  pichi  Apo  ;  vuta  Apo  ; 
iom  vuta ,  iom  pichi  Apo  ;  mu  vuta  Apo.  ut 
(ic  minorem  vel  majorem  jurisdictionem , 
poteftatemve  fignificent.  498.  500. 

Arquen ,  arquenn ,  aquam  maris  vel  flumi- 
nis  decrefcere,  minui,  deprimi.  Item.  Lac 
in  uberibus  muherum  liccari.  arciin.  id.  ar- 
quenco.   maris  receffus.  457.  429. 

Aren  ,  calore  nimio  aeftuare ,  languere , 
folvi ,  deficere ,  arei  antu  9  ptei  antu  :  arei  ta 
ni  anca.    538.  560. 

Areln,  mutuare,  commodare,  aliquid  u- 
tendum  dare  aretun9  areltun,  mutuum, 
commodatum  petere,  mutuo  fumere;  uten- 
dum  aliquid  accipere  aretu  mo§cn,  com- 
modata  vivere.  421.  422. 

683.    Arofcun,  fudo.    536. 

Aroly  ftatim,  lllico,  e  veftipio.  arol  peqp- 
abui  peuma ,  non  tibi  per  ventos  afla  colum- 
ba  venit.  aroln  9  feftino ,  propero.  Item.  ali- 
um  ut  acceleret,  urgere.  540.   543. 

Aron ,  efurio.  fitio ,  fiti ,  fame  laboro.  476. 

478. 

Armco,  arumco,  bufo  grandiflimus,  quem 
fontibus  praeefle,  &  confervare  aquas  cre- 
dunt.  378. 

Aremco. 


•$&$<#•  6o9 

Aremco,  ademco,  aqua  calida.  428. 

Atai,  hermaphroditus.  514. 

Aten,  teri,  tundi,  contundi,  debilitari, 
fubigi,  luxari  membra,  corpus.  atemn,  te- 
rere,  &c.  534. 

Attin,  defatigari.  atun  lonco,  caput  ha- 
beo  feflum,  defatigatum.  534. 

Atutui,  interjeftio  a  dolore.    293. 

Aud,  terra  ad  maicium  feminandum  ara- 
tro  fubafta.    audn ,  terram  aratro  fubigere. 

413. 
Auca ,  rebellis.  Item  res  falfa ,  fifta ,  adul- 

terina.     aucan,  aucatun.  483.  533. 

Aucunco ,  auquinco ,  echo.  561. 

Auna,  undae,  fluftus  maris.  429. 

684.  Avun,  cibus  bene  codlus:  poma, 
fruftus  maturari,  mitefcere.  Item,  maturef- 
cere  apoftema,  ulcus,  &c.  avuln,  avumn, 
coquere;  ut  maturefcant  efficere.   404.  476. 

536. 

685.  B.    V. 

Va,  tva,  hic,  iftic:  Ecce.  20.  23.  295:7. 

Vachi,  ifte.    20.  23. 

Vain.  ferveo,  effervefco.  vai  ta  m'  moll- 
bUn,  fanguis  illi  fervet.  459.  vaimn,  ferve- 
facere. 

Vainu,  tenuis  pluvia.    348. 

Vaml,  vamlque,  flc,  ita.  ule  vaml  antti, 
cras  hac  hora.    540.  286. 

Pp  5  Vam, 


Vam,  ita,  fic.  vamaimi,  fic,  ita  facies. 
vamgechi,  vamQelu,  idem.  vam%en,  ita  fum 
comparatus,  conftitutus.  vamtipan,  recedo, 
difcedo;  abfcedo.  vamtipaln,  abftrahere, 
dimovere  ,  fejungere.  vammn ,  vammtun , 
feparare ,  fecernere.   286.  488. 

686.  Vanen,  pendo,  appendo,  penfito, 
trutino.  Item.  effe  grave.  vanetun,  vaneva- 
nen  ,  penfare  aequilibrium ,  aequipondium , 
libramentum.  551.  553. 

Vanten,  tantum,  tam  magnum.  vantenn; 
effe  tantum.  551.  556. 

Vatu,  402.  carex. 

Vdo,  umbilicus.    451. 

Vdu,  vildil,  perdix.  386. 

Ve,  295  :  7. 

Vei,  veichi,  ille,  idem.  veii,  ille  eft.  vei- 
lai,  non  eft  ille.  veipe,  fit  ita.  vei,  vantem- 
pe,  hucufque,  non  amplius,  fufficit,  fatis  eft, 
vei  ca,  vei  lle,  &c.  adverbia  confirmativa.  20. 
23.  479.  556.    288:4. 

Vem,  ita,  fic,  lllo  modo.  vemn,  ita  fa- 
cere.  vem%echi,  vemqelu,  fic,  ita.  vemgen, 
ita  effe  5  effe  fimilem ;  aliquem  vultu ,  voce, 
inceffu  referre.  vei  ni  vemgen,  natura  ita 
comparatus  eft;  haec  ejus  indoles,  hic  mos, 
hic  ftylus    vemel,  vemlque,  fic.  481.  482.  567, 

Venten,  tantum.  551.  554, 

Veula,  nunc,  modo,  jam.  540. 

Bi, 


2?*,    175.    182. 

Fi7w,  coluber,  anguis,  ferpens.  376. 

Vill,  omnis,  cun&us,  univerfus,  totus. 
villn,  villtun,  totum  abfumere,  comedere, 
capere,  fumere.  476.  548. 

687.  ViHa,  penuria,  caritas,  annonae  dif- 
ficultas,  villan,  vi\la$en,  laborare  penuria, 
&c.  475.  476. 

Villca,  levir,  glos.    504. 

Villctcn,  parva  lacerta.  mamll  villcun, 
polipodium.    madivillcun  376.  410.  412. 

Virquen ,  alfum ,  fubfrigidum    virquen  an- 
tu ,  fubfrigida  tempeftas  virquen  co ,  475.559. 
Bitun,  fumus,  fumare.    bitunman,  fumum 
contrahere,  obolere.  352.  354.  443. 

Biri,  Thearina,  palea  fimilis  paleae  ave- 
nae,  fed  inutilis  &  absque  avena.  412. 

Vocharxn,  fugere.  ulun,  folum  de  machis 
intelligitur.  536. 

Vla,  propter  288  ;    13. 
BoiHe ,  boye ,  arbor,  cinnamum,  cinnamo- 
mum;  fed  improprie.  399. 

Voche,  unda,  flu&us.   vochen.  429. 

Vochen,  canna,  arundo  maicii.  413. 

Vochon ,  madeo ,  madide  madeo.  vochomn. 
vocholn,  madefacere,  intingere,  perfundere. 

Vonuan,  tuflire.   535. 
Vora,  voru,  os  oflis,  dens.    voro  tehua, 

lucius , 


lucius,  pifcis  qui  in  quepe  prenditur.  Inde 
Borohue ,  Hifpanis  Boroa.  voro  ptm ,  paxilli 
tabaci.  voro  chaUua,  fpina  pifcis,  aievoro , 
dentes  anteriores.  392,  410.  442.  444. 

688,  Vbtm,  filius.  votmn,  gignere.  496. 
501. 

Vot !  interje&io.  293. 

Vochai  pro  chao ,  pater. 

Broquin.  412. 

Vucheucan,  nugari.  490. 

Vhn ,  caro  exos ;  pulpa ,  etiam  pomo- 
rum.  vnn,  poma  effe  matura,  comeftibilia. 
Item  arbores  germinare,  pullulare,  fru&i- 
care.  vn,  vnn,  effe  denfum,  fpiffum.  397, 
404   405.  455. 

Vill,  res  unita,  conglutinata ,  copulata. 
vuln ,  jungi  ,  copulari ,  cognofcere  mulie- 
rem;  &  eft  modus  loquendi  modeftus;  quam- 
vis  in  hac  fignificatione  plerumque  addant 
tun :  vultun.  Item.  unam  rem  alteri  v.  ad  al- 
teram  aptare,  iucludere,  immittere.  Item. 
effe  ad  rem ;  ad  rem  pertinere ,  cum  re  co- 
haerere.  cum  pa  fignificat  fuccedere ,  fequi. 
chuchi  cuyen  vixlpai,  quis  menfis  fequitur. 
vblun,  vlun,  coacervatum  effe.  vlulnf  con- 
gero,  aggero,  cumulo,  coacervo.  490.  515. 

543. 
Bueun,  jecur,  hepar.  455. 

Vunan,  putrefcere,  corrumpi,   vuna,  pu- 

tre, 


•%*&<»  6i3 

tre,  putridum,  tabidum.  vunapue ,  virus, 
venenum.  vunapuen,  vunapuetun,  venenum 
alicui  dare,  praebere,  veneno  tollere  aliquem, 
occidere,  necare.  476.  534.  536. 

689,  Vuri ,  tergum ,  dorfum  ,  fcapulae. 
Item.  retro,  poft,  pone.  405.  451.  453. 

Vuhn,  nervus.  456. 

Btiren,  effe  amarum.  d&re,  amarum.  405. 
Bixre  pue ,  animus  averfus ,  abhorrens.  £u- 
repuen,  burepuetun ,  ab  aliquo  abhorrere,  er- 
ga  aliquem  male  affedlum  effe.  487. 

Bixrenien,  alicujus  mifereri,  mifericordia 
tangi ,  moveri :  hujus  me  miferet  ;  mifera- 
tio  me  tenet.  Burentun,  expe&ationem  ali- 
cujus  decipere,  fruftrare,  ludificare.  Item. 
ludificari.  487. 

Vucha,  fenex,  vetulus,  grandaevus:  aeta- 
te  grandis,  proveftus.  applicatur  duntaxat 
viris.     Item  rebus  inanimatis  e.  g.  veftibus. 

49  . 

Vhchen,   ager  demeffus,  reftibilis.  413. 

Vhl,  vas.  Item.  radix  olerum ,  herba- 
rum  414 

Vhquin,  prsegnans,  gravida,  fceta.  Item. 
praegnatio ,  graviditas.  vhquinn ,  effe  fcetam: 
dicitur  etiam  de  animantibus.  vhquipra,  no- 
thus,  fpurius.  496.  514. 

690.  V&ta,  altus,  magnus,  grandis.  zrii- 
ta  rupalu,  rumelu,  cralfus.  vutan,  elle  gran- 
dem.  554.  555.  556.  Vuix, 


614  ^     $     t» 

Vub,  filum,  ftramen.  buiin,  neo.  tapm 
vuA,  filum  contortum.    huinix,  fimplex.  472. 

473. 

Vultan ,    os   aduftum   habere ;    ore    aegro 

effe.  444. 

Bureu,  bucheu,  lepida  narratio;  feftivum 
commentum :  res  rifum  movens.   515. 

691,  C.     K. 

Ca,  particula.  192.  Item  adverbium  con- 
firmativum.    288  :   4  :  39. 

Ca,  adjedlivum  :  alius.  ca  efu,  alii  duo. 
caquine,  alius.  caqelu,  alius  ca$echi,  iterum, 
ahavice.  camel,  aho  anno,  elapfo,  vel  futu- 
ro.  543.  548  549.  ca  mita,  aha  vice.  caque, 
aliqui.  caque ,  caque ,  alius  poft  alium.  De  ca 
nomine  formantur  fequentia  verba:  ca%en, 
effe  alium.  calen,  aliter  fe  habere.  caknon, 
mutare,  ponere  alibi,  cakuotubi  ta  r\i  uui, 
mutavit  nomen  fuum.  ca$etun,  ln  alium  mu- 
tari,  ca§enman ,  vino  madere ,  vacillare.  ca- 
Qentun,  culpam  aut  crimen  derivare,  conji- 
cere,  tranfcribere  in  alium  ca§eln,  ca$el- 
tun ,  diftinguere ,  aliud  ab  alio  fecernere ,  fe- 
parare ,  difcernere  ,  fejungere.  caduameln , 
digredi  a  re  propofita  ;  ad  alia  divertere. 
Item.  mente  &  animo  vagari ,  divagari,  aliud 
agere ,  cogitare.  464   548. 

Cachan,  pleuritis.  cachanlahuen ,  centau- 
ria  minor.  410.  535. 

Ca- 


^     &     dfr  6l5 

Cachentun,  non  dignofcere,  non  agnofce- 
re.  464.  598. 

Cachu,  paftus,  pafcua.  412. 

Cachh,  amicus,  notus,  compotator,  ca- 
chim,  propinare  alicui.   514.  516 

Cafique,  Ca^iquius,  Caiiqueus:  Topar- 
cha  apud  Indos.  498   500. 

Cad,  multum.  cadn,  multos  efle  /  abun- 
dare,    271, 

Cadi,  cofta.  454.  535. 

Caf,  tabula,  affis,  affer.   cafn.  567. 

Cafen,  caben,  caven,  fpinus,  399.  401. 

692.  Cafdxn,  aliquid  in  aurem  loqui,  in- 
fufurrare,  fuggerere  alicui.  440.  526. 

CahueUu,  cahuallu,  equus.  365. 

Cahue,  remus.  cahuen,  cahuetun,  remiga- 
re,  remum  impellere,  remis  incumbere,  in- 
furgere.  557.  558. 

Cai,  conjun&io  &,  atque,  etiam.  293. 

Cain,  93. 

Cahuin,  compotatio,  epulum,  convivium, 
ludi ,  fpe&acula  Indorum.  Ma$entun ,  epu- 
lum  ob  perceptos  agrorum,  arborum  fru- 
dlus.  malal  cahuin ,  ob  cortem ,  ovile  ,  ra- 
male,  fepem,  domum  fabricatam.  rxuin  ca- 
huin ,  ob  trituram.  nuin  prun ,  idem.  nam 
triturant  faltando  &  cantando ;  &  femper 
no&u.  curtii  cdhuin,  epulum  funebre.  cun- 
quin,  calcutun  cahuin,  cum  certis  cantiun- 

culis, 


616  •*&&<& 

culis,  tripudiis,  faltationibus ,  choreis.  ca- 
huintun ,  dare  convivium.  antii  cahuin,  cuyeti 
cahuin,  fol,  luna  in  centro  circuh:  forte  quod 
in  fuis  compotationibus  fedendo  rotam,  or- 
bitam,  circulumque  defcribant.  475.  477. 
479.  559. 

Cahuitu,  le&us   517. 

Cal,  lana.  363  472. 

Calcu,  veneficus.,  ftrix,  lamia.  Horren- 
dum  Indis  nomen,  &  maxime  formidatum. 
calcutun,  calcun,  veneficiis  aliquem  petere; 
maleficis  artibus  afficere  ,  carminibus  de- 
vincere  v,  devincire.  calculn,  veneficum  ef- 
ficere ,  venefici  crimen  alicui  attribuere.  483* 
485.  536. 

Calcha,  pili  interiores.  458. 

693.     Calhl,  caro  humana.  455. 

Calmirx.  428. 

Calgal,  fungi,  qui  nafcuntur  in  arbori- 
bus,  praefertim  in  robore,  403. 

Calpudiin ,  pilos ,  capillos ,  crines  evellere. 

CaUa,  palus,  quo  fodiunt.  413. 

Callhue,  frutex.  403. 

CaVii,  193.  196. 

Calvt,  caeruleus.  calvix  $e,  oculi  caerulei. 
calvhlafquen ,  color  marinus.  417. 

Cam,  interrogativum,  266.  267. 

Caman,  artifex,  opifex.  483.  565. 

Camaricu ,  munufcula  e.  g.  ova ,  gallinae , 

agnus, 


agnus,  &  limilia,  quae  dant  Hifpanis  &  Pa- 
tribus  Miffionariis,  quando  eos  adeunt  prae- 
fertim  prima  vice:  &  aegerrime  ferrent,  fi 
quis  ea,  quae  offerunt,  non  admitteret;  & 
eft  eorum  modus  peteitdi,  &  contraltus  in- 
nominatus  do  ut  des:  nam  femper  fperant 
&  expe&ant  plus  quam  dederint;  nec  un- 
quam  definunt  petere  plura  &  plura/  &  fi 
ultimum  ipfis  negetur,  quamvis  anteriora 
omnia  eaque  multa  &  abundanter  accepe- 
rint ;  abeunt  triftes ,  nec  funt  contenti ;  qua- 
re  expedit  ex  ipfis  quaerere,  quid.  petant, 
quid  cupiant,  defiderent/  &  eo  ufque  ur- 
gere,  donec  omnia  dixerint.  Quibus  omni- 
bus  patienter  auditis  aliqua  negare  excufan- 
do  /  &  aliqua  concedere  :  at  femper  dare 
plus  quam  valuerit,  id  quod  attulerunt  & 
dono  dederunt;  &  folum  hac  ratione  difce- 
dunt  laeti  &  contenti;  fecus  autem  P,  Mif- 
fionarius  apud  illos  audit  avarus,  &c.  498. 
642. 

Camtu,  avis,  quae  fabis  ac  floribus  dele- 
Aatur,  vefcitur.  387. 

Cancan,  affum,  torridum.  475. 

Canin,  in  ludo  chucca  deeffe,  deficere,  er- 
rare.  caniknon,  decuffatis  federe  cruribus, 
ut  Indorum  mos  eftf  452.  563. 

Caniu ,  crifta  ,  jubae    389. 

Canquen,  avis,  ciconiae  non  abfimilis.  385. 

Can9  cantharus.   520.  521. 

Qq  Ca- 


6l«  <R»    $   d* 

Canun,  fibrae  roboris.  403. 

C0/*',  leguminum  folliculi.   4i3. 

Capifcun,  pungere,  palpitare.  535. 

Caputira,  acus  ex  majoribus,  &  quae  fo- 
ramen  habeat  fatis  grande:  nam  Indorum 
id  fila  repofcunt.  472. 

Caql,  caquel ,  transverfum.  caqln,  transfi- 
gere.  492. 

694.  Cara,  urbs,  civitas,  oppidum,  pa- 
gus,  caftellum,  &  quilibet  locus  aedibus, 
domibus,  &  incolis  frequens.  Carahue  ci- 
vitatis ,  &c.  dirutae  locus :  nunc  feges  eft  ubi 
Troja  fuit.  Entucaran,  urbem  deftruere, 
exfcindere ,  evertere ,  vaftare ,  delere ,  dirue- 
re  caran ,  urbem  condere ,  fundare ,  ftabili- 
re.  4&2.  494. 

Carca,  vas  grande  ad  afferendum  potum, 
vinum.  478. 

Carcaren,  ca/cafen,  cadcaden,  avis  cujus 
modulatio  ver  annuntiat.  381. 

Carcu ,  ex  altera  parte  fluvii ,  maris.  Item 
nominant  carcu  v  carculafquen  illum  locum, 
quo  poft  obitum  animas  migraturas  dicunt; 
putantque  effe  Infulam  Mocha.  Carcun,  flu- 
vium  tranfire,  trajicere.  288.  433.  538. 

Caru,  crudus.  Item.  color  viridis.  Item. 
nigTor  canis  albicans.  caril  ilon,  caro  cruda. 
caru  d%oll,  olla  cruda,  necdum  co&a.  cadil 
v.  caric  lan ,  mors  violenta ;  cultro ,  pugione, 

ferrea 


■Sfc    $    d&  619 

ferrea  ficca  in  corpore  defixa.  Carii  Patiru, 
Religiofus  S.  Francifci  Seraphici,  ob  facrae 
veftis  colorem.  417. 

695.  Catan,  perforare,  perfodere,  pun- 
gere,  terebrare,  perterebrare.  567.  695. 

Catun,  fcindo,  feco,  caedo,  abfcindo,  re- 
feco,  amputo.  Item,  impedio,  obfto,  offi- 
cio ,  prohibeo.  catud§un ,  contentiones ,  ri- 
xas,  certamina  impedire.  Qelai  catudqualu 
catuduamn,  argumentum  praecidere,  prae- 
cludere,  eludere.  catutun,  catuntunf  inter- 
cipere ,  intercludere ,  interpellare.  Item  ter- 
ram  aratro  decufiare.  405.  413.  527.  567. 

Caucau,  avis.  384. 

Cauchu,  multus.  Cauchun,  efle  multos.  271. 
272.  548.  550. 

CaUul,  conglobatum  fputum.  457. 

Caulin ,  caupun,  faciem  unguibus  lacera- 
re,  foedare:  ungues  imprimere.  368. 

Caichun ,  Diarrhaea ,  alvi  profluvium,  ven- 
tris  fluxus ,  proluvies.  Item  ex  Diarrhaea  lan- 
guere ,  fluxu  ventris  laborare.  Caichil  moll- 
bun   535.  538. 

Caimutun ,  rumino ,  remando  is.  363. 

Cairxe ,  hoftis.  Caineln,  cainetun,  in  ho- 
ftium  numero  habere.  531.  575. 

Cayu,  fex.  545. 

Cayumtoi ,  gigas.  463. 

Cacha ,  cha.  205 

Qq  2  CaUe 


620  <«**&*£* 

Ca&e ,  anas ,  anfer.  384.  NB.  705.  cdau  706. 
cdin. 

Cha  295. 

Chacha ,  ita  viri  falutant  mulieres.  506. 

Chachai,  chai,  fai,  tai,  fic  mulieres  viros. 
506. 

Chaf,  chafma.    V,  taf 

Chacu  chacu ,  tacu  tacu ,  cerebri  membra- 
nae.  456. 

Chadi,  fal.  chaditun,  falio,  fallo  is:  fale 
condire,    Item ,  efte  falfum ,  falitum.  423.  424. 

Chadn,  fponlionem  facere,  fponfione  ali- 
quem  laceffere.  563. 

696.  Cha$,  pars,  quadrans,  quarta  pars. 
ChaQ  rpu  y  jun&ura  viarum,  ubi  viae  uniun- 
tur ,  concurrunt,  chaQciln ,  in  partes  divide- 
re ,  incidere ,  in  frufta  fecare  cha§tun,  cha$n- 
tun ,  id.  chaQfuin ,  cha§quin  leuvu ,  fluvii 
pars.  301.  364.  420.  434. 

ChaqjLl,  inftar  diminutivi  vocis  chaQ.  cha§ll 
cuu,  digiti.  448. 

Chai,  hodie,  poft  breve  temporis  fpa- 
tium.  541.  543. 

Chathue ,  calathus ,  quafillus ,  quo  metiun- 
tur  res  folidas ;  &  duo  modium  efficiunt : 
per  eundem  &  liquores  purgantur.  Chaihue- 
tun ,  ckaitun ,  liquores  purgare.  §20.  521. 

Chalin,  chalitun,  valedicere  alicui:  cum 
bona  alicujus  gratia  abire,   difcedere.    518. 

452. 


452,  Item,  teftari,  teftamentum  condere,  fa- 
cere.  Formula  autem  Teftamenti ,  modus , 
inquam ,  teftandi  eft  hic:  Quando  Pater, 
Patruus  aut  aliquis  ex  majoribus  natu  eft 
morti  proximus/  omnes  confanguinei  con- 
veniunt,  &  moribundus  illis  valedicit  afli- 
gnando  unicuique  partem  paucorum  illo- 
rum  bonorum,  opum,  rei  familiaris,  quae 
forte  fuperfunt.  Si  fratres  contribuerint  ad 
emendum  ipfi  uxores ;  pro  rata  &  numero 
unusquisque  fibi  unam  vel  plures  accipit: 
caetera  cedunt  liberis  E.  g.  immobilia;  &  in 
horum  defeftu  fratribus,  aut  aliis  viciniori- 
bus  confanguineis.  537. 

697.     Chale,  propinquus,  affinis  501. 
ChaUa,  olla  ex  argilla.    520. 
ChaViua,  pifcis     chaWuan,  chaViuatun,  pi- 
fcari,   pifces   capere,    prehendere,   trahere, 

392.  395. 

Chamall ,  ftraguljim,  veftis.  469. 

Chanan,  in  terram  conjicere,  projicere. 
487. 

Chanu,  dorfuale  ftragulum.  469. 

Chao ,  parens,  pater.    501. 

Chapad ,  caenofus  lacus,  locus.  428. 

Chapadoin,  mano  aut  calci  priore  percu- 
tere.  449. 

Chape ,  chapen ,  crinium  poft  tergum  colle- 
6tio.  Chapecan ,  capillos  ita  colligere ,  ligare. 
458.  Qq  3  Chapt, 


m 

Chapi ,  miles,  tiro.    531. 

Chapxxd ,  depreflus.  chaphd  lo?ico ,  caput 
depreflum.  chaphd  fubft.  inaures  argentei 
Indarum.  469. 

Charahuilia,  femoralia.  466. 

Charam,  535.    papulae  rubentes. 

Charqui,  caro  falita,  fale  condita»  475. 

Chau  pro  chao,  pater.  chaun,  chautnn,  gal- 
linam  ova  incubare;  ova  incubando  fovere, 
chauentu,  vitricus.  390.  475.  504. 

Chaud  chaud,  flos  pallidi  coloris.  415. 

Chaura,  frutex  myrto  fimilis.  414. 

Chaxx,  aequalis,  par.  chaiin,  aequalem,  pa- 
rem  eSe,  chauln ,  aequare  /  aequum ,  planum 
facere;  complanare.  cha&i?i,  pila:  palus  fu- 
perius  in  duos  ramos  aequaliter  deflnens.  cha- 
Hal,  quod  folvendum,  praeftandum,  agendum 
ex  debito  reftat.  422.  515.  517.  543, 

Chafdu§un,  tafduq>u?i,  coram  loqui,  re- 
fpondere.  526. 

698.  Chaiitun,  reflftere,  in  faciem  refiftere, 
fe  opponere,  os  obvertere.  526. 

Che ,  homo.  hue?itu,  hue?ituche,  vir,  mas. 
domo ,  domoche,  foemina,  mulier.  Huiticachc, 
Hifpanus.  Muruche ,  Maurus ,  &  reliqui  alia- 
rum  nationum.  Reche,  Indus  Chilenfis;  Dve 
qui  ad  fe  invicem  agnofcendos ,  vocandos , 
appellandos  non  indigent  diftin&ivo.  Item. 
fervus,  famulus  :    Cheieneu  ca?n  pu  Huinca, 

num 


num  ego  fum  Hifpanorum  fervus  ?  Cheln , 
hominem  facere,  gignere,  procreare.  chel, 
terriculamentum ,  larva  contra  volucres ,  ne 
in  agris  creent  damnum.  94.  1 99.  cheun,  om- 
nes  ejusdem  familise ,  generis ,  nationis.  434« 
502. 

Ckedcan,  pulmentum  ex  maicio  tofto.  475. 

Cheche,  avus  pater  matris.  Item.  nepos.  501. 

Chedcui,  nepos,  ex  linea  materna.  501. 

Chedquen,  avis.  383. 

Chel&e ,  dentes  anteriores,  442. 

699.  Chem  ?  quid.  chemn ,  aliquid  facere. 
chemimi?  quid  agis.  266.  267. 

Chei,  chemai.  266.  267. 

Chenchepl,  ientepl,  corporis  vel  manuum 
trepidatio  ex  roorbo.   462. 

Ckenodcun ,  452  coxim  infidere. 

Chepidcxm,  tuffire,  quod  potus  ad  epiglot- 
tidem  olfendat.  446. 

Chepica,  gramen.  412. 

Cheu,  266.  267. 

Cheuque ,  ftruthio.  385. 

Cheurvoe,  cometa  559. 

Chi,  44.  84    194.  287  : 3.  295.  547. 

Ch$arn,  ch$arcun,  vulnus,  plaga.  Item» 
ferio,  vulnero,  faucio, 

Chicixmn,  componere,  conftruere.  Item, 
tignis  &  trabibus  domum  rudem  informare. 

567. 

Qq  4  Chidan, 


6*4  ^fe,     ®     d8» 

Chidan,  lutum,  coenum  a  fluminis  inun- 
datione  reliftum.  chidann ,  alluvione  fluvium 
excrefcere ,  praater  ripas  effluere  ;  campos 
inundare,  obruere.  428. 

Chi/n ,  chifcan ,  fuperfluere ,  redundare. 
chiptnn,  effe  caufa  cur  redundet.  478. 

Chid,  gelidus,  gelu  conftri&us.  chidn,  ge- 
lo,  glacio,  congelo,  gelu  concrefcere,  com- 
primi,  aftringi.  409. 

700.  Chi$an,  cibi  vel  potfts  reliquias  col- 
ligere.  478. 

Chihuai ,  nebula.  347.  Chihuaiquiiaun , 
huc  atque  illuc  ire.  452. 

Chillca,  liber,  papyrus,  epiftola.  Item. 
nomen  herbae  medicinalis.  Item  ferrum,  quo 
notam  pecudi  inurunt.  chillcan,  chillcaln, 
fcribere.  du%u\elen  vachi  chillca,  lege  mihi 
hanc  epiftolam.  chillcatun ,  legere ,  libris  in- 
cumbere,  ftudere.  421,  572.  573. 

ChiTla,  vulpecula.  373. 

Chili,  Chilli,  Chile,  Regnum  Chilenfe. 
Chili  Che ,  Chilliche ,  Chilenus ,  Chilenfis. 
ChiliduQu ,  Lingua  Indo  -  Chilenfis ,  lingua 
Chilena;  idioma  Chilenum,  Chilenfe.  Chj- 
liduQun,  loqui  Chilene.  Chillihtieque ,  aries 
chilenus.    494.   698.    Chilid&Qu,  resChilenfes. 

Chillcon,  aquofum  effe.  429. 

Chillquen,  aures  ad  inaures  immittendos 
perforare,  470. 

Chi/l- 


Chillquin,   manipulos  fpicarum  colligere. 

413. 

Chima ,  lues  venerea.    chiman ,  ea  labora- 

re.  535. 

Chincdn,  chinclln,  non  fuftineo;  tolerare 
nequeo;  tenere  me  non  poflum,  quin.  567. 

ChinculL  478.  manticae  ad  portandum  in 
equo  oenophora. 

ChinHe,  animalculum  albo  nigrum  ejus- 
dem  cum  fciuro  formae  &  magnitudinis ;  cu- 
jus  urinae  graveolentia  nimia  eft,  diuturna, 
&  vix  ferenda.  373. 

701.  Chinur,  Dominus,  Chinura,  Do- 
mina :  a  voce  Hifpana ,  /enor,  /erxora.  498. 

China,  ancilla,  498.  500. 

Chicll,  titillatio.  chiclln,  titillationem  pati. 
chicllmn,  titillationem  alicui  movere:  attre- 
dlatione  corporis  rifum  excitare.  452. 

Chiquerciin,  oculos  volvere  &  pene  in 
orbem  verfare.  440. 

ChHUmunn,  pedes  obdormire, 

Chiquin,  verbum  inhoneftum  fignificans 
exercere  copulam  carnalem/  vox  nunquam 
ufurpanda,  fed  ut  intelligatur ,  &  qui  illa 
ufus  fuerit,  reprehendatur.  490. 

Chlldun,  laxari,  relaxari,  folvi,   diflblvi, 

47o.  567. 

Chmebn,  annuere,  inclinare  caput.  437. 

Choco/,  pars  domfts  pofterior.  517. 

Qq  5  Cho- 


626  <«*,     &     d£» 

Chocon ,  fcra?» ,  aqua ,  frigore  pene  ene&us. 

43i. 

Chod,  colorluteus,  pallidus.  chodn,  palle- 

re.    chod  curam,  vitellus,   chodhue  cura,  ter- 

ra  colori   luteo  efformando   inferviens.   417. 

4?5. 

Chollcho ,  tolto,  nomen  herbse,  410. 

Chollhua.   393. 

702.  ChoVio/,  cavum,  concavum  tegulae, 
non  orbiculare»  tolof  mamll,  cortex,  exte- 
rior  arboris  crufta.  chollofn,  tegulas  confi- 
cere.   515.  517. 

Choqn,  extingui  ignem,  lucem.  choymn, 
extinguere,      cho^mvoe ,    emun&orium.    354. 

Chomn,  chumn,  Solis  &  Lunae  concurfus; 
chumi  cuyen ,  chum  ctiyen ,  novilunium,  542, 

543. 

Chomecu,  torris,  titio  extinftus.  353. 

Chomllco,    parvarum    cochlearum    genus. 

393- 
Choncin,  caput  parieti  illidere;  ad  forni- 

cem  olfendere.  437. 

Chone,  ftragulum,  veftis  Indarum.  469. 

Choniun ,  patientiam  expe&ando  amitte- 
re:  mora  mihi  fatietatem  &  faftidium  affert. 
486. 

Chonodcub,  cubitus  448. 

Choncaiaun,  computando  &  quaerendo, 
a  qua  aberravit,  viam,  huc  illuc  ire,  452. 

Chon- 


*%*&<&  627 

ChonblcuH,  qui  habet  tortuofas  manus, 
ut  fcaurus  pedes.  449. 

Chopilln,  digitos  frigore  rigere.  449. 

703,  Choqueln,  promere  quantum  capit 
pugnus.  555. 

Chocm,  chocun,  Sobrinus;   ex  forore  ne 
pos.  501. 

Chori ,  locufta.   388. 

Chod ,  oculorum  infirmitas.  535. 

Chovh,  fegnis,  negligens,  focors,  lan- 
gnidus,  remiflus,  delidiofus,  iners,  piger. 
chovun,    fic    efle,      chovuQen,   pigritia,   &c. 

483.  485. 

Choiun ,  toiun ,  germinare ,  pullulare ,  fru 

Aicare,     choitl,  germen.  409. 

Chiquexm,  invertere.  470.  476, 

Chiiquel,  arma,  enfis,  gladius.  531.  533. 

Chu/  antti. ,  die  integro ,  toto  die,  diii/- 
tun,  accipere,  fumere,  auferre,  edere,  bi- 
bere  totum,  omnia.  476. 

Chiicau,  udud,  avis  fylveftris,  387» 

Chuchu  266.  267. 

Chuchin,  centrum  ligni,  arboris.  403, 

Chuchei?  unde  fciam.  267. 

Chulun,  fervet  olla  fpumans;  aqua  fer- 
vens  diffunditur.  476. 

Chutnn,  agere.  chumimi?  quid  fecifti, 
chumlan ,  nihil  feci ,  egi.  chumqei  chei  mi 
mo%en ,  ut  vales  ?  derivata  funt :  chumam , 
chumal,  chum^echi,  &c.  266.  267-  704. 


628  *%*&<& 

704.  Chumtn?  quantum.  chumtn  anth? 
qua  hora.  vanten,  vcnten,  hac,  illa.  266.  267. 

548. 

Chumpi,  fafcia,  cingulum.  469. 

Chupin,  chupiqueimi?  quid  ais,  quomodo 
dicis?  non  intelligo,  quae  loqueris.  chupizci, 
quomodo  vocatur.  266.  267. 

Chuquin,  furari.  484. 

Chz^g,  gibber,  gibberofus,  gibbus,gib- 
bo  deformis.  462. 

Chuca,  remotus,  longinquus,  feparatus, 
disjun&us,  diJDQtus.  chixcan,  feparare,  fe- 
jungere,  feponere,  fecernere,  fegregare, 
removere.  Item.  difcedere,  abfcedere.  re- 
cedere.  544. 

Chiidciin ,  gutta ,  guttula ,  ftilla.  chxxdoxnn, 
deftillare,  diftillare.  Item.  ftranguria,  ftilli- 
cidium.    535. 

ChiiQo/n,  premi;  multitudinis  concurfu, 
preffura  pene  opprimi.  493. 

Chixn,  imbrem  remittere,  ceffare.  chixi, 
jam  imbrium  vis  remittit,  coelumque  fu- 
dum  &  ferenum  redditur.  chixtun,  contra 
pluviam  perfugium  quaerere:  in  locum  Dc- 
cum,  fub  teftum  fe  recipere.  559.  347. 

ChiS/»,  prehendere:  figere,  tenere,  li- 
gare.  cMxlhue ,  acus,  ligamenta,  &c.  quibus 
prehendunt,  ligant.  chul ,  fibula.  chixltun, 
infibulare,  fibulam  injicere.  chhl  piuque,  ner- 
vus  quo  cor  aftringitur,  tenetur.  chixlqueu- 
tin,  aftriftio  linguae.  456.  470.  Chu«- 


Chxincon ,  chumpoln ,  convolvere ,  illiga- 
re.  470. 

Chunai,  fimbria.  466. 

Chunidn,  farinario  cribro  fuccernere;  fa- 
rinam  fubcerniculis  purgare ,  excutere.  chu- 
nidhue,  cribrum.  520.  521. 

Churnan,  implicitum,  irretitum  effe.  473. 

705.    Clcl,  herba.  411. 

Cbchan,  lavo,  abluo.  cuchacaial,  lavanda. 
cxxchacan ,  lota.  tva  ciichacan ,  en  lota  om- 
nia.  432.  433. 

Chchaltun,  vifo,  invifo,  vifito,  518. 

Cuchaun.  mandere,  cibum  dentibus  con- 
ficere.   443. 

CixcAeu,  malorum,  pomorum  terreftrium 
radices.  409. 

Ciuhiu,  anus,  podex.  451. 

CuchiQ,  tinea,  blatta,  378. 

Cuchixn,  ctun,  exprimere.   432, 

Cuchan,  madeo,  madide  madeo  :  tor- 
rentis  inftar  fltiere :  aqua  fluit  undique  rivis. 

43i.  432. 

Cdau,  kdau,  labor,  opera,  opus,  nego- 
tium.  chem  kdau%eimi,  quid  habes  negotii; 
quo  occuparis ,  cui  infudas.  kdaun ,  kdaucan, 
laborare ,  elaborare.  567.  569.  64* 

Clen,  cauda:  quadrupedum,  avium,  fer- 
pentum.  389. 

Cle?iclen,  herb.  411. 

Cl$aunt 


630  <$*,     &     e£* 

Cl§aun,  fe  invicem  mordere.  370. 
Clhuaknon,  laqueo  capere.  364, 
Clilhue,  olla  major.    520. 
Cli  clit  cli  uim,  mandibula,  maxilla.  442, 
Clilque,  falco.    380. 
Clolclol,  faux,  guttur,  gula,  445. 
Clon,  arbor.  451, 

Clofcim,  fonare  res  liquidas  dum  portan- 
tur.  478. 

706.  Clorin,  rhonchus.  Clorinn,  fterto/ 
ronchos  edere,-  ruftuofos  fpiritus  ingemi- 
nare.  437. 

*Culchey  inteftina.  456. 

Clle ,  lacryma,  Cllen ,  lacrymari ,  in  fletum 
erumpere;  laciymas  effundere,  profundere; 
erumpentes   lacrymas   continere   non   poffe. 

458. 

Cludun,  folvi,  aufugere,  diffluere. 

Cdin,  chclin,  ulin,  fecundae.  496. 

*Cmpun,  ligna  fecare,  in  frufta  conci- 
dere.  404. 

*Cnu,  naribus  loquens.  462. 

Clmunn,  cadaver  ferali  linteo  involvere; 
findone  infuere  ad  fepulturam.  537. 

*CmtUlixn,  terram  refonare,  reboare,  re- 
mugire.  360. 

Clhn:  in  hoc  aut  illud  latus  incumbere, 
fe  vertere ;  in  hanc  vel  illam  partem  inclinare. 
C/ii»  anth,  poft  meridiem.  539    552. 

*Ciina, 


*Cuna,  palea.  402, 

Co,  aqua.  Co$ei,  liquidum,  fluidum  ef- 
fe.  Item  effe  fuccofum ,  fucco  plenum :  fpif- 
fum  non  eft.  Couixn,  faliva,  fputum.  £on, 
coln,  aquam  petere,  haurire,  afferre.  428. 

Cochimn,  refifto,  obfifto,  repugno,  con- 
tradico,  me  oppono.  Cochimtun,  mimum 
agere ;  geftum  alicujus ,  voces ,  mores  ri- 
dicule  effingere,  exprimere,  referre,  imi- 
tari.  464.  490. 

Cocoll,  radix  pro  colore  rubro.  417.  419. 
708.    Cocll. 

Cochin,  dulce,  fuave,  405. 

Codcod,  felis,  catus  ferus,  fylveftris. 

Codirx,   inguen,   panus   inguinis,    adenes. 

45i.  534- 

Codo ,  ventrofus  pepo.  409. 

Coel,  hafta.  531. 

707.  Cofque,  panis.  Cofquen,  panem  co- 
quere.  475.  476. 

Co$i,  fruftuum  perceptio.  Co$in,  co- 
%intun,  fruftus  colligere.  413.  414. 

CoiLau,  comitia.  CoUautun,  fermocinari, 
colloqui.  531. 

Coiam,  robur  arb.  399. 

CoiVia  ,  mendaciorum  architeftus ,  frau- 
dulentus ,  fycophanta :  totus  ex  fraude  & 
mendacio  compofitus.  Coillan,  coiflatun, 
mentiri.      Coillatuln,   mendacium  alicui  ob- 

j1- 


632  «Sfc     @     dfr 

jicere ,  exprobrare ;  mendacium  in  aliquem 
retorquere.  483.  485. 

Coinau,  cancer.  393. 

Coipo,  coipu,  lutra.  377.     • 

Coyolln,  relucere,  368, 

Coyue ,  arb.  399. 

Colcol,  fuftis.    528. 

Colchau ,  coltau ,  infe&a  aquatica.  Colchau 
cutan.  378.  535. 

Colhuachu,  crabro,  oeftrum,  388. 

Coli  coli,  afilus.  388. 

CoVietun,  femper  fitire;  undique  ad  bi- 
bendum  colligere ,  mendicare.  478. 

Collman,  aviculae  nondum  pennis  ad  vo- 
landum  inftrudae,  implumes.  389.  Itenu 
ftragulum,  veftis  ftragula  ex  meris  plumis 
contexta.  466. 

ColXd&a,  formica.  378. 

Colldudun,  metu,  timore,  formidine,  ter- 
rore  turbari,  obftupefcere;  vocem  faucibus 
haerere.  787. 

708.  Colpi,  fluvius  prope  Puren.  aqua 
pennata,  plumata.  466. 

Colu,  color  heluus,  ravus.  417. 
Comallhue,  ora,  fimbria,  limbus.  466. 
Comufn,  fura.  comtl/nn,  nervorum  rigor, 

45i.  535» 

Comun,  comutun,  intentis  oculis  aliquem 

intueri;  avide  oculos  in  aliquo  figere/  fixos 

aut 


aut  intentos  habere :  alicujus  confpe&u  de- 
le&ari.   440. 

Cona,  miles,  validus,  fortis;  viribus  & 
animo  praeftans.  531.  533. 

Conaln ,  graviter  contra  debitam  reve- 
rentiam,  urbanitatemque  peccare.  484. 

Concan,  paleae  manipuli  ad  domum  te- 
gendam;  te&um  illi  ftramineum  imponen- 
dum.  517, 

ConciiliLn,  expirare,  animam  agere,  ex- 
halare;  extremum  fpiritum  reddere.  537. 

Con,  fidus  amicus,  &  familiaris,  qui  illos 
faciat  de  omnibus  certiores;  &  ad  cujus  do- 
mum,  ubi  id  loci  pervenerint,  divertunt; 
&  ipfius  conlilio  omnia  agunt.  489.  832. 

Conn  ,  intrare.  conmn,  immittere,  503. 
518.  519. 

Coni,  filius  v.  filia  matris:  in  quo  diftin- 
guitur  a  votm ,  qui  patris  eft  filius.  yall,  yalln, 
proles,  procreare.  Comn,  parere,  Comln, 
gravidam  efficere.  comntu ,  privignus  uxo- 
ris,  coxxilhue ,  nidus  v.  locus  ubi  aves ,  galli- 
nae  fua  pariunt  ova.    coxxi  namun.  501.  504. 

535- 

Conue,  animal  laftens:  agnus,  363. 

Concull,  herb.  410. 

*Cocll,  flos.  419. 

Copahue,  fulphur.    353.  423. 

Copin,  murices,  tribuli,  aculei,  quos  ho- 

ftibus   arcendis,    offendendis   huc   illuc   per 

R  r  viam 


634  <ft»    &    e£» 

viam  fpargunt ,  difponunt.  copiah ,  hos  acu- 
leos  conficere.  copinclen,  infigi  vel  aculeum 
infixum  effe.  531. 

709.  Copin,  herb.  402. 

Copun,  pronus.  Item.  pronum  aut  plus 
quam  dimidia  corporis  parte  inclinata  ex 
fluvio  aquam  haurire ,  aut  inftar  canum ,  uti 
folent  Pehuenches,  bibere.  437. 

CopuUca,  puls,  pulmentum.  477. 

Coretun,  damnum  compenfare;  amiffa  re- 
cuperare,  recipere;  paria  facere.  563. 

Coru,  jus,  jufculum,  condimentum.  co- 
rikn;  corutun,  jufculum  praBparare.475.  354. 

Coyocho,  napi,  raparum  radices. 

710.  Cotxxr,  cotr,  torridum.  cotrnt  tor- 
rere.  476. 

Cobr,  covud,  genus  teftudinls  feu  domi- 
porta.  373.  377. 

Coven,    maicium   toftum,    torridum.   475. 

Coull,  herb.  402. 

Creuf  turdus,  ficedula.  387. 

Crf,  crdf,  ventus,  aura,  aer,  tempeftas. 
crdf  vemq/ei,  Euro,  vento  velocior.  343.  558. 
560.  XB.  Hic  multae  voces  redigendae  in 
meliorem  ordinem. 

Cuchi,  cuti,  pudenda  mulieris.  451. 

Cucu*  ava,  matris  mater. 

Cudall  cudall%  renes.  455. 

Ck- 


Cudan,  teftes,  tefticuli.  451. 

Cude,  cuye,  cu/e ,  yetula,  anus  (ls.  Vetu- 
lae  aegre  ferunt  vocari  cude  v.  cuye.  fed  pla- 
cet  cu/e  cu/e  pllu ,  decrepita. 

NB.  Cu/e  fumitur  nonnunquam  pro  cure, 
nupta.  cuden,  cu/en,  mulierem  fenefcere, 
confenefcere  Cudepra,  vetula  quae  nec  pe- 
perit,  nec  habuit  maritum.  495.  496.  514. 

Cuden,  fponfionibus  certare;  fponftonem 
facere;  fponQone  aliquem  lacelfere;  tantun- 
dem  fi  vicerit  fpondere.   563. 

Cudt,  lapis  fupra  quem  frumentum,  fal, 
&c.  manu  terunt,  molunt.  num  cudi,  lapis 
quem  ambabus  manibus  tenentes,  illique  in- 
cumbentes   molunt,   terunt,   tundunt.  520, 

Cudi  voro ,  fpina  dorfi.  454. 

Cudua.    pifc.  392. 

711,  Cudun,  cubo,  cubitum  ire.  cudmn, 
cudln,  cum  aliquo  cubare,  cubitare.  521. 

Cuchen,  cuten,   maicium  torridum.  475. 

Cue,  poma,  mala  terreftria  torrida.  cuen, 
illa  torrere.  475. 

Cuel,  limes,  confinium,  terminus.  555. 

CuellcueVLien,  aliquid  defiderare,  requirere. 

Cuicui,  pons,  cuicuipa$i,  tergum  tefti. 
430.  517. 

Culben,  runcatio.  culvenn  >  culbentun, 
runco,  erunco,  abrunco.  culvenhue,  runci- 
na.  404. 

Rr  2  CwUum, 


636 


«Sfc   @   d& 


Cu&um,  cuim,  arena.  430. 

Cuiiul,  cuytU,  carbo.  Cuyuln,  carbonarium 
negotium  exercere.  353. 

Cuivi,  olim,  antiquitus,  quondam,  apud 
prifcos,  quodam  tempore.  540. 

Culai,  dudum.    540. 

CuHe,  herb.  410. 

Cullcull,  buccina,  tuba  cornea.  562. 

CuVLum,  ventris  fluxus,  proluvies,  dy- 
fentheria.  Culluinn  ,  ex  dyfentheria  lan- 
guere.  535. 

Cpon,  mortuorum  corpora,  ad  videndum 
quo  quis  veneno  vel  veneficii  genere  fit 
mortuus,  aperire.  537. 

712.    Creu,  turdus.  387. 

Crin,  errare,  delinquere.  Item.  Fornica- 
ri»  Cridomache,  impudica  mulier,  lafciva, 
libidinofa,  vulgatse  ac  venalis  pudicitiae.  484. 
489.  493. 

Ctal ,  ktal,  ignis.  Ktaln,  ktaltun,  ignem 
accendere.  Ktalhue,  focus,  Mivu  ktalqeimi? 
quot  uxores  habes.  349.  354. 

Ctun  ,  cuchun  ,  exprimere  ,  premere , 
comprimere ,  conftringere :  undique  pre- 
mere,  Item  caricis  vel  paleae  manipulos  liga- 
re;  ad  domum  tegendam  conftringere.  432. 

517- 

Culen,  herb.  410. 

Cullin,  bona,  divitiae,  opes,  res  familia- 

ris, 


ris,  &  quidquid  quis  pleno  jure  poflidet. 
Item  folvere ,  fatisfacere ,  damnum  prsefta- 
re.    421, 

Culme,  inops  ab  amicis;  nullo  potentium 
praefidio  munitus;  orphanus,  egenus.  Item 
avarus.  Cultne  Hninca,  Hifpanus  avarus,  item 
qui  quaeftu  ducitur;  lucrum  &  compendium 
quaerit;  omnia  ad  fuum  commodum  &  lu- 
crum  vertit,  refert,  revocat.  Item  faftio- 
fus.  Huinca  culme,  Indus  adhaerens  Hifpa- 
nis.  culmen,  elfe  inopem,  &c.  531,  483. 
484.  487    488. 

713.     Culpemn,  delirare,  defipere.  5*35. 

Culpeu,  vulpes  major.  373. 

Cultunca,  tympanum.  562. 

Cum,  ruber,  rubens.    cumn,  rubere.  417. 

Cuniln,  commiferatione  tangi;  mifericor- 
dia  moveri.    486. 

Cunuval ,  orbus ,  orbatus  parentibus , 
pauper.  498. 

Cuniun,  periculum.  531.  533. 

Cuna/chn,  torrere  herbas.  536. 

Cunarquen.  474. 

Cunquen ,  chorea ,  quam  Indi  ab  Hifpanis 
quondam  didicerunt.  561. 

Cupln,  leviter  amburere.  354. 

Cupd  ,  immundus  ,  fordidus  ,  fpurcus , 
foedatus,  inquinatus.  cupdn,  cupudclen,  effe 
immundum,  &c.  515, 

Rr  3  Cu- 


Cupiln,  tondere,  decurtare  458. 

Cura ,  lapis ,  faxum ,  petra.  curantu,  faxe- 
tum.  curatun ,  lapidibus  aliquem  petere,  ap- 
jjetere/  lapides  in  illum  jacere,  conjicere. 
Curaca,  ita  olim  appellabantur  Caciquiorum 
filii ,  qui  honefte  ab  Hifpanis  educati ,  bo- 
nisque  moribus  inftru&i,  fuis  praeficerentur. 
425,  426.  427. 

Curarl,  coralium.  469. 

Cural$e,  pupilla.     cural%e  cutan,  albugo. 

439* 

Curatn,    ovum.      curamn,    ovum    parere, 

390.  391.  474. 

Cure ,  uxor.    curetun ,  uxorem  ducere.  504. 

Qui   ducit  uxoremf  obligatur   folvere   con- 

fanguineis  futurae  uxoris;  &  primo  loco  pa- 

rentibus;   deinde  patruis   &  avunculis/   de- 

mum  fratribns,  quamvis  non  femper  ftatim, 

nec   una   folutione,    nec    in   eodem   genere 

mercis;   fed   aliquando  permutatione ;   alias 

dando  frena,  calcaria,  veftes,  equos  &  hos 

nonnunquam     ephippiatos ,     phaleratosque ; 

&  hoc  folutionis   genus   vocatur   queyutun: 

alias   folvunt   vaccas,    oves,   boves/    atque 

haec  folutio  nominatur  mavutun.    Contra&us 

autem,    quando   uterque   &    vir  &   foemina 

confentit;   appellatur   gapin,    qapiln,   gapi- 

tun.      Quandoque    parentes   contrafhun   fa- 

ciunt;    nonnunquam    vir    foeminam    confen- 

tientem  occulte  ac  Parentibus  infciis  abdu- 

cit: 


cit:  vel  parentes  folum  coadli  dant  confen- 
fum:  nihilominus  II  pater  abfolute  contra- 
dicat ,  obftet ,  repugnet  /  filia  reftituitur. 
807. 

Curencany  volutari.    367. 

Curiy  urtica.  412. 

Curtifia,  pileus,  pileum.  entu%e  mi  cur- 
tifia,  depone  pileum.   466»  468. 

Curu ,  nigrum.  curii  Patiru ,  P.  Miffiona- 
rius  v.  Religiofus  Societatis  JESU  propter 
veftem  nigram.  curix  cahuin,  epulum  fune- 
bre.  curun ,  nigrum  effe,  curutun ,  curuln , 
colore  nigro  tingere,  imbuere:  vefte  nigra 
indui.  417    419. 

Cutafn ,  cucha/n.  474,  cochayuyum  toftum. 

714  Cutany  aeger,  aegrotus,  languidus: 
dolor,  commiferatio.  cutann,  in  morbum 
incidere  ;  morbo  corripi ,  teneri ,  affici , 
confici ,  affli&ari ,  premi ,  opprimi ;  dolo- 
rem  pati.  cutanien,  mifericordia  moveri; 
condolere;  commiferatione  tangi,  486.  cu» 
tanduamn ,  angi ,  afflidlari ,  dolore  affici ;  in 
ludu  effe;  lugere,  contriftari;  difcruciari 
animi  dolore:  poenitet,  piget.  cutancaun, 
defatigatio,  moleftia,  damnum  emergens, 
quod  quis  paffus  eft  vel  ipfe  in  perfona  pro- 
pria,  aut  re  fua;  vel  ipfa  res  fua  e.  g.  fa- 
mulus,  equus,  &c.  487.  525.  534. 

Cutu>  cottu,  naevus,  naeviculus,  462. 

R  4  Cuu 


640  S&     $     Jg. 

Cuu,  manus,  brachium.  448« 

Cubn,  capere  ex  proprio  vel  alieno  peri» 
culo  documentum;  fatigari,  defatigari,  las- 
fari.    366. 

Cuburx ,  res  calida ,  feu  calefa&a  ad  ignem, 
ut  aqua,  vinum.  cubunclen,  calefieri.  cu- 
bxinln,  calefacere.  428.  476, 

Cubillcan,  argillam  coquere:  incendere, 
inflammare  ferrum,  ut  fiat  ferrum  candens 
&  inflammatum.  567. 

Cubull,  conchae  marinae  &  quodcunque 
aliud  marinum  e.  g.  pifces,  herbae  ut  cocha- 
yuyum,  luchium,  &c.  Item.  omnis  caro  co- 
meftibilis.  393.  455. 

Cubix/luunn,  titubare,  haefitare,  loci  & 
fermonis  infolentia  moveri,  perturbari,  ideo- 
que  dicere  quid  pro  quo.  484. 

*Cunu,  terra  humida.  430. 

Cude,  canna  incenfa,  vel  lignum  ardens, 
aut  titio  incenfus,  quo  tanquam  lumine  aut 
face  illuminant.  cixdetun ,  canna  incenfa  illu- 
ftrare;  lumen  praebere.  351. 

715.  Cixdemallin,  nitedula,  cicindela,  no- 
ftiluca,  lampyris.  388.  351.  429. 

Cudehue,  lapides  virides  Indorum  unio- 
nes,  gemmae,  margaritae;  quibus  pro  com- 
miffo    homicidio    folvunt,    fatisfaciunt.    426. 

CixQa,  genus,  progenies,  ftirps,  fami- 
lia,  gens.     Item  cognomen,  quod  mutuan- 

tur 


*»$<#»  641 

tur  a  volucribus,  quadrupedibus ,  ferpenti- 
bus,  pifcibus,  lapidibus,  &  quacunque  re 
alia  animata,  inanimata.  Haec  cognomina 
plerumque  imponit  pater  hoc  modo:  pri- 
mo  attendit  ad  nomen  feu  cognomen  fuae 
Cuop  feu  familiae  ac  ftirpis.  e.  g.  habet  quis 
pro  cuga  cognomen  Hueque,  aries  Chile- 
nus ;  confiderando  igitur  adjundla ,  pro- 
prietates,  &c.  alium  ex  filiis  vocat:  Z*V2- 
hueque ,  aries  albus;  alium  curuhueque,  aries 
niger;  alium  neculhueque ,  aries  currens; 
alium  llauvulemu,  umbra  fylveftris;  quia 
aries  praefertim  aeftivo  tempore  dele&atur 
umbra  arborum  &c.  Alter  pro  cuqa  habet 
pa$i,  Leo.  Ergo  ex  filiis  appellat  alium  Vii- 
ta  pa$i,  Leo  magnus;  alium  Loncopaqi,  ca- 
put  leonis;  alium  Huilipa§i,  unguis  leonis; 
alium  Huaiquipa$i,  Leo  haftatus;  &c.  Quan- 
do  plura  cognomina  concurrunt  5  cogno- 
men  cug(B  folet  poni  ultimo  loco;  quam- 
vis  non  femper;  fed  colligendum  eft  ex  ad- 
junftis.  Cognomina  mulierum  plerumque 
funt  ridicula,  hinc  illa  manifeftare  erubefcunt. 
Etiam  fuis  Patribus  Miflionariis  imponunt 
cognomen  alicujus  ftirpis;  eumque  ftirps 
illa  inter  fuos  cognatos  numerat,  &  veluti 
fuae  ftirpi  infertum.  Mihi  impofuerunt 
Huaiquilafquen*  Huaiqui,  lancea/  eft  cogno- 
men  ftirpis,  &  mihi  datum  quod  fim  pro- 
cerioris    ftaturae.      lafquen,    mare;    quia  il- 

R  r  5  lorum 


64*  <&     @     e&» 

lorum  refpectu  fum  ultramarinus.  496.  497, 

Cu$tn ,  fordidae  conditionis  homo  ;  e 
vulgi  faece ;  terrae  filius ,  abje&us ,  neglec- 
tus,  inutilis.  cuqtnn,  efle  abje&um,  inuti- 
lem.  498.  514. 

Cuqpn,  tactu  afperum,  fcabrum  elfe.  515. 

Cuqtrcun,  refirigerare.  431, 

CutHuu,  mirifice  confpe&um  alicujus  de- 
fiderare;  efierri  ftudio  videndi  aliquicL  486. 

Cuicai  ,  perlucidum ,  pellucidum ,  per- 
fpicuum,  diaphanum.  418. 

Cuyen ,  luna,  tempus.  acui  ni  ciiyen,  jam 
venit  ipfius  tempus ;  nunc  tempus  eft ,  ut 
ipfe.  item.  jam  obiit/  jam  finitum  eft  ipfius 
vitae  tempus:  venit  fuprema  dies,  hora  ul- 
tima,  finem  vivendi  fecit.  334.  542.  543. 

Oiilu,  res  molefta,  deformis,  ingrata, 
difplicens,  inamoena.    515. 

Chimin,  voces,  geftus,  aAiones,  curfi- 
tationes,  gefticulationes  MacAiorum  quan- 
do  medicantur:  &  aut  fingunt  aut  revera 
accidit  eas  ( macki  ordinarie  funt  mulieres ; 
calcu  viri )  a  doemone  poffideri.  536. 

Cxximtun,  cibo  vel  potu  fubvenire,  fuo 
currere;  cibaria  filiis,  confanguineis ,  fa- 
mulatui  afferr* ;  annona  alios  fublevare.  476. 

CvJa,  tria.  545.    item  canna.  402. 

716. 


7i  6.  Cixlxxmn,  dormientem,  fomniantem 
loqui,  obambulare,  &c.  437. 

Cixlbu,  anas  minor.  384. 

Cixlco,  quafillus.    520. 

CixUa,  fodalis,  contubernalis.  514. 

CixUai,  arbor,  cujus  cortice  utuntur  ad 
lavandum.  cixUaitun,  hujus  arboris  corticem 
ad  lavandum  adhibere.  400   432. 

Cixllcan,  immergere.  432. 

C<xMe  ,  cbUen ,  lacrymae.  ciUenn ,  lacry- 
mas  fundere.  458.  706. 

Cixllin ,  collineare,  dirigere,  intendere, 
fagittam  mittere.  item.  Veneficiis  aliquem 
petere,  appetere.  484.  420.  422. 

Cixllman,  lambere.  370. 

Chlfaitun ,  fupplantare  aliquem ;  pede 
fuppoflto    ad    terram    impellere,     dejicere. 

497-  532. 

Cixlpo,  chllpu,  turtur.  386. 

C&VLumn,  faciem  lavare.  432. 

Cixlmedun,  luxatum  effe.  534. 

Cxxlui,  phafeolus.  408. 

Cixme,  bonus,  probus,  honeftus,  prae- 
clarus,  falvus,  incolumis,  integer.  cixmen, 
effe  bonum.  cixmelcan,  benefacere;  benefi- 
cia,  officia  in  aliquem  conferre;  aliquem 
honorifice  excipere;  liberaliter  habere,  tra- 
Aare;  omnibus  officiis  profequi,  ctimentun, 
cibum  fapere;  effe  fuavem,  jucundum; 
magnam     ex     eo     voluptatem     percipere; 

cibi 


<M4  *&>&<& 

cibi  faporem  gratifflmum  effe.  480. 
482. 

Cixmarca,  pifc.  392 

Cixmpall,  capulus*  manubrium.  564. 

Cilmpem  ,  ftultus  ,  fatuus  ,  imprudens , 
ftolidus,    infipiens,   inutilis,  vecors,  483. 

717.  Cunchan,  par  cum  alio  facere;  cum 
pari  componi;  parem  illi  adjungere.  567. 

Cixna,    feftio,    fcifflo,    fciffura.    534.   402. 

Ctmtixn,  cunten,  fecundo  flumine  naviga- 
re.  558. 

Cixntan,  cixnchan,  jugum  boum.  cixntaln* 
364. 

Cixnatun,  prendere,  prenfare,  prehen- 
dere,  tenere;  manum  manu,  digitis  digitos 
capere.   449. 

Cixnal,  rete.   395. 

CUnapan,  aliquem  ut  adiit,  veniat;  vo- 
care.  Item.  venire,  praefto  effe.  cixnapamn, 
venite,  adefte,  101.452   453. 

Cixne,   gemellus,   geminus.  501. 

Cixni,  pravus ,  diftortus ,  pravis  *  &  cor- 
ruptis  moribus.  483. 

Cuxxi ,  domus  ex  meris  arborum  ramis; 
quas  extruunt  ad  excipiendum  P.  Mifflona- 
rium;  &  ad  fua  comitia  vel  convivia  cele- 
branda.  517. 

Cixntal,  vifcus.  568. 

CixnXo ,  claudus.    cixnion,  claudicare.   cixn- 

\o 


to  malal,   feps,  feptum  ex   lignis   transver- 
fis,  quae  palis  ereftis  funt  lmpofita.  413. 

Chpa.  56.  57.  453. 

Cupan,  venire.     cupaln,  afferre.   94.  366. 

452   453. 

Ciipl,  tigna  &  trabes  domus  inter  fe  com- 
milfa.  ciipln,  tignis  &  trabibus  domum  ru- 
dem  informare.  cixplhue ,  certum  cunarum 
genus ,  in  quibus  mater  prolem ;  ipfas  au- 
tem  cunas  fafciae  beneficio  ex  capite  poft  ter- 
gum  pendentes  portat.  517.  520. 

Ciiquirn,   fonare,   audiri,   ftridere.   421. 

Ciitu.    290:  23. 

C&run,  foror  uxoris.    504. 

Cixunn,  cixumen,  pergere,  profequi,  in- 
cepta  perfequi/  inchoata  peragere.    260. 

*Ciili,  hamus.    cixlin,  hamo  pifcari.  395. 

718.  D. 

Dafcan,  clava,  fufte   contundere.   528. 

Dahue ,  quinua.    407.  414. 

Dahuell ,  faex  ,  fedimen  ,  fedimentum , 
craflamen,  craffamentum.  429. 

Dalca,  linter.    557. 

Dallian,  gloriari  de  rebus  turpibus,  in- 
honeftis,  obfccenis,  flagitiofts.  490. 

Dallquin,   viam  monftrare,  docere. 

DaRun  ,  rumufculus ,  commentum ,  do- 
lus,  fraus.  item.  rumores  ultro  citroque  de- 
ferre;  rumufculos  fpargere.  483.  484. 

Dam- 


6+6  <&     &     e&» 

Damckun,  ramtun,  quaerere,  interroga- 
re.  4.  526. 

Damen,  damentun,  moechari  virum;  ma- 
trimonii  fidem  violare;  ad  alienum  torum 
impudice  adrepere;  adulterii  flagitium  ad- 
mittere.  483.  490. 

Dami,  ftorea,  teges.  520. 

Damun,  terram  pala  vel  alio  inftrumento 
attollere,  levare,  in  altum  tollere.  567. 

Dane,  nidus.  danen,  danetun,  nidifica- 
re,  nidum  facere,  fingere,  conftruere.  390. 

Dapin ,  liberaliter  aut  commode  aliquem 
habere,  tractare:  laute,  magnifice,  perhu- 
maniter  accipere,  excipere;  honorificentis- 
lime  appellare.   518. 

719.  Dapilln,  carduos  terra  condere,  te- 
gere,  obruere.  413. 

Daqueln,  aliquid  alicui  injungere,  man- 
dare,  commendare,  committere;  onus  im- 
ponere;  negotium  aut  Provinciam  illi  dare; 
curam  illi   delegare,   demandare.  421.  526. 

527. 
Daultu,  cammarus.   393. 

Dcon,  mcon,  413.  gluma. 

Dchxan,  indicare.     dchiihue ,   index.   448. 

449. 
Deat   filia,   confanguinea ,    virgo   nubilis, 

viripotens,  aut  matura  viro  &  nuptiis  tem- 

peftiva , 


pefliva,  cujus  curam  habet,  fufcepit,  in  fe 
recepit.    514. 

Dechun,  fores  repagulis  claudere,  firma- 
re,  munire.  item  fulcire;  fuftentaculum , 
fulturam  apponere.    518. 

Deftun,  hominem  capere,  tenere,  ap- 
prehendere ;  manum  illi  injicere  ;  in  carce- 
rem  conjicere,  mittere,  ducere,  condere. 
528. 

DeqJLl,  phafeolus.   413. 

Deixm,  dulce,  fuave  ad  guftum;  guftatu 
jucundum;  gratiflimi  faporis  cibus,  fapi- 
dus.  405. 

Deuix,  mus.  373. 

Deican,  fcarifico;  cutem  leviter  incidere; 
fcarificatio    536 

Dencho,  herus,  dominus.    498.  518. 

Dencholen  ,  renXolen  ,  imminere  ,  fupra 
caput    efle:    unum    fuper    aliud    confiftere. 

452- 

Denupran,  fpongiofum  effe:  in  fpongiae 
morem     aliquid     turgefcere ,     intumefcere. 

413. 

Deu,  deuma    281.  287. 

Deun ,  cum  verbali  idem  eft  quod  aftum , 
peraftum  eft  :  a&a ,  finita  res  eft :  finis. 
deui  tcun,  tempus  ferendi,  feminandi  prae- 
teriit.  deui  ni  moqen,  animam  egit;  fabu- 
lam  vitae  peregit;  diem  fuum  obiit;  vita 
funftus  eft:  at  absque  verbali  (ignificat  con- 

tra- 


648  <S&     $     Jfr 

trarium.  deui  ta  m  quetaial,  tempus  eft 
arandi.    543. 

Deuman ,  abfolvere  ,  conficere ,  finire. 
deuentun,  penfum  abfolvi,  peregi;  nume- 
rum  dierum  complevi. 

Deuman  Ognificat  etiam  confumare  copu- 
lam  carnalem.  532    567.  569. 

Devix,  paulo  plus;  quod  nonnihil  exce- 
dit  ftatum  communem,  vulgarem,  ufita- 
tum,  frequentem,  quotidianum.  item.  au- 
fiarium  ,  additamentum  ,  fupplementum, 
appendix.     deviin,    fic   effe.   461.   551.   552. 

554.  556. 

Deuin ,  mons  Ignivomus ,  flammivomus, 
item.  Andes  feu  montium  Chilenfium  fe- 
ries;  ac  longum  perpetuumque  horum  mon- 
tium  faepe  aequalium  dorfum.  351. 

Dqpll.  olla.   520. 

Dqp  dqamiUa,  Divina  Divine!  ludus  qui 
luditur  hoc  modo:  Indus  deligit,  feligit, 
excogitat  quam  vult  vocem ;  hujusque  vo- 
cis  primam  duntaxat  fyllabam  manifeftat,  ut 
inde  totam  vocem  conjiciant.  Sic  autem 
exorditur:  dqa  dqai  miUa  inei  n*  quimal: 
&  mox  dicit  primam  fyllabam:  lllis  qui 
errant  refpondet  quin/uy  illi  qui  alfequitur 
tute.  Licet  autem  illis  qui  conje&antur,  in- 
terrogare,  ubi  locorum  fuae  vocis  fignifica- 
tum  degat,  idque  hac  phrafi:  cheu  tnlei? 
refpondetque  huenu ,  fi  in  coelo ;  lemu ,  fi  in 

fylva ; 


fylva/  leuvu,  fi  in  fluvio;  lafquen,  fi  in  ma- 
n,  &c.    cunen,  abeffe,  defiderari.    563. 

720.  D$u,  res,  vox,  fermo,  negotium, 
circumftantia ,  novitas.  516.  du$un,  homi- 
nes  loqui;  aves  cantare;  animantia  quirita- 
re ,  indnimata  fonare.  d$u  v.  duguien,  grun- 
nire,  ogganire,  obtre&are.  duqupen,  du- 
Qunman ,  intercedere ,  commendare ,  loqui 
in  favorem.  duquln,  loqui  facere;  pulfare 
campanas;  canere  fidibus;  calamum,  tibiam 
inflare  ;  tuba  canere  ,  &c.  dqul ,  d§ulu , 
dqulvoe,  venefici,  vates,  divini,  harioli 
quos  confultant  de  rebus  perditis;  quis 
damnum  intulerit,  mortem  caufaverit?   514. 

Dichon,  filum  inferere.  item.  iftus  pun- 
Aim  mfligere;  pundifti  ferire,  percutere, 
confodere,  transverberare.  473    532, 

Di%e,  feorfum,  feparatim.  digen,  diqe- 
len,  remotum,  feparatum,  disjunftum,  dis- 
fitum  effe.  diqeln ,  feparare ,  fejungere ,  fe- 
cernere,   fegregare,   removere  482.   544. 

Dihuen,  focius,  comes,  commilito,  col- 
lega  ,  convi&or  ,  confervus ,  fodalis ,  con- 
tubernalis.     dihuexm,  comitari,  effe  focium, 

&c  452. 

dillu ,  fulcus.  dillun ,  fulcare ,  lirare ,  ful- 
cum  imprimere  413. 

Dimin,  dimitun,  aliquid  percenfere,  per- 
currere.  item,   memoria  aliquid  repetere ;  in 

Ss  me- 


65°  ^fc»   $  «jBS» 

memoriarn  revocare.   404. 

Dhu/n.  dhu/tun9  vindemiolam ,  &c.  re- 
petere;   vindemiae   reliquias  legere.  413. 

DiVLe*  cicada.  3S7. 

Din  ,  ditun  ,  attingo  ,  contingo  ,  affe- 
quor  ,  coniequor  :  adipifcor  f  confequor  f 
obtineo ,  nancifcor.  404. 

Dicumn*  explorare,  difcutere,  experiri, 
delibare,  guftare.  526.  527. 

Dhm  maniHL  347. 

7^1.    DIOS*  vox  Hifpana  accentu  in  ul- 
tima,  latine  DEUS,  ubi  XB.  1.)  omnes  vo- 
ces,  quae  non  funt  merae  Chilenfes  vel  In- 
do-Chilenfes ;  efle  vel  Linguae  Quichuae  feu 
Peruvianae;    vel  Hifpanicae;    quia   haitenus 
cum  his  tantummodo  nationibus  habuerunt 
commercium:    adeoque    quod    fint  Hifpani- 
cae,   more  Hifpano   pronuntiandas  efle;  ac 
idem  eft  de  litteris  ch,  II,  c,  &c.    quae  ut 
apud  Hifpanos  pronunciari  debent,  ut  alibi 
dictum  il  1.  &  fequentibus.    2.)    Indos  Chi- 
lenfes  non  habere  vocem ,  quae  teneat ,  com- 
prehendatve      totum      fignificatum      vocis 
DEUS-      Habent    quidem   nomina    aliqua- 
rum  caufarum  univerfalium  in  uno  vel  alte- 
ro   genere;    fed  non   caufae  univerfaliflhnse 
&  in  omni  genere,  &  quidem  caufae  folius 
&   unicae,    praeterea   dicunt   efle   vel  fuifle 
meros  homines;  aut  alia  quaedam  feu  ani- 

mata 


mata  feu  inanimata.  E.  g.  §en  Huenu,  qui 
moderetur  ac  gubernet  aerem,  nubes,  plu- 
vias.  §en  piru,  qui  in  vermes  poteftatem 
habeat  :  $en  co,  qui  fontes  confervet,  &c. 
Vocant  etiam  PiHan,  cui  attribuunt  majora 
&  infolita.  E.  g.  fulmina,  tonitrua,  Terrae 
motus,  inundationes ,  &c.  At  vocem  quae 
omnino  refpondeat  voci  DEUS  nullam  ha- 
bent,  ideoque  hac  femper  utendum  erit. 
498.  500.- 584.  585.  651.  658. 

Diuca,  avis.    383. 

Dllif,  aflulae,  fchidia  orum.  dllifn,  aflu- 
las  colligere,  conficere.  403. 

Dmn,  rmn,  mergi,  demergi,  fubmergi. 
item.   fubfido,  fubfideo.  431. 

Dqmn.   626.  527. 

Dollcun,  nuces  frangere,  enucleare;  le- 
gumina  e  putamine  extrahere.  408. 

Dto ,  dcho ,   412.  herba.      doi  v.  iod.  756. 

Domo,  domu,  foemina,  mulier.  dotno  cal, 
bona  lana.  item.  uxor.  td  m'  domo  tva>  haec 
eft  mea  uxor.  12.  504.  514. 

Dclln,  dciiitn,  volutare;  volvere  fe  in 
aliam  partem;  in  aliud  latus.  452. 

Duam.  56.  57. 

Duam,  intelledus,  memoria,  voluntas, 
confenfus ,  cogitatio ,  propofitum ,  nego- 
tium,  neceflitas.  duamn,  egeo,  indigeo, 
opus  eft  mihi.  duamtun,  recordari,  memi- 
nifle.       duamclen  ,    fum .  fufpenfus ,    anceps , 

Ss  2  in- 


65*  <&»    @    e*£» 

incertus,  folicitus.  item  effe  cogitabundum, 
meditabundum ,  confideratum ,  prudentem, 
circumfpe&um.  480.  482.  522. 

Duilln,  ruiiln,  quatio,  batuo,  mifceo, 
permifceo,  confundo.  476. 

DuUin,  apes.  misqui  duVdn,  mel  apum. 
388. 

DuUun,  eligo,  deligo,  feligo.  532. 

Dumin,  obfcuritas,  tenebrae,  caligo.  du- 
minn ,  duminclen,  effe  obfcurum;  no&em, 
caliginem   offundere;    obfcuritatem    afferre. 

3*3     539- 

Dupen,  flagito,  poftulo,  peto.    item  ex- 

actor  oris.  526 

*Demucan,  in  capite  pulices  &  pediculos 
expifcari,  ad  necem  quaerere.  378. 

Duque,  palmus  major,  fere  dodrans.  555. 

Dvdlui,  lumbricus.  376.  378. 

722.  E. 

E.  119.  124.  150. 

Ea%  adverbium  confirmativum ,  &  ex- 
hortativum,  cum  pin  eft  concedo,  affirmo, 
confirmo ,  confentio ,  admitto :  poftulatis 
annuo;  precibus  cedo;  permitto.  482.  item. 
aeftimo.  eapilaen ,  me  contemnis  ,  defpicis ; 
jam  tibi  vilis  fum.  286.  485   499.  660. 

Echel ,  cibi  reliquiae,  fragmenta.  475. 

Echiun,  fternuo,  fternuto,  fternutatio; 
fternutamentum.  443. 

Ecull, 


Ecull,  veftis.  ecuUn,  veftem  conficere. 
466. 

Ecun,  interpellare  /  lilentium  alicui  im- 
ponere;  aliquem  mutum  &  elinguem  redde- 
re.    item.    obturbari,  haerere.  526. 

Edm,  gingiva.  442. 

Eu!  interj.    293. 

Eie ,  teye,  ille.    eieu,  illuc.  19.  23. 

Eimi ,  tu.  13.  14. 

Eiun ,  evitun  ,  eyutun ,  queror ,  conque- 
ror,  lamentor:  queftus  edere,  ciere;  que- 
relas  jacere ,  effundere  /  querimonias  ja&are. 
487.  666. 

Elcan ,  cuftodire  ,  fervare  ,  confervare, 
abfcondere ,  recondere ,  occultare ,  celare , 
abdere ,  tegere  ,  condere ,  recondere.  elca- 
piuquen ,  fecretum  fervare ,  arcanum  conti- 
nere.  elcaqpchi,  clam,  fecreto,  remotis  ar- 
bitris,  occulte,  ex  occulto,  furtim,  clan- 
culum,  abdite,  obfcure,  latenter.  421.  460. 

491. 

723.    E$u.  7.  22.  23. 

Egn.  8.  21. 

Eimu,  vos  duo.  15.  16.  25. 

Eimn,  vos  plures.   17.  25. 

EiQirciin,  fle&i,  infle&i,  plicari,  com- 
plicari.  404. 

EUa  ela  ,  malum  ,  vitiofum  ,  fcedatum , 
corruptum,  vitiis  affeftum.     eUan,  effe  ma- 

Ss  3  lum/ 


654  4jfc     $     J& 

lum;  infortunium,  fatale  malum  incurrere. 
^lla  hueni,  puer  inutilis,  parvae  expe&atio- 
nis.  ella  d$u ,  ella  que  d$u ,  miferia ,  aerum- 
na,  moleftia,  calamitas.  eUa  eVLan,  medio- 
criter  fe  habere;  mediocritas :  modice.  e\\a 
eWape;  ella  avupe  veichi  curam,  mediocriter 
coque  ifta  ova ,  nec  nimis  mollia ,  nec  nimis 
dura.  476.  478.  497.  550. 

EVLomn,  eWodn,  apparere;  os  fuum  often- 
dere/  de  feneftra  profpicere.  440.  441. 

EWcun,  bona,  res  familiaris,  haereditas  a 
majoribus  feli&a.  537.  538. 

Eln ,   ponere  ,   locare ,   collocare ;   aliquid 

alteri     committere ,     mandare ,     injungere , 

commendare:   fide  ac  praefidio  alicujus  uti. 

eimi  elaeimi  vachi  d§u ,  tibi  hanc  rem  com- 

mendo.    item.    rata  portio,  pro  rata  parte, 

pro  rata  portione.     inche  quechu  elan\  eimi 

meli,  ego  ponam  quinque,  tu  quatuor.    eU 

valn,   alicui   aliquid   cuftodiendum,    fervan- 

dum ,    reddendum ,    relinquere ;    aliquid    a- 

pud   aliquem   deponere.      elval,    depofitum. 

eld%un ,  mandata ,  facienda  relinquere  ,   in- 

jungere,    committere.     item.     eln,    fepelio, 

humo  ,   tumulo  ;   humo  corpus  condere  ;  fe- 

pulturae  mandaje;  terrae  reddere;  fepultura 

afficere;    in   fepulchrum   inferre,   humo   in- 

je&a  tegere.     eltun,  tumulus,  fepulchrum. 

puixllil,    idem.    a  puiiYLin,  &  hoc  a  puuUi, 

terra;  quod  quando  aliquem  fepeliunt;  fan- 

dapi- 


*fc     ®    <»  655 

dapilae  terram  injiciant.  Solet  autem  fanda- 
pila  effe  linter  vel  una,  vel  duae  linteres,  al- 
tera  alteri  fuperimpofita;  &  in  circuitu  fep- 
tum.  Sandapilam  Caciquii  alicujus  primarii 
non  humo  condunt  omnino/  nec  prorfus 
terra  injefta  contegunt;  fed  aliquatenus  fo- 
ris  relinquunt ;  &  equarum ,  quas  in  fola- 
tium  defun&i  occidunt,  earumque  carnes, 
adipem,  inteftina  inter  funus  profequentes 
dividunt,  pelles  ita  fuper  transverfas  perti- 
cas  ad  utrumque  latus  collocant ;  ut  eminus 
vifae,  equi  vivi  videantur.  526.  527.  532. 
537.  elun,  diverfari,  diverto.  item  hofpi- 
tium ,  diverforium  493  494.  ellihuen ,  ven- 
trem  exonerare ;  recedere  ad  requiOta  natu- 
rae;  latrinam,  foricas  requiro.  458.  elmen , 
confumare  altum  venereum.  496.  elpa,  ge- 
nus,  progenies,  pofteritas,  ftirps.    183.  526. 

724.  Elun  ,  dare  ,  praebere  ,  largiri,  do- 
nare,  liberaliter  erogare.  elupiuquen,  fua 
arcana,  fecreta  manifeftare ,  patefacere,  de- 
tegere ,  aperire ,  prodere  ,  edere  ,  manife- 
fta  facere.  eludqun,  dare  mandata  alicui  ad 
aliquem.  item.  mandata  ferre ,  perferre , 
mandata  exponere  ,  referre ;  cum  mandatis 
venire.  citme  nemel  eluen ,  monitum ,  admo- 
nitionem,  conlilium,  fententiam  vel  quid 
ejusmodi  me  edoceas  velim;  in  memoriam 
mihi  revoca;  aurem  mihi  vellas  opto,  per- 

Ss  4  opto. 


656  «Sfc     &    «#• 

opto.  421.  443   444.  460.  490. 

Em,  ema   293.  662.  671. 

Empadn,  empalln,  incurvari,  effe  incur- 
vum ,  incurvatum.  empalcun.  452. 

Empeln,  tollutari  greffu  equi;  equo  tol- 
lutim  incedere.  item.  equo  fuccuffore,  fuc- 
cuffatore  vehi.  366. 

Entifn,  pedum  digitis  infiftere.  452. 

Encon ,  encopran ,  encolpran ,  econ ,  fcan- 
dere,  afcendere,  confcendere,  fubire  uno 
faltu.  item.  quadrupedis  in  modum  furfum 
repere;  in  altum  prorepere;  fcandere  in 
fubre&um  &  manuum  &  pedum  beneficio, 
fubfidio,  auxilio.  452. 

Entf  claudus;  altero  vel  utroque  pede 
captus,  debilis.     entfnt  claudico  463. 

Entin ,  fame  deficere  ,  perire ;  inedia 
cruciari;    &    cibi   penuria   confici,    enecari. 

476. 

Entun ,  promo  ,  depromo  ,  expromo , 
produco  ,  profero  ,  educo  ,  elicio  ,  eruo : 
effodio  ;  adimo  ,  detraho  ,  aufero  ,  tollo , 
demo,  extorqueo,  evello,  revello,  refigo, 
extirpo,  radicitus  eruo,  convello,  exundo, 
furor,  furripio,  depeculor,  expilo.  itenu 
penfum  abfolvere  ,  peragere  ,  conficere» 
entun  m  kdau ,  peragenda  peregi.  entuma- 
num ,  fatisfa&io.  entutun  taxxi  cullin ,  pignus 
redemi;  ex  aere  alieno  emerfi;  creditoribus 
fatisfeci;    debitum   folvi.      entuln,   declaro, 

ex- 


«S&    &   JSf  657 

explico ,  expono ,  explano ,  aperio  ,  expri- 
mo,  ediffero,  interpretor:  loco  obfcuro  ac 
difficili  lucem  affero,  adhibeo.  421.  422.  571, 

725.  Enadtcun,    leviter    amburere.     354. 

475. 
Enum,  calidus.     enumn,  caleo.     enumln, 

calefacere,  fovere.  352.  354.  424. 

Eonn,  eoncun,  tuffire.  535. 

Epe,  ape,  pene,  fere,  prope,  propemo- 
dum.  286  404. 

Epeu,  fabula  anilis,  commentum.  epeun, 
ejusmodi  narrare.  526. 

Epu,  duo.  epunple,  utrobique.  epunma, 
bini.  epun ,  effe  duos ;  habere  duo.  epui  ta 
ni  piuque ,  eft  verfutus ,  vafer ,  verfipellis ; 
aftu,  fraudibus  agere  folitus.  483.  545.  550. 

Eun,  eumn,  enumtun,  do,  vendo,  ve- 
nundo,  alieno,  diftraho,  mancipo.  421. 

Eucalihue  ,  triftitia  ,  mceror ,  moeftitia 
propter  bonum  abfens.  eucalihuen,  mcero- 
re ,  triftitia  affici ;  dare  animum  moerori 
propter  dile&i  abfentiam.  586. 

Etncun ,  etntun ,  infirmum ,  aegrum ,  aegro- 
tum,  languidum  queri,  conqueri,  lamen- 
tari;  queftus  edere,  ciere.  535. 

Ehuin,  fila  decuffato  ligno  convoluta.  472. 

Etipu,  fttapes.  366. 

726.  G. 
<Ba  295. 

Ss  5  ga- 


658  ^     $     «#» 

gacan ,  cochlea ,  antlia  haurire  aquam  f 
fentinam.  557. 

§adu,  radices  comeftibiles.  476. 

QaQarcun,  ramos  ab  arbore  cum  ftrepitu 
divelli ;  ramum  ex  arbore  cum  fragore  de- 
truncari.  403. 

Qahuin,  hortum  cuftodire,  beftias  aves- 
que  ne  noceant ,  damnum  inferant ,  abige- 
re,  in  fugam  agere,  fugare.  413. 

Qahuenn,     oculis      medicinam     adhibere. 

536- 
$aican,  cinere  fricare,  defricare,  purga- 

re.  432. 

$ai$ain,  hinnire,  rudere.  366.  372. 

Qam,  gamn.  204. 

§amno ,  parvi ,  flocci.  Qamno  huentu ,  ho- 
mo  inutilis ,  abjeftus ,  negle&us.  §amno- 
cuUin,  res  exigui  momenti,  valoris,  pretii. 
gamno  quintun ,  fruftra  quaerere.  qamno  elun, 
prodigere ,  bona  diflipare.  Qamno  pin ,  ver- 
ba  inania  fundere,  nulla  fubje&a  fententia. 
ta  x\i  Qamno ;  ta  r\i  pichi  que  Qamno ,  meae 
reculae,  mea  curta  fupellex.  201. 

Qanuhue,  caniftrum.  520. 

727.  $ancon,  qancoln,  fubjicio,  fubdo; 
iri  fuam  poteftatem  redigere ;  judicio  ac  lite 
aliquid  obtinere,  evincere;  aliquem  ad  mu- 
nus  infimi  fubfellii,  minimique  negotii  ab- 
jicere,   ablegare,   amandare:    ad  Provinciae 

late- 


<$*»     &     e*£»  659 

latebras  relegare:  in  piltrinum  aut  angulum 
detrudere.  526. 

Qann,  femino,  fero:  fementem  facere,- 
femina  terrae  fpargere,  mandare.  413. 

%apin ,  Qapitun ,  $apiln ,  uxorem  more 
patriae  ducere/  nubere  more  patriae.  cure, 
talis  uxor  praecipua.  713. 

Qarcun,  idem  quod  %a%arcun.  726. 

Qfivuln ,  navuln ,  ire  vifum  fata ,   fegetes. 

4*3« 

qaucu  poni,  Pleiades,  vergiliae.  333. 

$aun,  lavare,   abluere  rem  in  aqua  vol- 

vendo  revolvendo.    gaucuun ,  manus  lavare. 

432. 

§autun,  nahtun,  Clyfterem  fubjicere, 
fupponere:  clyfterio  fe  purgare.  536. 

Qfhan,  Qfhatun,  qchaln,  xichan,  minas 
ja&are;  pofcere  aliquem  ad  pugnam;  ap- 
pellare  aliquem  de  proditione,  furto,  men- 
dacio,  &  provocare.  484. 

Qfhixm ,  folum  pavire ,  complanare ,  tun- 
dere.  567. 

oftaln,  importune  aliquem  urgere;  im- 
portunis  precibus  obtundere,  premere,  vexa- 
re,  oppugnare,  occidere.  487, 

o/iuf,  nduf,  ferere  maicium ,  granum 
Turcicum.  ofitufn,  fodere  ligno  acuto  &  in 
folfam  femina  projicere.  413. 

§din ,  tegere ,  operire ,  occludere ,  ob- 
turare.     Qdihue,  operculum,  obturamentum. 

47 8-  94ifm 


660  «jjfc     $     Jfr 

qdifcun ,  nudifcun  ,  fignis ,  nutibus  clam 
clanculum  vocare,  arceffere.  490. 

qdon  ,  naporum ,  raporum ,  raparum  cau- 
les.  409. 

qdotun,  hauftum,  potum  quaerere.  478. 

728.  qe,  oculus,  ocellus,  lumina.  melir 
$e,  confpicilla.  qemamll,  nodus  arboris, 
igni.  qe  cachal,  fecuris  foramen.  439.  441. 
568. 

qbn  ,  tegi ,  operiri  ,  claudi  ,  occludi  f 
obdi,  evanefcere,  e  confpe&u  fe  proripere, 
ex  oculis  evolare.  quf,  qixfantii,  nufquen  an* 
tu,  lux  dubia,  crepufculum  no&urnum. 
qixfquenn,  nhfquenn,  nii/queni,  advefperafcit, 
nox  appetit,  mgruit,  adventat,  imminet. 
nixfquen  mo ,  ad  vefperum,  fub  crepufcu- 
lum,  imminente  jam  no&e.  qfii  rpu,  adi- 
tus  eft  praeclufus,  obftruftus,  interclufus: 
nullus  patet  aditus;  nullus  exitus  reli&us 
eft:  aditu  prohibemur/  tenemur  undique: 
omnes  viarum  aditus  funt  obftru&i.  qfhuill- 
uen,  lotii,  urinae   detentio,  fuppreffio.  494. 

535.  539.  542.  543. 

qjben,  nixven,  pacem  inter  diffidentes  con- 

ftituere;  difcordias  fedare;  diffidentium  ani- 

mos    placare ;     ad     concordiam     inducere/ 

difcordiarum   incendium   extinguere ,   reftin- 

guere.    item.    defpumare,   fpumam  detrahe- 

re,  auferre.  476.  481. 

qjbon , 


*$&&<&  66 1 

qjbon,   effe   aqua,    liquore   imbutum    432. 

q,ebun,  corylus.    item.   nux  avellana.   398. 

qechi.  287.  433. 

Qechiin,  nitor,  enitor,  conor.  item  al- 
vum  exonerare  458. 

gedin,  fupercilium.  439. 

Qedun,  tyeduntun,  radicitus  evellere,  erue- 
re,   convellere,   excindere,   extirpare.    413. 

qeiciin ,  tremere ,  contremifcere.  geicu- 
rehue,  machiorum  curationibus  fuis  praelu- 
dentium,  ac  ludicris  faltationibus  fe  exer- 
centium  conventus;  ubi  una  agit  perfonam 
infirmi;  reliquae  autem  omnes  lllas  exercent 
gefticulationes,  &c.  quas  in  fuis  curationibus 
adhibere  affolent.  483. 

q>euumel,  neyumel ,  aliquoties ,  nonnun- 
quam  ,  ex  intervallo.  546. 

729.  §en,  effe,  ftare,  facere,  tenere, 
habere ,  nafci.  gemen ,  qemetun ,  ire.  §epan, 
venire.  qeln,  dare  effe,  &c.  Qetun,  ad  eun- 
dem  ftatum  redire,  revivifcere,  a  mortuis 
furgere,  refurgere,  ad  vitam  reverti,  re- 
migrare.  qefui  cixyen,  Novilunium,  luna 
nova.  Qefui  cachu ,  herbae  revirefcunt.  crf 
<Qetui,  lllico  evanuit.  Patiru  qetui,  Religio- 
fae  militiae  nomen  dedit ;  in  religionem  eft 
ingreffus;  Religiofam  vitam  iniit,  eft  am- 
plexus.  Qetulai  ptm?  nihilne  fupereft  tabaci? 
inche  getui  vachi  d$u ,  hoc  ad  me  attinet , 

per- 


perrinet ,  fpectat :   hujus   rei  cura   mihi   de- 
legata,  demandata  eft.  496.  452.  414.  500. 

527.  538. 

CfLfi,  nom.  Dominus,  ad  quem  res  fpe- 
ctat.  $tn  huerin ,  qui  facinus  aut  maleficium 
commiiit,  fcelus  perpetravit,  totaque  ejus 
familia  ,  conianguinei ,  affines  ,  cognati , 
agnatique  omnes.  qpn  ladcun,  Qen  %uman, 
fcelere  offenfus  &  omnis  ejusdem  cognatio. 

2*5-  503-  5-7. 

qtai  ,     feftinanter ,     celeriter ,     propere , 

praepopere.     $eniln,    feftino,    propero,    ac- 

celero:  advolare,  celeritatem  adhibere.  item. 

inftare  alicui,  urgere  aliquem.  540. 

Qcnmanicn ,  expecto  ,  opperior ,  praefto- 
lor.  540. 

giciin,  venam  incidere,  fecare,  fangui- 
nem  venis  detrahere,  minuere:  fanguinem 
ex  brachio,  pede  mittere.  Qiciihue,  fcalpel- 
lus,  phlebotomum.  536. 

g/7.  415. 

^ilan,  vadare,  pedibus,  equo  amnem 
trajicere/  vadum  tranfire,  fuperare.  %i\aln, 
vadum  invenire;  flumen  vadofum  efle.  431. 
qSXapan,  huc  ex  vadis  evadere.  qflahue,  va- 
dum.  j>ra$ilahue,  vadum  fuperius,  adver- 
fo  flumine.  nauqilahuc,  vadum  inferius,  fe- 
cundo  flumine.  430.  433. 

730.     $iUan,  niUan,  qiUacan,  emo,  mer- 

cor, 


<$*»     &     e&*  663 

cor,  comparo,  nundinor,  qillaun,  fide  ac 
praefidio  alicujus  uti.  Qillatun ,  repetere , 
iterum  petere.  giUatun,  QiMatucan,  fuper- 
fiitionis  genus  mter  Indos  Chilenfes  fre- 
quens:  Tabaci  quippe  exufto  in  concha  fo- 
lio,  fumum  per  fiftulam  afflatu  attrahentes, 
quotiefcunque  illum  in  os  exceptum  emit- 
tunt,  inclamant  nomen  vel  cognomen  ali^ 
cujus  Herois  vel  celebris  clarique  ex  fuis 
majoribus  viri,  ac  multa  alia  nomina  ridi- 
cula  &  fuperftitiofa ,  addendo  fingulis  pom. 
811.  823.  421.  422. 

$illan ,  confanguinitas ,  communio  fan- 
gumis,  agnatio,  cognatio,  affinitas,  affini- 
tatis  conjun&io.  501. 

QiWutun,  quando  vir  male  accipit,  vexat, 
exagitat  uxorem.  505. 

qnibn,  Qni/n,  naribus  forbere,  exforbe- 
re,  abforbere.  443. 

gmQinchn ,  vehementer  fpirare ,  refpira- 
re ,  fpiritum  ducere  ,    halitum  efflare.  460. 

Qintan ,  pecus ,  armentum  herbas ,  fe- 
mentem  proterere ,  obterere ,  pefundare , 
conculcare  413. 

qion ,  Qionn ,  refercire ,  replere ,  infarci- 
re ,  inculcare.  476. 

Qiiinn ,  inteftina  mundare ,  eluere ,  pur- 
gare,  expurgare,  detergere,  nares  emun- 
gere.  456. 

§iuln  ,  ducere ,  ducem  alicui  fe  praebere. 
493.  q>iun- 


6°4  <&     @     d& 

a/unfun,  exilio  multare,  in  exilium  mit- 
tere,  exigere,  ejicere;  nobilem  virum  re- 
legare,  profcribere,  amandare,  deportare. 
520. 

g/am*  monitum,  admonitio,  confilium, 
reprehenfio,  objurgatio.  glamn,  moneo, 
admoneo,  commoneo,  reprehendo,  ob- 
jurgo,  increpo:  aliquem  officii  commone- 
re;  verbis  aliquem  caftigare/  male  verbis 
accipere.  glam  §ei,  ciHme  glamqfii vachi Pa- 
tiru:  hic  Pater  optime  concionatur;  falutis 
aeternae  viam  populo  oflendit;  conQliis  fa- 
lutaribus  concionem  inftruit;  falutis  aeter- 
n»  incuriam  tragice  lamentatur;  noviflimo- 
rum  memoriam  in  auditorum  animis  defi- 
git;  mortis  improvifae  metu  peccatores  a 
vitiis  deterret;  extremi  judicii  anguftias  in 
memoriam  revocat;  poenas  Inferni  aeternas 
cum  voluptatis  brevitate  componit.  glam 
tyhuclai  mapu  mo ,  non  reperitur  nunc  mter 
Indos,  qui  bene  monere/  qui  dare  confi- 
lium  fciat.  glamu%e,  ne  indigeas  monitore 
ipfe  tibi  monitor  fis.  480.  481,  482.  497. 
526.  527. 

731.  %In,  convenire,  confluere,  concur- 
rere.    $lmn9  congregare.  390.  391, 

g/g*\  delumbis,  elumbis,  delumbatus.  463. 
$lcn,  pun&im  ferire,  percutere.  532. 

g/*>- 


*%*  ®  <&  665 

ajircun,  lapide  molere,  terere,   tundere. 

521. 

glorn,  maicio  folia  detrahere;  illud  foliis 
nudare ,  exuere ,  fpoliare.  glor  cuyen ,  Mar- 
tius.  542. 

globn,  calco,  conculco,  pedibus  obtero, 
protero,  premo.  532. 

gladciln,  ofiadciin,  opprimo.  532. 

qfliu ,  nucleus  pineus.    qjHihue ,  nux  pinea. 

398.  405. 
gUon  ,  manu  attingere ,   fcrutari ,    exaxni- 

nare.  398.  449. 

$Uudchn,  manu  premere,  comprimere, 
conftringere,  ar&are,  449. 

qfiun,  flefti,  infle&i.  404. 

%lun,   manibus   atterere,  refricare,  432. 

guman,  plan&us,  plangor,  ejulatus,  plo- 
ratus ,  ululatus.  item,  plangere ,  lamentari, 
a,uman  $ei  vachi  dgu ,  res  fanguineis  lacry- 
mis  deploranda.  440.  441.  448. 

Qnan  ,  immaturum  obire ,  immatura  mor- 
te   praeripi.     qnamn,  perdere,    corrumpere. 

421. 

qncun ,  frico ,  defrico ,  refrico  432. 

§nel ,  fignum  ,  vexillum  ,  infigne ,  indi- 
cium,  argumentum,  flgnificatio,  fpecimen. 
gneln,   annunciare,   docere,   inftruere.  531. 

572.  575. 
gnen,  aftus,  calliditas,  fagacitas,  aftutia, 

verfutia,   ftrategema.     item.     fraus,   dolus, 

T  t  faUa- 


666  <fe»     ft     d* 

fallacia ,  fraudatio  ,  circumventio  ,  praefti- 
giae:  nam  fumitur  &  in  bonam  &  in  malam 
partem.  gnen,  gnecan,  gubernare,  admini- 
ftrare,  inftruere,  docere,  cavere,  circum- 
fpicere,  caute  agere.  480.  481.  483, 

732«  gnentun,  imparatum  excipere,  in- 
cautum  occupare ;  infidias  ftruere.  gnencan, 
decipio,  fallo,  deludo:  imponere  alicui, 
verba  facere:  in  errorem,  fraudem  illicere, 
deducere ,  inducere ,  impellere ;  circumve- 
nire  aliquem ;  aftu  capere.  gnetun ,  experi- 
ri,  guftare,  examinare.  gneitunt  difcere, 
addifcere.  gneun ,.  decipere.  gneknon ,  ma- 
chinatione  uti;  machinamentum  adhibere; 
aftu  aliquid  petere;  inftdias  moliri,  ftruere/ 
machinari  necem.  476.  484.  572. 

gnhfn,  gnhftun,  fub  axilla  abfcondere, 
portare.  449. 

gnifn,    Qinican,   geftire,   gefticulari.  452. 

gnof,  ruga.  gnofn,  in  rugas  contrahi:  cor- 
rugari;  rugofum  effe.  462. 

gm?,  ventriculus.  389. 

gnomn.  $36.    clyftere  ventrem  purgare. 

$nun ,  gimiift  ,  fames ,  fame  laborare , 
efurire.  476. 

QoiQoin,  murmur,  admurmuratio :  mur- 
mur  audiri.  561. 

Qoiman,  qpipun,  titubare,  haefttare;  per 
inconfiderantiam  verba   commutare ;    ambi- 

gua 


^     &    <*£•  667 

gua  verbi  fignificatione  decipi;  defe&um, 
mendum  incurrere,  admittere.  qpimaln, 
Qoipuln  ,  turbare ,  obturbare ,  perturbare, 
484. 

$oic&n,  oblivifci.  gnoihrumen,  de  pote- 
ftate  mentis  abire;  fiirore  corripi.  487, 

Qpin,  in  aliquam  rem  incumbere;  rem 
inftaurare,  reficere,  reparare,  notare,  ob- 
fervare.  481. 

gpetnn,  veneficio  alicui  loquelam  adime- 
re.  487. 

$cumn,  loquelam  amittere  vel  nimio 
fomno,   vel   alicujus   affe&us  violentia  487, 

733*  $ren,  $kren,  texo,  contexo,  gr*- 
hue,  textrina,  jugum,  &c.  449.  481. 

greucun,  cubitis  inniti,  item.  fpem  fuam 
in  aliquo  ponere,  reponere,  figere,  collo- 
care ,  conftituere ;  repofltam ,  collocatam 
habere.  449. 

grinn,  gromn,  farcio,  infarcio,  refercio, 

413-  456. 

gr£,  vulpes.  373. 

Qtan,  gramen,  fagmen.  qtantun,  gra- 
men,  herbasque  evellere,  colligere  pro  le- 
fto  fternendo:  fternere  le&um.  qfantu, 
le&us,  leftulus,  ftratum.  412.  520. 

§tain,  ligna  minutim  frangere.  403. 

qtarn,  qfarciln,  apprehendere ,  manu  te- 
nere  veluti  luxata  membra  compoflturus.  536. 

Tt  2  Qtun, 


668  ^jfc     &     <& 

*$tun,  arripio,  corripio,  apprehendo: 
unguibus,  unco  tenere.  item.  fuffoco,  eli- 
do,  ftrangulo,  fpiritum  intercludo.  528» 

Qtifciin,  ftrepitus  arborum;  fragor  ligno- 
rum.  403.    item.   illum  caufare.  403« 

qjtidn ,  pediculos  utroque  pollice ,  ungue 
interficere,  perimere,  necare,  449. 

%ton,  taeniola,  vitta.  458. 

g/£ ,  gibber ,  gibberofus ,  gibbo  defor- 
mis  462. 

Qtunn,  Qcurixn,  ftrideo,  ftrido.  487. 

gcun,  amitti.    q/cumn,  amittere.  421» 

734*  Qullchetmaihue ,  campi  ElyGi;  feu 
locus  quo  poft  obitum  mortuorum  anknas 
migrare  exiftimant,  nempe  occidentem  ver- 
fus,  ubi  fol  occumbit  in  Infula  Mocha.  538. 

Qullanth,  occidente  fole.  539. 

Qullitiy  occidens.  gullhue,  q>ullque  crdf, 
ventus  occidentalis.  554. 

gpun,  fle&o,  infle&o,  plico,  complico. 
404. 

Ofiln,  mulgere.  432. 

yrun,  gdun,  fubigere,  mollire. 

735.  H. 

Huaca,  vacca,  364 

Huachi,  tendicula,  decipulum,  decipu- 
la:  machina  irretiendis  aviculis  aut  beftiis 
capiendis  comparata.  kuachin,  tendicula  fal- 
lere.  531.  Hua- 


Huada,  cucurbita.  htcadahue  y  locus  ubi 
crefcunt,  abundant.  huadahuelafquen  >  Bal- 
divia.    huadaXahuen,  flos.  409.  415. 

huadckn,  ferveo,  effervefco.  476. 

Huaqjen,  huaqjn,  ftella,  aftrum.  320. 

736.  /ftaw$*/r,  flexus  viae.  huaichifn,  cir- 
cuire.  huachiftun  ,  redire ,  regredi ,  reverti. 
huaiduf,  idem.  493. 

Huaichin,  ora,  fimbria,  limbus.  466. 

Huaihuen,  ventus  meridionalis  huaihuenn, 
Auftrum,  Notum  fpirare,  flare,  afpirare. 
cariihuaihuen ,  Ventus  meridionalis  ad  Occi- 
dentem:  curuhuaihuen ,  ad  Orientem  incli- 
nans.  558. 

Huaiqui,  lancea,  huaiquitun ,  lancea  per- 
cutere,  confodere.  531.  532.  533. 

Huaiun,  fentis,  fpina,  vepres.  401. 

Huala,  anas  minor.  384. 

Hualhualun,  ftrepitus  aquae,  inteftino- 
rum,  &c.  item.  gargarizatio ,  gargarizatus, 
gargarizo. 

Huall,  in  orbem,  in  gyrum.  hualln,  cir- 
cumago.  huallman  ,  fepio  ,  vallo  ,  cingo , 
circumdo,  oblideo:  corona  claudere,  tene- 
re  undiqu4,  493.  532. 

Hualtata,  equorum  pabulum.  410, 

Hualon,  animalia  praeliari.  532, 

Hualug,  autumnus.-  tempus  quo  firu&us 
colliguntur,  539. 

Tt  3  Hua- 


670  .        <fe    &    d* 

Hualun,  nafci,  oriri  nuces,  femina.  405. 

737.  Huanpen,  huanpelent  vigilare,  ex- 
pergifci,  fomno  folvi,  experre&um  effe.  532. 

Huamfiu,  linter,  navis,  navigium.  hu- 
amputun,  navigare;  navem,  lintrem  con- 
ftruere.  431,  557. 

Huanque,  ftruthio.  385. 

Huanc\m,  latrare.  370, 

Huapii   collis.  429. 

Huaquen,  multorum  vociferatio,  voces 
inconditae;   clamor.     huaquenn,  illa  audiru 

563. 
Huaiquin,  pellis  ad  dormiendum.  520. 

Huaranca,  mille.  545, 

Huarixn,    vociferari,    quiritare,    ejulare. 

532. 
Huauiun ,  fanguinis  e  naribus  fluxus ,  flu- 

xio.     item.    fanguinem  e  naribus  profluere. 

535- 
Huaulf  huaulhuahl ,  guttur.  445. 

Huaixn,  aquam  e  te&o  ftillare;  teftum 
perforatum  effe.  518. 

Huabiln,  dens  columellaris,  caninus.  372. 

Huata,  alvus,  venter.  456. 

Hue,  novus,  recens.  hue  ecull,  veftisno- 
va.  hue  Qei  vachi  ilon,  eft  caro  recens.  hue 
che,  juvenis.  hue  domo  che,  adolefcentula , 
puella.  hue  ula ,  nuper ,  nuperrime.  hue  acui, 
venit  nunc  primum ,  jam  jam,      huelihuen, 

mul- 


<!$»&<£•  67i 

multo  mane;  valde  mane;  ante  primam  lu- 
cem.    hueln,  huelcan,  renovare.  89.  202,  287, 

738.  Huechun,  mucro,  cufpis,  extre* 
mum,  finis,  exitus,  calx,  culmen,  vertex 
cacumen.  item.  ad  extremum  culmen,  &c. 
pertingere.  huechuntun,  finire.  360.  492.  549, 
580.       • 

Huecu,  avunculus.   matris  frater.  501. 

Huecubu,  caufa  immediata  omnium  mor- 
borum  tam  hominis ,  quam  animantium. 
item.  veneficium  unde  morbi  generentur, 
illudque  folet  effe  vel  fcrupulus,  vel  fruftu- 
lum  ligni  aut  dentis ,  vel  oflis ,  vel  quid  hu- 
jusmodi:  nam  machii  aliquid  ejusmodi  vel 
in  ore,  vel  inter  digitos  aut  alibi  abfcon- 
dunt;  dumque  partem  corporis  dolore  af- 
fe&am  fugunt ,  lambunt  5  illa  fruftula  often- 
dunt;  ut  perfuadeant  morbum  ceflaturum 
eoquod  veneficium  fugendo,  lambendo  ex- 
traxerint.  Huecubu  dicuntur  etiam  monftra 
&  res  novae  ac  inauditae  quae  metum  atque 
terrorem  incutiunt.  392,  538. 

Hueda,  huera,  malum.  huedan,  hueran, 
obfolefcere ,  marceflere ,  obfcurari ,  deteri. 
hueraln,  obfcuro,  decoloro,  deterius  ali- 
quid  facio.  hueracan,  aliquem  injuriofe  & 
indigne  tra&are ,  vexare ,  exagitare.  huera- 
len,  non  reAe  valere;  valetudine  incom- 
moda ,  tenui ,  infirma  uti.    huera  tnogen ,  te- 

Tt  4  nui 


672  <!&>&<«• 

nui  viftu  aut  trilti  mendicitate  vitam  trahe- 
re ,  exigere ,  producere ,  tolerare.  huera  co- 
win,  abortum  facere;  foetum  immaturum 
edere.  467.  483.  484.  485.  537. 

Huedhued,  amens,  demens,  infanus;  qui 
de  poteftate  mentis  abiit,  defipit,  infanit, 
debachatur. 

Huedan ,  edere ,  bibere  ad  falietatem. 
huedai,  eft  diftentus  &  madens.  476.  477. 

739.  Huefcunatun ,  munus  alicui  deferre, 
offerre,  donare,  largiri:  dona  dare;  donis 
aliquem  afficere,  at  NB.  in  malum  finem, 
timeo  Danaos  vel  dona  ferentes  490. 

Huedquey  reftis,  funis  ex  intortis  equo- 
rum  crinibus.  366. 

Huedon,  caput  lapide  aut  virga  percute- 
re,  contundere.  532. 

Hue$an,  ventoruui  vim  remittere;  cceli 
faciem  torvam  &  procellofam  in  ferenam  & 
tranquillam  abire.  559. 

Hueqpr,  dentibus  carens,  fpoliatus.  hu&- 
gorn,  hueQornclen,  dentibus  carere.   462. 

Huebn ,  transfoflum ,  traje&um ,  trans- 
iixum,  transverberatum  effe.  item.  ftgnum, 
indicium,  veftigium  apparere,  532. 

Huehuin,  fulmen:  fulmina  decidere.  hue- 
hui  piHan,  Jupiter  mittit,  jacit,  jaculatur 
fulmina:  Vulcanus  fulmina  cudit.   345.  348, 

Hueico,  ccenum,  limus.  428.  430. 

Huei- 


<fe»     8     dfr  673 

Hueicon,  potus  tenuis  ex  maicio,  grano 
Turcico  confe&us.  477. 

Hueichan ,  dimico ,  praelior ;  collato  pe- 
Le  pugnare;  furamis  utrinque  viribus  de- 
:ertare;  impetum  in  hoftem  facere;  cum 
lofte  manus  conferere;  armis,  acie  decerne- 

re.  532 

Huecharn,  huecharctin,  apertum,  reclu- 
fum  efle;  patere.  413. 

Hueiqpn,  uvae  acinos  exfolvere;  fpicarum 
grana  excludere  ,  extere.  413. 

Hueiln ,  hueieln ,  no ,  nato.  lefhueieln.  431. 

Hueiun,  effluere,  fundi,  effundi,  diffun- 
di,  diffipari,  difpergi.  478. 

Hueibun,  ficcum,  fubficcum.  432. 

Hueiii ,  hueie ,  praepoftera  libido ,  fodo- 
mia.    hueiUn,  hueietun.   485. 

740.    Huele ,   inverfum,    prsepoftere    col- 

locatum.    huele  du%un,   ad   ineptias  abire; 

quae  ad  rem  non  pertinent/   aliena   loqui, 

afferre  a  re  propofita.    huele  ciih ,  manus  II- 

niftra,     huele  peuma ,    Fortunae    adverfitas. 

huelen,  contra  accidit  atque  opinabar:  for- 

tuna  mihi  adverfatur;  dura  &  contraria  mi- 

hi  eft;  fortuna  utor  adverfa  &  iniqua/  con- 

(iliis  meis  fortuna  obftat,  conatus  meos  elu- 

dit,  ja&or  adverfis   fortunae   flu&ibus.    203. 

Huelgirn,  ofla  luxari.    534. 

Huelte,   diverfus,   diflimilis,    longe   alius. 

Tt  5  huel- 


674  <«*,     &     e*g* 

huelten.  549, 

Huelu ,  at ,  fed  ,  verum.  item.  mutare. 
huelu  pran,  funalem  equum  ducere,  infili- 
re;  equum  mutare,  item.  praepoftere  ali- 
quid  facere;  contra  atque  oportet  facere. 
huelu  duyun,  contraria  aut  diverfa  loqui. 
huelu  duQuquilmi,  non  commutes  quae  tibi 
funt  di&a,  huelun ,  mutari.  hueluln ,  permu- 
tare:  non  dignofcere,  non  agnofcere.  hue- 
luntun  ,  hueluntcun  ,  commuto  ,  permuto. 
209   297.  366,  411.  493.  532.  533. 

Huell,  impar  numerus.  huellque ,  huellntu, 
quidam,  aliqui.  huellhuell,  altera  vice  fic,  al- 
tera  contra,  aliter,  alternatim,  jam  lic  jam 
aliter,  alternis  vicibus;  alteruter,  item.  fem- 
per  aliquid  interjiciendo ,  interponendo,  in- 
terftinguendo.  545,  546.  556. 

741,  HueUin ,  vacuitas ,  vacuum ,  effe 
inane.  hueUin  %elai,  an  datur  locus  pro  me, 
hueUiln,  hueUintun,  hueUitun,  evacuo,  de- 
pleo,  exhaurio,  vacuum  facio.  hueUintcun, 
expedire  viam;  ut  decedant,  abfcedant,  re- 
cedant   procurare,   efficere.    343.   478.   479. 

HueUon,  germen,  ftolo,  caulis,  fcapus.  403, 

Huemall&en ,  adolefcentula  ,  puella.     hue- 

mallUen  entun,  virginitatem ,  virginalem  in- 

tegritatem    vitiare ,     corrumpere ,    auferre, 

206.  490.  495. 

Hue- 


Huema ,  primus  ,  prior.  huema  conilu , 
primipara.  huemabun  huemabn,  primitiae, 
primi  fru&us.  huemaln,  primus  aggredior; 
ego  incipio,  initium  pono,  inchoo  :  a  me 
res  initium  duxit ;  exordium  fumpfit.  295. 
516.  549. 

Huemun,  fequi,  fubfequi.  544. 

HueniUy  huenchu,  huentu,  Vir,  mas.  12» 
item.  animofus,  alacer,  fervidus,  audens, 
impiger  ,  impavidus.  item.  ja&abundus , 
gloriofe  loquax ;  rerum  a  fe  geftarum  buc- 
cinator  egregius,  ventofus  praedicator.  huen- 
tun,  efTe  animofum,  &c.  huentuln,  animos 
alicui  addere,  facere;  animum  dare,  adji- 
cere :  hominem  in  fpem  erigere  /  fpem  ejus 
alere ,  excitare ,  oratione  fua  confirmare ; 
languentem  excitare ;  timidum  roborare ;  ja- 
centem  erigere.  480.  532. 

Huente,  fupra,  fuper.  huenten,  huenchen, 
ftare  fupra :  obedientiae  fe  fubtrahere ,  ela- 
bi,  evadere,  effugere,  erumpere,  evolare: 
ex  alicujus  manibus  fe  proripere.  huenteln* 
fuperponere.  532.  288. 

742.  Huenu,  fupra.  item  Caelum,  Cae- 
lum ,  Caeli.  item  aer.  huenun ,  ftare  fupra. 
huenuntun  ,  attollere  ,  fublevare  ,  tollere. 
huenuln ,  in  altum  attollere ;  fupra  collocare. 
290.  item  laudo,  laudibus  extollere,  effer- 
re,  in  caelum  ferre,  exaltare.  310.  555. 

Hue~ 


*7*  «Sfe     $    Jfr 

Huenu,  magifter.  565,  290:  20. 

Hueniii,  hueni,  amicus,  familiaris.  hue- 
nuiun,  amicitia,  benevolentia.  item.  ami- 
citiam  cum  aliquo  contrahere,  inire,  infti- 
tuere.  huenuihuen,  familiaritas  inter  duos. 
480.  481.  514. 

Huenamcun,  deliderium  rem  amatam  vi- 
dendi  486. 

Huenen,  furari.  484. 

Hueni,  puer,  famulus,  a  fervitio.  item» 
applicatur  fenibus:  lic  filii  de  patre  dicunt 
ta  iu  viuha  hueni.  item.  amicus.  hueniun  , 
fum  amicus  v.  hic  huenxii.  495.  497. 

Huenimn,  pecus  agere.  364. 

HuepU,  arcus.    item.    iris.  348.  531. 

Hueque,  aries  Chilenus.  hueqae  pilun, 
plantago.  410.  363. 

Huera  v.  hueda.  738. 

Uuerin  ,  crimen ,  deliftum  ,  peccatum  r 
noxa ,  erratum  ,  culpa ,  fcelus  ,  fiagitium , 
maleficium.  item.  peccare,  delinquere,  facU 
nus  committere,  &c. 

Kuerinien,  reatus;  pcena,  mulfta:multam 
di&am  irrogatam  efle.  hueritun,  aliquem 
exacerbare,  offendere.  item.  fubirafci,  hue- 
rinpen  ,  faftidire  aliquem  ,  afpernari  ,  defpi- 
cere,  contemnere,  421.  483.  484.  487. 

743.  Huerilcan,  peccatum,  peccare,  of- 
fendere,  faftidire.  483.  484. 

Huer- 


*fc  $  d&  677 

Yiuerguen,  nuncius,  tabellarius,  498. 
ttuerciin,    nuntium,    mandatum,    donum 
nittere     huercii/n,  id,  499. 

*Ruetafcun,  alapam,  colaphum  impinge- 
re ,  infringere ,  infligere :  os  alicujus  depal- 
mare;  palmis  faciem  percutere,  genas  ver- 
berare.  532* 

Huetod,  foramen,  apertura.    huetodn,  hue- 
todtcun,  perfodere,  perforare.  413   567. 

Hueton,    aliquid    frangere,    confringere, 
infringere.    item.    frangi  ,  &c.  567. 

Hueun,  in  ludo,  fponfione  vincere.  item, 
quaerere ,  fcifcitari ,  edoceri  de  aliqua  re. 
hueubin  ta  m  hueneeteu ,  jam  inveftigavi ,  in- 
dagavi,  fubodoror  quis  furtum  mihi  intule- 
rit.  526    564. 

HueuUu,  pala.  568. 
Hueupin,  Comitia  generalia.  531.  675. 
Huichan,  huitan,  huichatun,   lego,  col- 
ligo  ,   carpo  ,    decerpo  ,    percipio  ,    interci- 
pio,  capio.    item.    Aufpex  qui  baptizatum 
fufcipit;  fufceptor,  qui  infantem  tenet  dum 
luftrali  aqua  abluitur.    Aniiantun,  domo,  lo- 
co  aliquem  extrahere.    huichauln,  equum, 
jumentum,  &c    alicubi  alligatum,  alibi  alli- 
gare.  366.  449,  505.  518.  528. 

Buichod,    inhabilis   ad  generandum;   im- 
potens.  514. 

Huichhlln,  torrentis   inftar   fluere:   fudor 
fluit  undique  rivis ;  fanguine  perpluens.  478» 

744. 


744«  Huichun,  feorfum,  feparatim.  hui- 
chuntun ,  feligo ,  fepono.  544. 

Huidh ,  fi&ilia  vafa ;  urceolus  ,  fidelia , 
&c.  huidixn ,  illa  conficere.  huidilvoe ,  vafcu- 
larius,  figulus.  567. 

Huidn,  huidhuidn,  guttatim,  plus  quam 
guttatim  decidere,  cadere.  478, 

YLuidpHn ,  effundere  difpergere.  478. 

Huif,  refta ,  dire&e  ,  dire&o ,  re&e : 
porticus ,  ordo ,  feries ;  continuus  &  lon- 
gus  parietis  traftus.  huifn,  ordine  ftare,  du- 
ci ,  procedere.  item.  rem  alteri  vel  ad  alte- 
ram  aptare;  ad  praefcriptum  agere;  pa£ta 
fervare,  exequi;  exigere  difciplinam;  aequi- 
tatis  amantem  effe;  ad  legem  &  regulam 
res  componere;  cogitationes  omnes,  ope- 
ra  &  verba  omnia  ad  DEUM  intendere, 
dirigere ;  res  domefticas  re&e  difponere , 
conftituere.  huivi  dgu,  huivi  ta  ni  duam: 
refte  proceflit  negotium;  perafta  res  eft; 
quod  volebam  obtinui,  teneo,  fum  affecu- 
tus.  huifdnqun ,  dicere  quod  ad  rem  perti- 
net ;  ita  loqui ,  ut  nihil  magis  ad  rem  ac- 
commodatum;  nihil  magis  appolite;  nihil 
magis  in  loco  dici  poffit.  492.  493.  526.  554, 

Huifc&n  ,  mendico ,  emendico  ;  viftum 
oftiatim  quserere,  cogere,  corrogare;  pre- 
cario  vi&itare ;  precarium  fpiritum  trifti 
mendicitate  producere,  476. 

Huio>dn,    traho,    rapto,    ferpo,    prorepo, 

fol- 


<!&>     &     <£*  679 

[um  verro.     528. 

Huihuen,   fibilus,   Dbilum.     huihuenn,   11«. 

lo.  443. 

Huiuixn,  fitire;  fitim  pati;  fiti  poene  ene- 

lm  effe.     huiuui ,  Biobio  fluvius  Chilenfis 

aecipuus  ac  celeberrimus.  478. 

Huilal,  corbis.  520. 

Huilan ,    luto   aliquid   linire ,    contegere , 

lutare.  517. 

Huiladcixn,  ad  folum,  parietem  v.  parie- 
folo  aliquid  allidere,  illidere.  item.  libe- 
fuperiori  contradicere ,  adverfari.  487. 

Vhiilefciln^   curtatus,   diminutus.     huilef, 

ninutio    aciei    in    cultro ,    enfe ,    orificio. 

ilefn ,  aciem  gladii ,  vafis  labrum  diminui, 

rtari.  521. 

745.     Huillhua,  poples.  451. 
Hui//>adn  v.  huilan,  delutare.  517. 
Ruilpan,  filum  calculis  inferere;  filo  cal- 
lorum ,  margaxitarum  lineam  ducere.  item. 
ea  margaritarum,  &c.  473. 
Ruili,  unguis,  unguiculus.    huili  por,  un- 
is  fordes.  458. 
'^uilquern,  ore  hiare.  443. 
Ruilquen ,    fila    mellis ,     facchari    liquidi 
le  decofti.  huilquenn,  illa  fila  formari  476. 
iuilqui,  ficedula.  386. 
rLuillhuill,  carnis  fahtae  vel  non  falitae  fru- 
huillhuilln,  illa  efficere,     item.   aliquid 

difcer- 


68o  «S&     $     <#• 

difcerpo,  lacero,  dilacero:  laniare,  dilania- 
re.  423.  467. 

Hutlb',  feptum  arundineum  intra  do- 
mum,  ubi  frumentum,  fru&us,  &c.  adfer- 
vant.  517. 

Haillmen ,  garrulus,  loquaculus,  loquax, 
dicax,  blatero,  rabula,  Archite  crepitacu- 
lum,  483. 

HuiUin,  lutra.  377. 

Huilon,  huilolen,  intus  intra  tubum,  tu- 
bulum,  cutim  effe,  431. 

HuiUOin,  vefica,  urina,  lotium,  meje- 
re;  urinam  facere,  reddere,  mittere,  fiin- 
dare:  reddere  lotium.  acui  AutWhn,  adeft 
tempus  tingendi ;  imbuendi  colore  lanam ; 
fcilicet  ver,  458. 

Huilteu,  parvulus,  pufio.  item.  puer  in- 
quies,  levis,  turbulentus.  495. 

Hailh/cixn ,  fulgnrare,  corufcare/  crebris 
micat  ignibus  aether.  345. 

746.  HmTlu,  huilii,  Regni  Chilenfis  pars 
Auftralis  quam  vocant  HuiUu  mapu:  &  in- 
colae  vocantur  HuiUiicke,  IhxilicAe,  ubi  NB. 
quod  Regni  Chilenfis  pars  quse  trans  Biobio 
in  longum  verfus  Auftrum  protenditur;  di- 
vidatur  in  Picumapu,  quod  eft  magis  fep- 
tentrionale  &  difto  Biobio  vicinum:  &  Hui 
llii  mapu ,  quod  eft  magis  Auftrale ,  &  Picu 
mapu  verfus  feptentrionem  confine.      Qu®- 

nam 


**     $     t»  681 

im  vero  fint  utriusque  &  Picu  mapu  & 
utUu  mapu  vera  confinia ;  fub  Judice  lis 
:.  Alii  aiunt  Huillil  mapu  primum  incipe- 
trans  fluvium  Tolten,  &  quod  eft  citra 
um  ufque  ad  Biobio  eJTe  Picu  mapu:  alii 
ntra  pro  limite  volunt  flumen  Quepe  in 
srritorio  Boroa :  alii  amnem  R§aico  in 
^ucura:  alii  demum  fluvium  Colpi  in  jP£i- 
*.  492. 

Kuim,  folitus,  afluetus,  domefticus,  mi- 
lenique  natura:  cicur  ,  domefticum  ani- 
1.  Huimn,  aJTuefco,  confuefco,  infuefco: 
*e  fe  in  confuetudinem.  huimtun,  man- 
facio :  feras  cicurare ;  manfuetas  redde- 
,  manui  aHuefacere.  huimtulabin  vachi. 
t>u ,  hujus  loci  natura  cum  mea  non  con- 
dt  /  caelum  hoc  grave  mihi  eft ,  &  incom- 
dum  ♦  quaecunque  hic  video,  ingrata 
ti  funt  : )( :  at  ego  bene  me  habeo ;  ju- 
deque  hic  habito :  caelum  hoc  &  gentis 
ius    cum    ingenio    meo    bene    convenit, 

•  49*.  493.  494- 

47.    Huimllj  virgula,  pertica.    huimlln, 
wlltun,  virgulas,  perticas  colligere;  vir- 
s  perticisque  aliquid  obftruere. 
\uix\an,  huinalen,  tenfum,  extenfum  ef- 

utnamn  ,    veho  ,    adveho  ,    inveho  ,    ad- 
:o ,    importo :   merces  ultro  citroque  ve- 

U  u  ftare. 


682  «S&     ®     <& 

&are.      hninamtun ,    alio   migrare ,    commi- 
grare:   fedem   aut   domicilium  mutare.  404. 

452. 

Huinca,  Hifpanus.  Item  Herus,  Domi- 
nus.  498.  500. 

Hnincha  ,  taeniola ,  vitta ,  crinales  fafcio- 
lae.  466.  469. 

748.  Huincul ,  collis  perpetuus,  clivus. 
Item.  contufio,  tumor  ex  contufione,  tu- 
ber.  360.  534. 

Huinchn ;  furari ;  pecora ,  armentum ,  ju- 
menta  furripere;  furto  auferre.  484, 

Huinciiltnn ,   tergum  igni,   foco  obverte- 

re.  354. 

Huinoln,  huinuln,  quadrupedis  in  modum 
ambulare:  efle  aetatis  puerilis;  in  infantia. 
vem$ebui,  inche  huino/fudun,  puer  eram  cum 
haec  fierent:  nondum  ad  rationis  ufum  per- 
veneram.  Sumitur  etiam  in  malam  partem. 
452.  496.  497. 

Huinu,  culter.  453.  520.  522. 

Huinhltin,  fila  educere,  extrahere,  rete- 
xere:  retexta  fila,  feu  linamentum  faniei 
ebibendae,  fugendae.  473. 

749.  Huin&n,  huinixtun,  humitfucan,  fe 
tendere,  extendere.  452. 

tluipdn,  huipdclen,  ordinatim  alium  poft 
alium,  aut  retro,  poft  tergum,  a  tergo  al- 
terius  ftare,  confiftere,  ambulare.  555. 

Huir- 


•*&$<#•  683 

Huircurn,    rumpere,    fcindere,    difcinde- 

j,  deterere.  467. 

Huiran.   fcindere,  findere.  567. 

Huirarciln,  ftrideo.  487. 

Huirca,  macula,  lentigo.    huircan  cahue* 

i ,  equus  ftella  in  fronte  clarus  ,  inflgnis. 

9.  365. 

Huirin,  pingo,  depingo,  delineo,  lineas 

lco.    hutfin  can,  cantharus  pi&us.    huirin 

tcun,  veftis  ftragula  virgata,  variata,  po- 

tnita.    huiriun,  faciem  coloribus  pingere, 

jm.    Signo  fanftse  Crucis  fe  munire;  flg- 

m  crucis  dextrae  pollice  in  fronte,  ore  & 

ftore  formare.  466.  469.  751. 

Huirun ,   pellem   alicui  detrahere ;   exco- 

re  pecus.  363. 

Huitan,  huichan,  trahere,  adducere,con- 

here.    huitahue,  fibula.    huiia  hut\a;  hu~ 

a    huichan ,    palpitare ,    palpitatio   vehe- 

ns.  469.  528.  535. 

^luitafcitn ,  huirafcHn ,  huiraftcun.  V.  hue- 

ciln.  748. 

Yuitdn,  huigdn,  traho,  rapto.  528. 

Huiiern,    rem    plenam    rumpi;    veflcam, 

478. 
Juiiu,  cochlear,  cochleare.  520. 

iuAorciln,  vehementius  aliquid  appetere. 

•  535- 

Juiiucan,  funda  lapidem  excutere,  jace- 

emittere.  huiiukue,  huiiucurahue.  funda. 

Uu  2  750. 


684  •*&$<#• 

7.5o,  Huitun,  fluvius,  fluxio,  profluens, 
alveus.  item.  fluvere,  profluvere,  effunde- 
re.  429. 

Huividn,  fcutica,  baculo  percutere/  fcu- 
ticae  i&us.  528. 

Huivolen,  collis  perpetuus  exiguis  mon- 
tibus  interruptus.  492. 

Huiuixn,  litis.  477.  479. 

75i-  L   Y* 

/,   Y  53.  54.  73.  81. 

lag,  arb,  400* 

laely  ialy  cibus,  efca,  daps,  prandium, 
coena,  jentaculum,  merenda,  antecoenium, 
pomeridiana  guftatio,  vi&us.  475. 

Yahuilma,  pfittacus.   383. 

yaiixn,  furere,  irafci,  infanire  more  ma- 
chiorum  aut  Venefici.   484. 

lalalcim ,  ftrepitus  rei  quae  decidit  aut  al- 
te  cadit^  529. 

Yali,  mufca.  388. 

Yaima,  incile,  aquae  derivatio.  yaiman, 
aquam  derivare.  413.  429. 

Yall,  proles,  feu  quidquid  mas  aut  maf- 
culus  rationalis  vel  irrationalis  gignit,  ge- 
nerat,  procreat. 

Yalln ,  gignere.  yallquechi  cahueVLu,  buficu, 
equus,  alinus,  admiflanus.  365.  372*  496, 

752     Yamn,  timeo,  metuo,  formido,  ter- 

reor 


• 


**&$<#•  685 

:>r;  magno  metu  afficior;  gravis  folicitu- 
inftat ;  vehemens  impendentis  mali ,  ca- 
$  horror  me  occupat;  genua  mihi  labant, 
;ns  vacillat,  totusque  torpidus  ac  pene  e- 
guis  efficior.    iamln ,  metum ,  terrorem  ali- 
i  injicere,  incutere,  afferre.  487. 
yana ,  yanacana ,  famulus ,  fervus.  498. 
yanchin,  tanchin,  horrore,  rigore  concu- 
febri  corripi.  534. 
yapau,  mantica,  crumena,  520. 
yapen ,  yapepMin ,  tripudiare.    ad  v.  extra 
tnerum  faltare;  choros  exercere,  agitare. 
m.    plaudere  alicui,  applaudere,  plaufum 
•e ,  tribuere :  uti  folent  praefertim  illis  qui 
a   fortiter   contra  hoftem    gefferunt,    aut 
ld    facinus    egregium    ediderunt  :    item. 
oties  vi&oriam  reportant,  aut  fe  ad  pu- 
indum   accingunt  :    nam    tunc    cantantes 
isdam  cantiunculas ,  quae  res  a  fuis  He- 
bus   geftas   line   arte   aut  numero   conti- 
lt;   una  omnes  folum  fortiter  ac  crebris 
ibus  calcant  pulfantque.  561.  564. 
Yab ,  yaf,  yav  9  res  ab  aliis  feparata.  yavn, 
celen ,   ftare   feorfum ,   feparatim ;   fepara- 
1  effe.     yaventun  ,    rejicere ,    repudiare : 
puo,  afpernor,  faftidio.  544.  550. 
Yarquen,  noAua,  nifticorax,   382. 
Yatehue ,  ^pifc.  392. 

Yavu,  fortis,  validus,   valens,   robuftus, 
ertofus.     yavun,   robore   corporis   &   fir- 

Uu  3  mitate 


686  <«*,     &     e*g» 

mitate  praeftare :  corporis  viribus  praecelle- 
re;  praevalidum  effe.  yavufun,  refici,  re- 
creari,  vires  recuperare.  yavUln,  animos 
alicui  addere,  facere;  animum  dare,  adji- 
cere/  confolari  aliquem;  confolationem  ali- 
cui  adhibere  ;  folatium  praebere  ,  afferre , 
praeftare;  dolorem  verbis  levare,  mitigare, 
lenire ,  abftergere.  item.  fpe  erigi ;  confido, 
fpero,  fpem  colloco.  480.  481.  482.  532. 

Ivl ,  mala ,  poma  terreftria.     ivln  ,  ivtlln , 
illa  terra  condere,  tegere,  obruere.  409  413. 

753.  Ivhm,  quaedam  parvae  quadrupe- 
des  beftiae.  ivum  coui,  partus  animalis.  item. 
monftrum.  Ivhmche,  homo-beftia.  Fama  eft 
inter  Indos/  veneficos  fuos  in  quadam  fpecu 
nutrire  hominum  genus,  quibus  adhuc  la- 
Itentibus  oculos,  os,  anumque  confuunt,  ita 
ut  crefcentes  in  aliam  figuram  fpeciemque 
degenerent;  atque  hos  effe  ipforum  Confi- 
liarios  ac  Confultores,  quorum  cohfilium 
in  fuis  antris,  quae  renu  vocantur,  conve 
nientes  exquirant.  824.  374  500. 
»  Ibiin,  crefco,  tumefco,  intumefco,  tur- 
gefco.  496. 

Ifciin,  rado,  radula  deterere.  475,  476. 

Ica.  8.  343* 

Icplj  cete,  coetus,  balena,  piftrix.  392. 
.    Iculla,  tquella,  veftis  Indarum.  469. 

Ida,  cos.    Idan,  gladium,  cultrum  acue- 

re; 


*%s     ®     jfr  687 

;  aciem  ad  cotem  ducere.   520.  521. 

Idm,  avic.   387. 

Yecu,  corvus.  381. 

Yecuiimen,  231.  incipio   527. 

Yehuen,  pudor,  verecundia.  Item.  vere- 
india  impediri,  pudore  teneri,  prae  pudo- 
non  audere.  Item.  pudenda,  verenda, 
>fcoena.  yehuelcan ,  ignominia  aliquem  af- 
:ere,  ignominiam  illi  inferre.  qenoyehuen, 
>sque  pudore  ,  verecundia.  Qenoyehuei, 
hil  pudet ;  nefcit  erubefcere ,  depuduit , 
ididicit  pudorem/  perfricuit  frontem;  pu- 
>rem  abjecit;  pudorem  ultro  defpondit, 
jpofuit  483. 

Yen,  fero,  porto.  huitayen,  traho.  ye- 
un,  eo  acceptum,  accipere.  yecupan,  affe- 
1,  adveho,  adporto.  Item.  accipio,  aufero, 
cupamn ,  venite  &  accipite.    yevaln ,  mitto. 

!I.    522. 

Yene,  balena.  me  yene,  balenae  excremen- 
m;  fperma  ceti;  ambra.  392.  395. 

Yerclen,  dentes  monftrare.  443. 
I%e ,  di%e,  feorfum,  feparatim.    igeln,  fe- 
nftum,  feparatum  elfe.     iyentun,  feparo, 
jungo,    fecerno,    fegrego,   removeo.    544. 

754.     Ihuai,  ferpens.  376. 
Ihuin,  adeps,  febum,   fevum,  pinguedo. 
uintun,  febare,  fevare,  inungere.  455. 
Ilcoin,  laevigo,  polio.  567, 

Uu  4  Ilel 


688  <S*3     &     e#> 

Ilelcan,  ileln,.  cibum,  potum  dare.  476. 

Ile,  tumor,  tuber,  inflatio.  534. 

IUaf,  planus,  aequus.  515. 

IUamn,  contemno,  negligo,  fperno,  de- 
fpicio.  487. 

Ill%n,  afpernor,  faftidio,  naufeo,  refpuo, 
486. 

Ilon,  caro  bubula,  porcina,  aprugna,  vi- 
tulina,  falita,  fumo  vel  fole  durata,  juru- 
lenta,  co&a,  elixa,  afla,  tofta,  comeftibilis. 
Item,  illam  comedere,  edere,  prandere,  cce- 
nare,  &c.  Ilotun,  carnem  crudam  comede- 
re  animalia,  volucres.  Iloche,  Barbari  qui 
carne  humana  vefcuntur.  385.  455.  476. 

Hu,  lac  mulieris.  457. 

755.     Iluluquerty  medulla.  455. 

Iliin,  UUtun,  ilixdtun,  fe  extendere  inftar 
avis,  dum  in  aere  alas  immotas  extendit.  449. 

Irnln,  e  loco  praecipiti  devolvi,  rotari,  de- 
labi,  prolabi. .  imlcaun,  imlun,  volutari.  370. 

Impoln,  chixmpoln,  involvo,  implico.  467. 

In,  cibus;  efca,  potus.  Item.  edere,  bi- 
bere.  incan,  coquere,  cibum  conficere.  in- 
$en,  vino  madere,  vacillare.  467.  477.  479. 

Incan,  auxilior,  opitulor,  adjuvo:  auxi- 
lium,  opem  ferre,  afferre,  praeftare:  fe  ad- 
jutorem  alicui  praebere,  exhibere,  ab  illo 
Xiare,  facere.   553.  552. 

Ina,  ad,  prope,  juxta,  circa.     inan,  fe- 

quor, 


^- 


<«*,     &     e*g>  689 

ior,  fubfequor,  infequor.  Item.  fimul  effe. 
nbulare.  inalen,  ftare  fecundo  loco,  pri- 
im  a  primo.  inaltu,  ora,  margo,  ripa, 
tus.  inautun,  redire  fimul,  una,  pariter. 
apran,  equo  curfim  fequi,  infequi.  inad- 
n9  inquirere,  indagare,  explorare,  exa- 
nare,  excutere,  difcutere.  inaduamn,  ani- 
idverto,  noto,  obfervo.  inagnen ,  explora- 
inaien,  imitor,  aemulor:  aliorum  vefti- 
is  inflfto.  inayion,  aliquod  negotium  ur- 
re,  fufcitare,  excitare,  alere.  inauf  inau 
%u,  paulatim,  fenlim,  pedetentim.  inau 
iu  putixiin,  non  uno  hauftu,  fed  paula- 
i  abfumpO ,  pitiffavi.  Omnes  filii  excepto 
imogenito,  vel  natumajore  vocantur  inan 
fm.  Ita  uxores  praeter  primam  feu  prae- 
)uam  inan  domo.  ina  uuia ,  tempus  vefper- 
um,  vefper,  vefperus,  vefpera.  481.  516, 
B. 

756.     Inamn,    inamtun,    comitor,    profe- 
or,   fubfequor,   affe&or:   comitem  fe   ali- 
i  dare,  exhibere.  532. 
Inche ,  ego.    inchiu ,  nos  duo ,  uterque,  am- 
.    inchm,  nos  plures.  13.  14.  15.  16.  17.  18. 
Tnei?  quis?    Chem,  quid?  266.  267. 
In,  nofter.  24.  27.  30. 
lod,  magis,  plus.     iodn,  plus  effe;  aliis  v. 
os  antecellere,  exceHere,  praeire,  antece- 
*e.     iom,  amplius,  ultra.     iomn,  addere, 
jere,  aggregare.  269.  270.  527.  544. 

Uu  5  Ioltan, 


690  •*&>&<#• 

Ioltan,  roltan,  impellere,  repellere.    532. 

yoctirciin,  obnitor,  oblu&or.  481.  482. 

yovun,  audere.  481.  482, 

Ipixn,  verro:  fcopis  pavimentum  purga- 
re.    ipilhue,  fcopae.  518.  520. 

Iron,  rancidus.  Item.  foetor,  graveolen- 
tia,    rancor  fubalaris ;  virus  alarum  448  455. 

Ito/n,  oculos  propter  pulverulentiam  plo- 
rare;  a  pulvere  lacrymantes  oculos  habere. 
440 

Ihualln,  farcire:  vefti  ftragulae  fimbriam 
affuere    473. 

Iu.  15.  24   34. 

luln,  fe  in  orbem  contrahere,  complica- 
re,  in  gyrum  colligere;  in  fpiras  fe  convol- 
vere.  376.  473. 

757    yune,  une,  primus.    iunen,  primum 
effe.  516. 
yupe,   echinus,   herinaceus  marinus.  393. 
yupi,  humerus.  445. 
yulqpn,  flamma.  352. 

K    vide  C. 

75»-  L. 

■f-s*     &&•     %/d.     00». 

La  part.  105.  106. 107.  104.  116.  148. 

La,  mortuus,  defunftus:  qui  vita  fun&us 
eft;  qui  exceffit  e  vita.  537. 

Labn,  lafn,  effe  extenfum;  undique  & 
undique  apertum.   lafquen,  mare.  433.  473. 

Lacu, 


Lacu,  duo  ejusdem  nominis  aut  cogno- 
inis.  Item.  Avus  &  nepos  a  patre.  504. 
>5*  Ejusdem  effe  nominis  eft  inter  Indos 
laedam  affinitatis  fpecies,  quam  vocant 
cutu?i,  lacugen:  &  fe  invicem  appellant 
cu:  &  quotiescunque  concurrunt,  ut  affi- 
*s  fe  falutant,  venerantur  ac  domum  fuam 
vitant,  nec  licet  divertere  aut  diverfari 
>ud  alium;  Hofpesque  tenetur  in  gratiam 
>fpitis  ovem  occidere,  cujus  cor  utrique 
2cu  aflum  apponitur :  appelaturque  haec 
sremonia  taniuln:  ejusdem  fecum  Nomi- 
s  fuis  teftis,  domo,  sedibus,  uti  par  eft, 
xipere.  835. 

Ladciin ,  mcerore ,  triftitia  affici ,  dare  ani- 
um  moerori.  Item.  male  fecum  a&um  pu- 
re;  injuriam  fe  accepifle,  injuria  affeltum 
Liftimare.  ladculn ,  facere ,  inferre  alicui  in- 
riam :  aliquem  laedere ;  injuria  afficere. 
?m.  mceftitiam  alicui  afferre;  contriftare 
iquem,  triftem  facere.  486.  488. 
Lafquen,  mare,  pontus,  pelagus.  laf- 
enn,  lafquentun,  pifcor,  expifcor  in  mari: 
fces,  conchas,  aut  aliud  quodcunque  co- 
^ftibile  capio,  prehendo,  traho.  lafquentu, 
ine  quod  in  mari  prehenditur.  QuUun, 
un,  Qton  lafquen,  finus  maris.  395.  429. 
o. 

759.     LahuaL  399. 

Lahuen,  herba  in  genere.    calvu  lahuen, 

vitrio- 


*?2  <&    S    d£» 

vitriolum.      melico  lahuen,  herbae  falutares, 
411.  414«  423. 

Lafim,  aranea  parva.  378. 

LamAen  ,   foror.  501. 

Lame,  lupus  marinus.  392. 

Lar,  rudera,  ruina:  dirutum,  everfum, 
deletum,  deftru&unx  laru,  labefaftari,  di- 
rui,  everti,  deleri  item.  fegetes  fterni,  pro- 
fterni.    larln,  demolior.  515.  518. 

Lan,  morior,  emorior;  vita  v.  de  vita  de- 
cedo.-  e  vita  cedere,  difcedere,  excedere, 
migrare ;  obire ,  extremum  vitae  fpiritum 
edere;  fpiritum  Deo  reddere.  La,  mor- 
tuus,  defunftus-  lan,  la,  mors,  obitus,  fu- 
premus  dies  hominis.  lahue,  partes  vitales , 
quae  vitiatae  generant  mortem.  lahue  cufe, 
menGs  Auguitus,  quod  occidat  vetulas:  nam 
iftae  hoc  menfe,  ut  calefiant,  calorem  cap- 
tent;  fe  folent  folis  radiis  exponere;  cum- 
que  illud  tempus  Gt  variabile  ;  vel  a  fuborto 
repente  vento  frigido,  vel  a  pluvia  necan- 
tur.  laduam  ,  mortis  articulus ,  maximnm 
vitae  periculum  ac  extremum  difcrimen.  lan, 
metaphorice  Ecclipfis ,  Solis  aut  Lunae  de- 
fe&o,  deliquium.  lai  anfii,  interjeAu  Lu- 
nae,  folis  lumen  languere  nobis  &  hebefce- 
re  videtur.  lai  cixyen ,  Luna  Terrae  interpo- 
Gtu  laborat,  deficit,  obfcuratur.  lainicuh; 
lai  ni  queufon ,  ufum  manfts ,  linguae  amifi  v. 
amifit    laln ,  lalcan ,  vitam  tollere.  laeln,  la- 

yeln, 


n,  propinquum,  confanguineum ,  agna- 
n,  cognatum  aut  affinem  mori.  lantun, 
ritum  conjuge  orbari.  lanpen,  uxorem 
[uari.  lantu,  orbatus  conjuge.  lanpel,lan- 
1,  lanpe,  vidua  orbata  marito.  535.  537. 
1. 

r6o.  Lagmn,  neco,  occido,  obtrunco, 
imo,  interimo,  interficio,  trucido,  con- 
cido:  ufuram  hujus  lucis  eripere;  vitam 
mere ,  necem  afferre ;  vita  privare ,  exue- 
morte  afficere,  de  medio  tollere.  532. 
Lapmn,  extendo,  protendo,  diffundo, 
plio,  amplifico,  dilato,  explico.  567. 
Larumen,  repentina,  infperata,  impro- 
l,  fubita,  fubitanea  morte  de  vita  dece- 
e.   246. 

laun,  capillos  alicui  defluere.  laumn, 
io;  pilos,  plumas  evello:  glabro,  degla- 
.  476. 

J>u,  Ivo ,  rumex  410. 
xo,  pani  radix,  534. 
Mulau,  UauUau,  frultus  coihue  arboris.  399» 
<en  mamll,  ligni  cortex.  403. 
<ef,  quine  lef,  cito,  celeriter,  quam  ci- 
me  ,    quam   celerrime;   velociter.     lefn, 
ire ,  velociter  currere.    lefentun ,  evolare, 
)i  ,    evadere  ,   effugere  ,   erumpere  :    ex 
ajus    manibus    fe    proripere;    imminenti 
culo   fe    eximere ,    eripere ,    fubtrahere. 
un ,    invado ,   adorior ,    aggredior  :    con- 

cur- 


694  •$&$<#• 

currere,  confligere,  irruere,  incurrere,  in- 
volare  in  aliquem;  in  hoftes  prorumpere; 
in  aciem  procurrere,  item.  velociter  ince- 
dere.  390,  528. 

LegleQ,  tefta  capitis,  calvaria,  cranium. 

Lel  206. 

Leln,  ledcilmn,  leXe&mn,  folvere:  vincu- 
lis  exfolvere,  exuere,  liberare,  eximere, 
expedire ;  e  carcere  emittere ,  dimittere.  528. 

761.  Le\i ,  vigilans  ,  attentus  ,  experre- 
ftus.  le\in,  lelilen ,  vigilare ,  experre&um 
effe :  immotis  oculis  intueri ;  attente  afpi- 
cere/  oculos  in  aliquid  defigere.  440, 

Lelvun,   campus,  vallis,  planities.   360. 

Leva,  calvus.  item.  verticis  facerdotalis 
tonfura.  436.  463. 

Lemn,  pondus  attollere;  in  altum  tolle- 
re  ,  levare  ,  fublevare.  lemtunien  ,  pondus 
fuftinere,  aequilibrare.  404.  405.  533.  552. 
569.  Quando  Indi  ob  mortem  cujusdam 
confanguinei  fibi  petunt  fatisfieri  vel  ab  in- 
terfe&ore  vel  a  veneficis ;  folent  uti  his  ver- 
bis:  lemlqechi  ta  ni  lonco:  &  tunc  neceffe 
eft  folvere  vel  in  re  aut  aere/  vel  vita  &  in 
cute.  Quoties  autem  ipfl  unum  vel  plures 
ex  iis ,  quos  putant  fuifle  authores  mortis 
cujusdam  fui  caciquii  vel  confanguinei ,  in- 
terfecerunt,  folent  dicere:  qume,  epu,  cula 
&c.  lonco  iei:  fignificando  numerum  illorum 

quos 


•$&$<#•  695 

os  in  vindi&am  vel  fufpendio ,  vel  liga- 
manibus  pedibusque  in  fluvium  vel  pu- 
im  conjiciendo ,  vel  per  avia  &  devia 
>tando  trucidarunt. 
Lecai,  hirudo,  fanguifuga  378. 
Lemu,  lemuntu,  fylva,  arboretum,  arbu- 
n:  locus  arboribus  confitus.  360.  397, 
• 

\en,  cupreffus,  cypariffus.  399. 
xpmn,  pecora  abigere,  avertere,  413. 
£pun ,   verrere ,   mundare ,   eluere ,  pur- 
3 ,    -expurgare  ,    detergere  ,    abftergere , 
ire,  defricare.     lepiintu,  fordes,  purga- 
ta.     lepuhue ,  fcopae.  476.  520. 
ephn,     atrium,     atriolum,     impluvium. 
£  lepun,  tradtus,  plaga,  regio.  517.  531. 
zuvu,  flumen,  fluvius,  amnis.  429.  430. 
9,upe,  lanx,  catinus;  patina  figurae  ova- 
1  manibus  lavandis  prsecipue  deftinata. 

rb.,  profe&o,  fane,  certe,  hercle,  me 
le.  leu  d§u ,  ita  me  hercle  gefta  res  eft ; 
tft  profe&o.  480.  533. 
f,  mundus,  lautus,  purus,  defaecatus, 
atus  ,  lotus ,  limpidus.  lif  mapu ,  ter- 
ocus  domibus  &  incolis  carens.  lifn, 
mundum,  lautum  &c.  lifeln,  lifelcan, 
lare  ,  eluere  ,  purgare  ,  expurgare , 
g-ere  ,  abftergere.  lifiqetuai  ta  mi  pllu, 
nni  delifto  mundaberis;  a  peccatis  ab- 

fol- 


696  ^     Si     ^ 

folveris ;    ab    omni    culpa   liberaberis,    480» 
482. 

762.  Lican,  lapis  albus,  quem  Machii 
magni  aeftimant ,  ac  inde  folent  cognomen 
mutuare.  E.g#  Quintulican,Huentelican,&c* 
520.  425. 

Lichi,  lac.  457. 

Lien,  UHn,  argentum.  420. 

Lihue ,  vita ,  fpiritus ,  anima ,  halitus ,  ala- 
critas ,  vigor  animi.  lihue  %ei,  eft  animofus, 
alacer,  fervidus,  audens,  impiger,  impa- 
vidus.  relihue,  jejunus,  integram  famem  ad 
ovum  afferens.  item.  uti  nunc  fum;  me  vi- 
detis.  relihue  montun,  evafi  uti  nunc  fum. 
lihuetun ,  animum  laxare ,  fpirare ,  refpirare, 
recreari,  refici.  item  eleemofynam  petere, 
rogare,  corrogare.   343.  480.  482.  498   533. 

Lilco ,  petra  falis  omnino  pellucida  ac  dia- 
phana.  423. 

Lihuen,  mane,  diluculum.  5,39. 

Lil,  lile,  faxum,  rupes,  fcopulus,  cautes, 
petra.  360. 

Lila,  atrium.  517. 

Lilpu,  vitrium,  fpeculum,  fchiftus  in  te- 
nuiffimas  bra&eas  fillilis.  425. 

Lime,  ricinus,  ricinum.  378. 

LipaQ,  humerus.445. 

Lin,  palea.  402. 

Lipm,  falar,  tru&a.  392.  396. 

Lira ,  tergum.  454.  763. 


763.    LiH,  albus,  candidus.     liti,  Patiru, 
digiofus  B.  V.  MARIjE  de  mercede  Re- 
mptionis   captivorum.     litihuen,   claritas, 
rfpicuitas ,  evidentia.    liixhuenco ,  aqua  cla- 
liuhuenn,  effe  clarum,  manifeftum,  evi- 
is.    liun>  efTe  album,  candidum.    UHln, 
sdbo :    album    colorem    inducere ;    album 
tjuid  facere,  reddere.    UU  curam,  ovi  al- 
men.  417    418.  428    475.  539. 
Lof,   populus   vel   plures   familiae   eidem 
mino  vel  Caciquio  fubje&ae.   item.  ovium 
jx.  item.  vallis,  360.  363.  531. 
Loco,  fpecies  conchae.    393. 
r^ofn,  llofn,  dirui,  everti,  deleri,  deftrui 
nos,  aedificia,  civitates  item.    exercitum 
di;  milites,  hoftium  copias  profligari.  532. 
r^olcanhua,  maicii  folia.  413. 
r^olma,  pruina  afcendens,   caufa  nubium 
frigoris.  347. 

\od,  madidus,  humidus     lodn,  humidum, 
iidum  efle.     lodmn,  madefacio,  humefto, 
tiore  afpergo,  perfundo.  428. 
*olo§n,  faucibus  digitum  immittere.  446. 
.olodcinn,  cancro  occupari.  534. 
.onco ,  caput.  436  437  438.  761. 
\ouloun,  luxuriare  agros  prae  ubertate  & 
pim  copia;  agrorum  feracitatem  luxuria 
>rare;  luxuriofam  efle:  luxuriat  campus 
bis:    luxuriat   carduis   &  fpinis    incultus 

X  x  Lmiin , 


698  ^S     * 

Lmun,  Imixntun,  voro,  devoro,  helluor, 
deglutio.  476. 

764.    Lpi,  pluma,  penna,  calamus.  389. 

LpHn,  pronus.  Ipln,  Iphln,  pronum  collo- 
care.  443.  470. 

Luan ,  Guanacus ,  cameli  non  gibbofi  fpe- 
cies.     luan  cura,  befarum,  373.  425. 

Lucan,  lucatun,  contentionem  aut  rixam 
movere,  excitare,  fufcitwe:  cum  aliquo  de 
aliqua  re  rixari :  inter  fe  jurgare ,  digladia- 
ri,  jurgio  contendere.  484. 

Luche,  herba  marina  bona  &  comeftibilis. 

475\ 
Ziigilm,   ifchias,   ifchiacus  dolor,    coxen- 

dicis  morbus.     tixgllinn,  ifchiacum  elfe;  ex 

coxis  laborare.    535. 

Lix/,  flamma.     tb/n ,  ardeo ,  flagro ,  exar- 

deo,    lu/th/n ,  fulgnrare ,  corufcare ,  micare, 

nitere ,  albefcere.    item  formicare.  item.  fra- 

ga  maturefcere ,    maturari.    352.    354.    418. 

534.  535- 
Lucu,  genu.    lucutun ,  genua  fle&ere,  fum- 

mittere :  poplitibus  fe  excipere :  genu  nixus, 

genibus  advolutus,  provolutus.  451.  452. 

LixQdxx,  cochayuyi  radices.  475. 

Liibr,  pifc.  392 

Liiti,  fquama.  394. 

Lululun,  ftrepere,  obftrepere;  ftrepitum 
edere.  item.  refonare,  reboare,  remugire. 
531.  561.  •  Luma 


*S&    ®    Jfr  699 

Luma  ,  arbor ,  cujus  ligna  funt  oppido 
ivia  &  dura.  lumatu,  lignum  quo  arant 
cumque  imprimunt,  partem  obtufam  ven- 
pelle  vel  corio  obarmato  opponendo  .*  un- 
non  paucis  hernia.  lumatun  fupradi&o  li- 
0  ac  modo  arare ,  fulcum  imprimere.  Ha* 
lt  &  aliud  inftrumentum  hueixllu ,  pala.  400. 

'65.  Lpmn,  lilpumn,  incendere;  ignem 
cere;  faces  fubdere,  admovere,  adhibe- 

354. 
Lutixmn,  par   cum   alio  facere;   compari 

nponi ;    parem   fibi    adjungere ,    aequare , 

equare.   567, 

lavan,  crumena.  520» 

lavacha,  llabata,  bufo:  reptile,  infeftum. 

n.    cavillatio  &  Qgnum  contempt&s,    362. 

« 

lafquen,  llabquen,  finciput.  436. 

raco,  aqua  tepida.     llacon,  elTe  tepidam. 

• 

fahuen,  fraga.  412« 

'ahuige,  palpebrae,gen3e.  llahuitun,  clau- 

b.    llahui,  clavis. 

ainacmn,  repudiare,  renunciare.  421, 

a\la,  focrus.  504. 

aViin ,  macer ,  gracilis ,  exilis ,  macie  con- 

as,     ftrigofum  pecus,     llallixm ,  macrum 

;  vix  oflibus  haeret.  455. 

ame ,  forores.     llamecan ,  cantus  Indarum 

Xx  2  mo- 


7°°  -Sfc     ®    <& 

molentium   501.  564. 

llann,  llanciin ,  cadere,  labi,  excidere,  ef- 
fluere,  corruere,  collabi,  concidere,  perde- 
re ,  amittere.  llancixln  ,  perdo  ,  difperdo , 
everto ,  deftruo ,  corrumpo ,  deformo ,  diffi- 
po,  profundo.  42'. 

llancun ,  ab  uberibus ,  a  mamma ,  a  lafte 
remotum ,  disjunctum ,  depulfum  efle.  446. 

llami,  llapin,  ftorea,  teges.  520. 

766.  llanca,  lapilli  virides  duriflimi,  qui 
perforati  rotundique  funt  maximi  inter  In- 
dos  pretii;  hisque  homicidia  redimunt,  e- 
muntque  neceffaria.  Perdunt  hi  lapilli  quan- 
doque  fuum  nativum  colorem ,  tuncque 
quod  pretium  amittant ,  dicuntur  defundi 
effe :  lai  m  llanca.  Mirura  autem ,  complures 
ejusmodi  lapillos  inveniri ;  at  unde  Gnt  •  aut 
ubi  locorum  reperiantur ;  aut  quis  primus 
eos  attulerit,-  penitus  nefciri.  llancatun,  llan- 
calun ,  his  lapidibus  folutionem  facere.  llan- 
caiu,  monile,  murenula.  llanca  voro,  gula. 
425.  445-  469- 
llaqui,  gener. 

llaumun ,  dolorem  mitigari ,  levari ,  leniri, 
extenuari,  rainui,  remittere:  fenfum  acer- 
bitatis  confopiri.    537 

llauven ,  llauoiien ,  llavii ,  umbra.   llauvixht, 
umbraculum.       Uauvixiun ,    locum     opacum 
quaerere;  opacitate  frui,  gaudere.  342.  517. 
llau, 


la&,  dimidium,  dimidia  pars.  UaUn,  di- 
o ,  partior ,  feco :  ex  sequo  dividere,  par- 
onem  aut  partes  facere.  item.  idem  eft 
>d  caiun,  alicui  propinare.  Atque  in  his 
Lbus  propinationibus  non  eft  illicitum  da- 
alteri,  quod  fibi  eft  propinatum,  quam- 
femper  primum  guftare,  deguftare,  prae- 
tare  aut  delibare  oporteat :  at  in  propina- 
le  p/am  nullatenus  licet  id  quod  propi- 
um  eft  dare  alteri,  &  nihil  illis  adeo  dif- 
;et ,  nihilque  aegrius  ferunt ,  quam  non 
nitti  aut  non  perlibenter  recipi ,  quod 
it.  UaUpaetmt ,  propino/  praebibo  tibi; 
ddiam  partem  tuae  fanitati  libo.  418,  479. 
.  545.  822, 

67.  llauquetun,  participo:  commune  ali- 
d  cum  ahquo  habere ;  partem  rei  capere ; 
fortem  aut  partem  admitti.'%diftingxiitur  a 
Xn ,  ilaiipan ,  quod  hoc  de  potabilibus ; 
iquetun ,  de  comeftibilibus  intelligatur. 
m  more  pofitum  inter  Indos ,  ut  quoties 
1  accedunt,  ubi  vacca  vel  fimile  quid  ad 
ledendum  occiditur  ,  carnis  frufto  do- 
tur:  nam  alias  male  fecum  a&um  putant; 
gravi  injuria  fe  affeftos  exiftimantf  fru- 
n   autem  hoc   carnis   llauquetu    vocatur. 

.  478« 

Ittian,  llcan,  timor,  metus,  formido,  pa- 

,   trepidatio.     item.     obfervantia,   reve- 

Xx  3  ren- 


7°2  <«*»     $    t» 

rentia  ,  verecundia  ,  pudor.  item.  timeo , 
metuo,  trepido,  formido,  pavefco,  exhor- 
refco :  expavefco  ,  perhorrefco  ;  obfervo , 
colo,  vereor,  revereor,  veneror,  erubefco, 
lliuantun,  llucaniuln,  terrere,  terrorem  ali- 
cui  afferre,  mjicere ;  timorem  incutere;  in 
metum  adducere ,  metu  afficere ,  perturbare. 
486    488, 

Ucante,  fplen.  455. 

llecu ,  ad ,  prope ,  juxta,  circa.  llecun,  pro- 
pinquum,  vicinum,  proximum,  fimtimum, 
confine  effe.  288. 

lleun,  liquefco,  liquefio,  liquor.  lleumn, 
liquo,  liquefacio.  476. 

llepin,  formica.  378, 

llepu,  caniftrum,  calathus  inftar  magni 
difci.  472.  520. 

lleun ,  nafci.  intelligitur  de  animatis  &  in- 
animatis  e.  g;  herbis,  &c,  496. 

lli ,  principium,  initium  ,  primordium, 
caput ,  fons ,  origo.  llitu ,  id.  llitun ,  incipio, 
exordior;  dicendi  initium  facio;  dicere  ag- 
gredior,  initium  capio,  fumo,  duco.  llin 
mapu,  majores  unde  defcendunt  vel  quorum 
funt  pofteritas ,  pofteri ,  minores.  huente  lli, 
uropygium,  coxa.  389,  545.  530. 

768.  llid,  tomentum.  llidn,  finire,  fae* 
ces  ad  fundum  defcendere;  ad  extremum, 
finem,  exitum,  calcem  pervenire.  477.  478. 

llihua, 


^S^  703 

llihua,  inventor,  au&or,   vates,   divinus, 

huan ,  llihuatun ,  invenio ,  excogito ,  inge- 

>fe   aliquid    comminifci  ;    divino ,    praefa- 

),  praefentio,  conjicio,  vaticinor.  570,571, 

'liun,  catarrhada.  429« 

'liopin,  rafilis,  abrafus,  467. 

'lidyen ,    focium ,     commilitonem ,     colle- 

m,    convi&orem,    confervum,    comitem, 

itubernalem  elTe.     llidmeyen,  egeo,  indi- 

d,  opus  mihi  eft,  487, 

limen,   llimencura,  cos,      llimenhuecubu , 

rbus  unde  nafcitur  membrana  inftar  ve- 

e  caeruleae  prope  jecur  coftis  adhaerens; 

*m   morbum  Indi   veneficium  exiftimant. 

tentun,  praedi&is  maleficis  artibus  affice- 

item.  acuere,  aciem  ad  cotem  ducere  538. 

lipi,  panni  fegmentum.  469. 

UH,  fabae  ad  ludendum:  derivatur  a  liH, 

us,     lliUcan,  fabis  ludere.  563. 

liq^qui,  llinqui,  rana.378, 

69.     llmllmn ,    mico ,    niteo  ;    collucere , 

efcere.     llmmepilun,  auriculas  vel  aures 

ie   parvas   habens   lliimpapilun,  habens 

es  praegrandes.  418,  441. 

'ochof,  zon&  vel  cingulo  praecin&us.    llo- 

?n ,  cingulo  fe  praecingere :  proprie  quan- 

veftiti  vefte   ftragula,    huic   zonam    vel 

fulum  fuperponunt.  466. 

oncotu,  mala  terreftria  ad  fementem  fa- 

idam  refervata,  409. 

Xx  4  Uo- 


704  •*&$<#• 

llopidn,  lleupidn,  ignem  tranquillum  ette. 

354- 
llolle ,    rete ,    reticulum    arundineum ,    ex 

cannis  confe&um.,  395. 

llopuy  Avunculus.  item  Confobrinus:  at- 
que  haec  confanguinitas  eft,  quee  inter  In- 
dos  Chilenfes  majoris  aeftimatur;  eo  quod 
Avunculus  teneatur  dare  fuas  filias  confo- 
brinis  fuis  in  uxores:  &  viciffim  confobri- 
ni  teneantur  Avunculo  in  omnibus  fuccur- 
re,  eumque  adjuvare.  501. 

lloun,  accipere,  excipere,  recipere.  518. 

llpan,  gallina  glocitans.  llpann,  gallinam, 
aves  ova  incubare  ;  ova  incubando  fovere. 
386. 

llpan,  llpalen,  lloyiin,  inftar  cati,  felis, 
paratum ,  promptum  ,  accin&um  ,  inftru- 
ftum,  prseparatum  opperiri,  praeftolari.  368. 
528. 

llepef,  palpebrae ,  cilia.  llepefn ,  llepefciin , 
nifto,     llpefnolu,  immotis  oculis.  43Q. 

770.  lluchu ,  laxum,  prolixum:  laxi  fu- 
nes.  lluchun,  laxum,  diflblutum,  remilfum 
effe.  470. 

llud  y  caelebs ,  liber ,  folutus ,  innupta.  llud- 
hua,  maicium  purum  absque  foliis.  lludn, 
laqueis  fe  explicare ,  expedire  ;  elabi ,  eva- 
dere,  effugere,  erumpere,  evolare.  item. 
laeve ,  levigatum ,  lubricum  effe.  lludun ,  ca- 

pillos 


1 


^   @   JS*  705 

3S  defluere,  glabrari,  deglabrari,  dete- 
pilos  ,  plumas  amittere,  lludu ,  molle , 
re,  lene,  blandum.  lludpxien,  infans  re- 
3  natus.  498.  514.  413  495.  515.  529.  530. 
udcun ,  abortum  facere ;  foetum  intem- 
ive  ejicere ;  foetum  immatunun  edere. 
cumn,  abortum  procurare/  partum  me- 
mentis  abigere,  abjicere.  496. 
uin  ;  liquefco,  liquefio,  liquor.  lluimn, 
efacio,  liquo.  476. 

im ,  res  occulta ,  abdita ,  obftrufa ,  fe- 
a.  llumquechi,  clam ,  clanculum ,  furtim. 
\n ,  abdere  fe  in  aliquem  locum ;  latebris 
ccultare;  fe  in  latebras  conjicere;  fe  in 
m  abditum  detrudere;  alicubi  delitefce- 
llumln,  occulto,  celo,  abdo,  tego,  con- 
abfcondo,  recondo.  llumn,  llumun, 
Lefcere.  llumui,  evanuit ;  e  confpe&u  fe 
ipuit;  ex  oculis  evolavit.  525.  526.  527. 

wiild,  coecus,  captus  oculis,  caifus  lu- 

bus,  oculis  orbatus.    UumUdn,  caligare, 

itire.  463.  464.  465. 

'>pu%,  olla.  520. 

\bu,  torrens.     lluvun,  flumen  magnum, 

mdum,  rapidum  effe.  429. 

uan,  373.  374. 

771.  M. 

94-  95. 

Xx  5  Ma. 


706  1j&     $     ^ 

j»/a.  211. 

Macha ,   concha.  393* 

Machi ,  Indorum  medici  viri  ac  mulieres; 
plerumque  tamen  mulieres ,  quarum  offi- 
cium  eft ,  partem  dolore  affe&am  fugere 
vel  lambere;  ut  ita  huecubu  veneficium  ex- 
trahant:  Hi  nunquam  medentur  absque  ra- 
mis  cinnamomi  rehue ;  quos  in  domo  in- 
firmi  otdinatim  difponunt  vel  terrae  infigunt 
machitun,   di&o  modo  curare,   curari  483. 

485.  532-  538. 

Macun,  veftis  ftragula,  in  medio  fciflu- 
ram  habens,  ubi  caput  immittitur.  maeunn, 
talem  veftem  conficere.  macuntun ,  tali  vefte 
fe  induere.  466»  467. 

Madow,  torns,  titio.  madomn,  madomtun, 
ignem  urgere,  excitare.  351. 

Ma§en,  ma$etun,  Potationes  adire;  com- 
potationibus  interefle.  maq/eln,  ad  compo 
tandum  invitare,  provocare.  ma%enn,  ad 
occidendum  Caciquium  vel  alium  virum 
nobilem  compotationes  parare,  inftituere. 
476.  478. 

Maq/in,  magitun,  alluvies,  alluvio;  flu- 
minis  mundatio.  item.  ita  alluvione  fluvium 
excrefcere  ,  ut  praeter  ripas  effluens  cam- 
pos  inundet,  obruat.  429. 

Maqu,  fecale ,  filigo ,  typha.  ma$u  co/que, 
panis  fecalicius,  filigmeus.  407. 

Madi,  femen  unde  oleum  cibarium  con- 
ficitur,  exprimitur.  407.  772. 


<$&>     &     d£>  707 

72,    MallHen ,  virgo ,  puella ,  foemina,  mu- 
mallHentun ,  virginem  violare ,  vitiare , 
•umpere ;    pudicitiam    illi    eripere ;    vim 
:uprum  inferre.     mallHen  pin ,  blanditiis 
pulchritudine   aliquam   ad   fui    amorem 
:ere ,  trahere ,    excitare  :   lenociniis    iibi 
rem  alicujus  conciliare.    hem.   capi  ali 
s  amore,  allici,  incendi,  flagrare,    hue 
l&en,  virginitas.  490,  495.  514. 
fahuentu ,  concharum  ficcarum  linea.  393, 
rahuida,  mons.  360. 
rau  288  :  3.  293. 

raiain,  mayaintun,  aliquid  carni  infixum 
,  haerere.  item,  inftrumento  camem  pe- 
are  ad  illud  quod  infixum  eft,  tollendum. 

raicon,  turtur,  386. 

aickhn,  maichixtun,  philtro,  poculo  a- 

>rio  mentem  alicui  eripere.  490. 

aichun ,  manu  alicui  ad  illum  vocandum 

ere.  maichuhue,  fecuris  fpecies  ad  ligna 

Dranda,  formam  manus  annuentis  refe- 

,  449.  568. 

ayen  ,  nego ,  abnego ,  denego ,  inficior, 

as  eo:  abnuere,  renuere.  526. 

aipill,  lignum,  quo  ignem  urgent,  ex- 

t,  fcalpunt,  cavant.  354. 

%ipun,    terram    fubigere,    profcindere, 

>•  413. 

ilal,  fepes,  feps,  feptum,  fepimentum 

li- 


7o8  «!&>     &     Jg? 

ligneum.  malaln,  malaltun,  fepto  ligneo 
cingere  ,  circumdare  ,  munire  ,  claudere  w 
vallare,  fepire.  363.  413.  531» 

773.  Maldun,  maldutun,  tango,  attingo, 
palpo;  manibus,  manu  attrefto,  teneo,  ver- 
fo,  trafto,  contre&o.  Item.  experior,  tento, 
periclitor;  periculum  alicujus  rei  facere;  ufu 
aliquid  difcere,  percipere,  cognofcere,  ex- 
perimento  probare,  comprobare.  maldiitu- 
bichi ,  videam  ,  probem  ,  experiar  quid , 
quale  fit.  item,  oculis  luftrare  aliquid;  in- 
fpicio,  recognofco,  fcrutor,  lego.  maldh- 
le\en  vachi  chUlca ,  lege  mihi  iliam  chartam, 
fchedam,    fchedulam,    epiftolam.    422.    449. 

573.  635. 

Malhue,  vas  ligneum  ad  bibendum.  520. 

Malcu;  intervallum  a  nona  matutina  uf- 
que  ad  undecimam.  539. 

Malin,  lapilli  fubnigri,  tranfparentes  du- 
riffimi  acutiflimique ,  qui  etiam  queupu  vo- 
cantur:  his  bacillo  fiflb  infertis,  &  ne  fal- 
lant,  fortiter  ligatis,  ac  pollice  medioque 
digito ,  feu  talitro  percuflis ,  venam  incidunt 
ac  veluti  fcalpello  feu  phlebotomo  fecant. 
malintun%  venam  difto  modo  incidere,  fe- 
care.  425.  536. 

Malmal,  os  offls.  malmaln,  malmaltun,  of- 
fa  extrahere,  nudare,  coquere.  454. 

Malon,  malocan,  bellum.  item  bellum  con- 

flare, 


s ,  apparare ,  fufcipere ,  adornare ,  in- 
e,  gerere;  bello  perfequi,  premere,  ur- 
j,  oppugnare.  531, 

faUa,  mala  terreftria  inculta.  maUan, 
colligere.    item.  perdices  perfequi ,  infe- 

falkhe,  pifc.  392, 

raUa,  patruus:  patris  frater.    item.   pa- 

lis  501. 

raViehua,  maicium  verficolor,  413. 

4    MaViin,  lacuna,  palus  udis.  429. 
ra\lo,  terra  alba.    item.    malorum  terre- 
m    conditio,    conditura,    condimentum. 
m,  illa  condire.  475. 
alun ,   lignum  ficcum ,   quod   ex  fluvio 
ihitur,   vel   in   fluvio  reperitur,   haeret. 

amll,    lignum,    ftipes,   truncus,    fuftis, 

3,  fudes,  baculus,  arbor.  mamll,mamlU 

lignari,  lignatum  petere,  ire:  fuftibus 

em  caedere,  percutere,  debilitare.  403. 

axi,  latus  dextrum.  mancuii,  manus 
era*  mann,  optatis  fortunam  refponde- 
xeptis  DEUS  adeft,  fuperique  favent: 
elicem  fortitur  exitum:  Deus  rem  pro- 
;t;  Superique  fortunant,  448.  481«  ' 
incuu  uln,  juramentum  reale;  non  tam 
^ptis   verbis,   quam   opere  &  fequenti- 

bus 


7io  «Sfc     ®     d& 

bus  jurare  caeremoniis:  dum  fcilicet  uter- 
que  in  manum  fuam  dexteram  exfpuit,  ac 
fic  confputam  alter  alteri  porrigit.  Atque 
hoc  juramentum  praeftant  nno  quando  vo- 
lunt  cum  aliquo  inire  amicitiam.  2do.  quan- 
do  aliquem  commendant